Thay vì tập trung vào những công trình xa hoa, lộng lẫy và phục vụ giới thượng lưu, thì KTS người Nhật Bản Shigeru Ban lại có mối quan tâm khác: là thiết kế các công trình cho khu vực bị thiên tai tàn phá, cho những nhóm dễ bị tổn thương.

Chặng đường đến với thiết kế

Tuổi thơ của Ban có hình ảnh sâu đậm của nghề mộc. Ngôi nhà của cha mẹ ông nằm ở Tokyo, ngôi nhà được làm bằng gỗ, bản thân nó không quá xa lạ, nhưng việc tân trang lại ngôi nhà thì diễn ra liên tục. Mẹ ông là một NTK thời trang, thường xuyên mở rộng ngôi nhà để phục vụ xưởng may. Cha ông thì làm việc cho Toyota. KTS Shigeru Ban thường chăm chú quan sát những người thợ mộc ra vào nhà mình. “Tôi đã quan sát những gì họ làm với dụng cụ, và tôi rất thích mùi gỗ,” ông chia sẻ. Nếu không biết trên đời này có nghề Kiến trúc, thì ông đã có thể trở thành một thợ mộc.
Chính trong lớp mỹ thuật ở trường trung học, nơi ông được giao nhiệm vụ làm một mô hình cơ bản của một ngôi nhà, ông đã phát hiện ra niềm yêu thích và tình yêu của mình đối với Kiến ​​trúc. Tình cờ, ông thấy một bài báo trên tạp chí nói về John Hejduk – Hiệu trưởng trường Kiến ​​trúc Cooper Union ở New York từ năm 1975. Ở nơi đó, có một nhóm nhân vật có sức ảnh hưởng, bao gồm Ricardo Scofidio, Bernard Tschumi,… Ông đã quyết định rằng phải học tại Cooper Union, nhưng họ không chấp nhận đơn đăng ký của những người không phải là công dân Mỹ. Vì vậy ông ấy đã xin thị thực và chuyển đến California. Ông cũng đã xem xét các trường Kiến ​​trúc trên khắp nước Mỹ, như Đại học California, Berkeley, U.C.L.A,…Cuối cùng ông đã đăng ký vào Học viện Kiến trúc Nam California, nơi các KTS nổi tiếng như Frank Gehry và Thom Mayne đang giảng dạy.

kienviet KTS Shigeru Ban va chang duong thiet ke cua ong 2
Học viện Kiến trúc Nam California nơi ông theo học

Trụ sở của trường là một nhà máy được cải tạo lại ở Santa Monica, không gian do chính các sinh viên xây dựng bằng giàn giáo. Được thành lập vào năm 1972, người đồng sáng lập và là Hiệu trưởng đầu tiên – Ray Kappe, đã hình dung ra “một tổ chức tự quản dựa trên tiền đề là 200 sinh viên và 25 giảng viên làm việc cùng nhau để xác định phương hướng học tập”. Đó là một môi trường cực kỳ cởi mở, trong đó điểm số không còn quan trọng, các cuộc tranh luận diễn ra thường xuyên, liên tục. Và như KTS người Anh Peter Cook đã viết “người ta phải chăm chú quan sát, lắng nghe để phân biệt đâu là giảng viên, đâu là sinh viên ở trong trường”.

Những triết lý ảnh hưởng đến phong cách thiết kế

Điều mà Shigeru Ban bị thu hút nhất là sự kế thừa của Chủ nghĩa Hiện đại California đã làm sinh động ngôi trường và làm nổi bật cảnh quan của thành phố. Ông ấn tượng nhất với 36 mô hình nhà được thử nghiệm, mặc dù không phải tất cả đều được xây dựng. Dự án được khởi xướng vào năm 1945 ở Los Angeles bởi John Entenza, biên tập viên của tạp chí Nghệ thuật & Kiến trúc. Richard Neutra, Pierre Koenig, Ray và Charles Eames là các KTS của dự án. Đây là nỗ lực nhằm mở rộng ý tưởng về những ngôi nhà theo chủ nghĩa Hiện đại thời kỳ đầu, chẳng hạn như Biệt thự Tugendhat của Mies van der Rohe và Biệt thự do Le Corbusier thiết kế. Thông qua đó, KTS Shigeru Ban đã khám phá ra Kiến ​​trúc truyền thống của Nhật Bản. “Nhật Bản ảnh hưởng đến tôi thông qua các Case Study Houses một cách tình cờ” – Ông chia sẻ. “Case Study Houses có nhiều ảnh hưởng của Nhật Bản: ví dụ như sự kết nối từ trong ra ngoài, giống như một ngôi nhà truyền thống của Nhật, và cả cách sử dụng vật liệu, kết cấu dầm và sàn. Có nhiều cách sáng tạo trong việc sử dụng vật liệu. Điều đó thực sự khiến tôi kinh ngạc!”.

