Tên tuổi KTS Nguyễn Ngọc Chân vô cùng quen thuộc trong giới nghề, không chỉ vì ông là một trong những KTS đàn anh mà ông còn là người có bản lĩnh, nhiệt tình với cách mạng, tận tụy với nước nhà và nhân dân, đóng góp nhiều tác phẩm chân thực, trong sáng cho nền kiến trúc nước nhà.

Gương mặt KTS Việt Nam - KTS Nguyễn Ngọc Chân
KTS Nguyễn Ngọc Chân (1911 – 1990)

KTS Nguyễn Ngọc Chân sinh ngày 7/1/1911, tại Bạch Mai, Hà Nội. 

Năm 1930 – 1936: Học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. 

Năm 1937 – 1938: Làm hợp đồng tại Nha Thương chính Đông Dương. 

Năm 1939 – 1945: Phòng thiết kế Đô thị Đà Lạt thuộc Nha Công chính Đông Dương. Tháng 3/1945: Thay thế kiến trúc sư người Pháp Lagisquet phụ trách Phòng thiết kế Đô thị và công trình Đà Lạt. 

Mùa Thu năm 1945 tham gia giành chính quyền tại Đà Lạt. 

Từ 24/4 đến 27/4/1948: Là 1 trong 8 kiến trúc sư sáng lập và dự Hội nghị thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam tại Thản Sơn (Việt Bắc), tức Hội Kiến trúc sư Việt Nam ngày nay. 

Năm 1948, Bộ Giao thông – Công chính phân công phụ trách Phòng Kiến trúc Liên khu IV. 

Năm 1950: chuyên viên Vụ Kiến trúc, Bộ Giao thông – Công chính; chuyên viên Ban Nghiên cứu Kế hoạch và Kỹ thuật, Bộ Giao thông – Công chính. 

Năm 1955 – 1961: Tổ trưởng Tổ thiết kế 1, Cục thiết kế Dân dụng, Bộ Thuỷ lợi – Kiến trúc. 

Năm 1960 gia nhập Đảng Lao động Việt Nam.

Năm 1962 – 1968: Phó Viện trưởng Viện thiết kế Dân dụng, Bộ Xây dựng. 

Năm 1969 – 1975: Viện trưởng Viện thiết kế Dân dụng, Bộ Xây dựng. 

Năm 1970: Chủ trì phía Việt Nam, cùng chuyên gia Liên Xô thiết kế Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh; Chánh Văn phòng xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh; Cố vấn Ban Chấp hành Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Khoá III. 

Năm 1977 nghỉ hưu. 

KTS Nguyễn Ngọc Chân từ trần ngày 10/12/1990 tại Hà Nội. 

Huân chương Kháng chiến Hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Huân chương Lao động Hạng II và III. 

Năm 2001, được Chủ tịch nước tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật, đợt I.

Tên tuổi của kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Chân đã quen thuộc trong giới nghề chúng ta, không chỉ vì ông là một trong những KTS đàn anh mà còn là người có bản lĩnh, khảng khái, tin tưởng, nhiệt tình với cách mạng, tận tụy với nước với dân, đóng góp nhiều tác phẩm chân thực, trong sáng cho nền kiến trúc nước nhà.

KTS Nguyễn Ngọc Chân sinh ngày 7/1/1911 tại làng Bạch Mai, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông cũ, nay là phố Bạch Mai, Hà Nội. Ông tốt nghiệp khoa Kiến trúc, Trường Mỹ thuật Đông Dương, khoá 7, năm 1931 – 1936 (1) bằng đồ án tốt nghiệp Nhà ăn và giải khát ở Hồ Tây, Hà Nội, do GS.KTS Gaston Roger hướng dẫn. Ra trường, KTS Nguyễn Ngọc Chân không làm việc ở Nha Công chính Đông Dương – nơi chuyên thiết kế, xây dựng thời bấy giờ ở Hà Nội, chỉ vì nơi đó có các KTS người Pháp, họ thường hay miệt thị và kìm hãm nghệ thuật kiến trúc truyền thống Việt Nam. Ông làm hợp đồng, hưởng lương công nhật ở Nha Thương chính Đông Dương, nơi có ông là KTS sư duy nhất được tự do sáng tác theo ý mình.