Cũng chính tại California, Ban đã biết về công việc của Fuller, một thiên tài tự học, 1 NTK người Mỹ. KTS Shigeru Ban và các sinh viên ở trường đã được hướng dẫn để tạo ra một mái vòm hình cầu, điều mà Fuller đã đi tiên phong trong những năm 1950, sau đó đã ghi dấu ấn trên toàn thế giới. Fuller tin rằng mái vòm sẽ là giải pháp cho cuộc khủng hoảng nhà ở toàn cầu, một cấu trúc có chi phí rẻ và dễ dàng lắp ráp bằng vật liệu thông dụng. Đối với Ban, ông ấn tượng với Fuller về sự nỗ lực không ngừng để tìm ra một kiểu cấu trúc mới và sự thay đổi của ông ấy đối với các xu hướng phong cách. KTS người Đức Frei Otto, 1 người cũng ảnh hưởng lớn đến Ban, người đã tạo ra các cấu trúc mái nhẹ, giống như dải lụa vào những năm 1960, Ban chia sẻ “những con người đó đang phát triển các vật liệu và cấu trúc để tạo ra Kiến ​​trúc của riêng mình mà không bị ảnh hưởng bởi các phong cách phổ biến lúc bấy giờ”.

kienviet KTS Shigeru Ban va chang duong thiet ke cua ong 3
Cấu trúc hình cầu của Fuller

Sau khi chuyển đến Cooper Union vào năm 1980, Ban sớm nhận ra đây một môi trường khắc nghiệt. Ông học với Eisenman và hai người không hợp nhau. Eisenman cho rằng tên của Ban “quá phức tạp để nhớ”, vì vậy ông ấy đã gọi Ban là “Sugar Bear”. Ông cũng nhớ lại Eisenman đã nói cho mình nhiều lời góp ý “Bởi vì ông là người Nhật, ông không thể hiểu hệ tư tưởng phương Tây hoặc lý thuyết phương Tây, cũng như việc học sinh phương Tây khó hiểu văn hóa Nhật Bản. Trong một lớp học, khi đó nhiệm vụ là kết hợp hai phong cách kiến ​​trúc lại với nhau, Ban nhiều lần mang đến cho Eisenman xem, nhưng ông ấy thường không đánh giá cao hoặc không hiểu.

Không hài lòng với tình hình học tập của mình ở Cooper Union. Năm 1982, Ban đã nghỉ học một năm và trở lại Nhật Bản để thực tập ở Văn phòng của KTS Arata Isozaki. Ông cũng là người đã giành được giải Pritzker vào năm 2019.

Mục đích của Ban khi quay trở lại Nhật Bản là để làm quen lại với đất nước mà ông đã rời xa trong nhiều năm. “Làm việc cho Isozaki một năm không chỉ học Kiến ​​trúc mà còn giúp tôi hiểu hơn xã hội Nhật Bản” ông chia sẻ. Trớ trêu thay, anh ấy cũng bị ấn tượng bởi tinh thần của Isozaki, ông ấy xác định mình là 1 KTS quốc tế, không bị giới hạn bởi sự khắt khe hay phương thức truyền thống của Kiến ​​trúc Nhật Bản. 

Sau khi tốt nghiệp Cooper Union năm 1984, Ban trở lại Nhật Bản một lần nữa. Ông làm việc bán thời gian với tư cách là người phụ trách phòng trưng bày đồng thời thiết kế tòa nhà đầu tiên của mình – một xưởng may cho mẹ ông mà sau đó đã trở thành trụ sở văn phòng của mình. Ông cũng bắt đầu làm việc cho nhiếp ảnh gia Yukio Futagawa, người sáng lập tạp chí Global Architecture của Nhật Bản – viết tắt là GA. Chính dưới sự bảo trợ của công việc này, lần đầu tiên ông đi du lịch đến Phần Lan, nơi có những tác phẩm giữa thế kỷ XIX của Alvar Aalto, một trải nghiệm dường như đã thay đổi cuộc đời ông. Đó không phải là thứ mà Ban đã chuẩn bị từ trước. “Trong khi tôi học ở Cooper Union, tôi không hứng thú với Alvar Aalto chút nào” ông chia sẻ.  “Thái độ của Cooper Union thiên về những kiến ​​trúc sư quốc tế như Le Corbusier và Mies van der Rohe, còn KTS Alvar Aalto thì không được tôn trọng. Thiết kế của Aalto, như Villa Mairea năm 1939 ở vùng nông thôn Phần Lan. một thiết kế hình chữ L cũng vừa là một đài tưởng niệm, công trình tương tác với bối cảnh, những hàng cây bạch dương và vật liệu gỗ. Bạn có thể hiểu công việc của một số KTS thông qua hình ảnh, nhưng Aalto cần phải trải nghiệm công trình: “Công việc của ông ấy là về bối cảnh, môi trường, cộng đồng địa phương, nền tảng văn hóa,” Ban chia sẻ với Design Build Network vào năm 2007. Ông ấy chứng minh rằng mình có thể thiết kế các tòa nhà độc đáo mà vẫn phù hợp với bối cảnh, rằng Kiến trúc có thể phản chiếu khung cảnh xung quanh, sử dụng các vật liệu tự nhiên như gỗ và gạch để thử nghiệm các phương pháp thiết kế mới”.

kienviet KTS Shigeru Ban va chang duong thiet ke cua ong 4
Công trình Villa Mairea của KTS Aalto – 1939

Năm 1986, ông được Phòng trưng bày Axis ở Tokyo ủy nhiệm thiết kế một cuộc triển lãm về Aalto, tại đó ông muốn tái tạo các thiết kế bằng gỗ của Aalto. Gỗ quá đắt nên thay vào đó Ban đã tạo ra những bức tường ngăn nhấp nhô bằng ống giấy. Giấy là một loại mô-típ lặp đi lặp lại trong suốt quá trình phát triển của ông: Ông đã nộp đơn vào Đại học Nghệ thuật Tokyo nhưng ông không được chấp nhận, khi đó hồ sơ của bao gồm cả các mô hình cấu trúc bằng giấy. Tại SCI-Arc, giấy đã trở thành vật liệu chạm khắc vì nó rẻ và dễ tìm kiếm. Tại phòng trưng bày, các ống giấy được sử dụng để làm giá đỡ cho các tủ trưng bày, và Ban đặt ra câu hỏi “Liệu mình có thể sử dụng chúng nhiều hơn không? Ống giấy là vật liệu không có gì đặc biệt, được làm từ giấy tái chế, chống cháy và chống thấm, sau khi tái chế lại thì nó không còn được sử dụng – và sự tầm thường của nó là điều khiến các thiết kế của ông trở nên đáng chú ý.

Ông có một văn phòng ba tầng, trên một con phố nhỏ ở Setagaya, Tokyo, với khoảng 40 nhân viên. Khu vực lân cận, nơi có thể tìm thấy một số tác phẩm của Ban, cho thấy sự biến hóa của ông về Kiến trúc Nhật Bản. Một trong những tòa nhà đầu tiên của Ban, căn hộ Hanegi Forest (1997), mang lại ấn tượng về sự xuất hiện của gạch kính, được bao quanh bởi cây cối, lối vào được che chắn bằng gương một và hai chiều. Gần đó, một tòa nhà năm 2006, Atelier for a Glass Artist, không thể khác hơn, với hệ thống kệ tủ bằng thép đơn giản dứt khoát, khung thép màu xanh và cửa sổ mái duyên dáng phía trên lối vào chính. 

Bài viết: Hoàng Anh

XEM THÊM: 

Bình luận từ Facebook
BÀI VIẾT LIÊN QUAN
190 head
Phỏng vấn Jean Nouvel

Sinh năm 1950, tại Fumel (lot-etgaronne) miền nam nước Pháp, ông học tại trường Ecole Nationale Supérieure des beaux arts Read more

do hoa da phuong tien head
Đồ họa đa phương tiện

Công nghệ hình ảnh đang tiến theo xu hướng: từ hình ảnh 2D trên film, giấy ảnh, màn ảnh... tiến Read more

409 head
Khát vọng ánh sáng

Một câu chuyện về một người thanh niên trẻ châu Phi bằng khao khát được học hành đã đóng góp Read more

Khóa đào tạo quốc tế về quản lý dự án và quản lý xây dựng của ĐHTH Cincin

Nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về nâng cao năng lực quản lý dự án và quản lý Read more

carlabbott copy
Các phong trào quy hoạch – P1: Truyền thống cảnh quan

Học thuyết đầu tiên của Mỹ về quy hoạch đô thị ra đời từ việc quy hoạch cảnh quan và Read more

old new york
Các phong trào quy hoạch- P2: Kỹ thuật hạ tầng đô thị

Phần này đề cập tới kỹ thuật hạ tầng đô thị bao gồm các vấn đề vệ sinh, cấp thoát Read more