Đến năm 1939, bị thúc ép của chính quyền thực dân, KTS bị buộc phải thi vào chính ngạch. Cuộc sống trôi dạt ông sang Nha Công chính Đông Dương – nơi các KTS Việt Nam ngán ngẩm nhất thời bấy giờ. Ông nhận phân công làm việc ở nơi xa: Phòng thiết kế Đô thị và Công trình Đà Lạt. Những năm ở đây, KTS Nguyễn Ngọc Chân đã hợp tác với các KTS người Pháp đóng góp cho thành phố du lịch, nghỉ ngơi và an dưỡng một số trụ sở, biệt thự, cải tạo và mở rộng khách sạn Langbian Palace Đà Lạt.

Gương mặt KTS Việt Nam – KTS Nguyễn Ngọc Chân
Khách sạn Langbian – Palace Đà Lạt, 1939

Nhật đảo chính Pháp, KTS Nguyễn Ngọc Chân thay thế KTS người Pháp là Jacques Lagisquet mới từ Sở Nhà đất Hà Nội vào phụ trách Phòng thiết kế Đô thị và Công trình Đà Lạt. Thời gian này làn sóng cách mạng đang dâng trào, như được tiếp thêm nguồn sinh lực dồi dào, tâm trí của người trí thức yêu nước Nguyễn Ngọc Chân cuốn vào sự nghiệp giải phóng dân tộc. Ông tham gia tổ chức thanh niên, làm thủ lĩnh thanh niên công chức Đà Lạt, rồi Chủ tịch Hội Thanh niên Cứu quốc tỉnh Lâm Viên, Chủ tịch Hội đồng công chức cứu quốc tỉnh Lâm Viên. Mùa thu năm 1945, ông tham gia giành chính quyền. Khi quân đội Anh chiếm đóng Đà Lạt, ông đã dẫn đầu đoàn biểu tình dài hàng ki-lô-mét đến chất vấn sĩ quan Anh, buộc chúng phải cuốn gói rút khỏi Đà Lạt. Một thời gian sau ông trở ra Hà Nội. Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Nguyễn Ngọc Chân đưa gia đình tản cư vào vùng tự do ở huyện Nông Cống, Thanh Hoá, dạy học ở trường làng. Tháng 4/1948, ông cùng các KTS Trần Hữu Tiềm, Đoàn Văn Minh đi bộ gần tháng trời qua vùng Pháp chiếm đóng để lên Việt Bắc dự Hội nghị Thản Sơn, thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam (24/4 đến 27/4). Sau Hội nghị, KTS Nguyễn Ngọc Chân được phân công phụ trách Phó phòng Kiến trúc Liên khu 4, ông cùng KTS Đoàn Văn Minh nghiên cứu thiết kế quy hoạch làng đổi mới Cù Đông (Thanh Hoá), quy hoạch xây dựng thị xã Thanh Hoá, thị xã Hoà Bình. Ông được Hội Văn nghệ Thanh Hoá bầu vào Ban Chấp hành Hội.

Giữa năm 1950, ông được triệu tập lên Vụ Kiến trúc ở Đại Từ, Thái Nguyên, rồi chuyển sang Yên Bình, Tuyên Quang, thiết kế phục vụ trước mắt ở ATK (an toàn khu) và nghiên cứu lâu dài sau khi kháng chiến thành công. Nhiều kiểu nhà bằng vật liệu địa phương rẻ tiền, song đã được nghiên cứu ứng dụng khoa học – kỹ thuật phù hợp Với thời chiến, nên được nhân dân ưa chuộng. Những mẫu nhà phục vụ kháng chiến như trụ sở uỷ ban, cổng chào, nhà triển lãm, chòi phát thanh, lớp bình dân học vụ, nhà ở nông thôn… đã được vẽ màu trên giấy giang (2) hoặc làm mô hình bằng gỗ trưng bày ở các phòng triển lãm trong ATK và in thạch gửi về các địa phương làm mẫu ứng dụng.

Công việc ở Vụ Kiến trúc không suôn sẻ, thành lập được một năm thì giải thể, Ban Nghiên cứu Kế hoạch và Kỹ thuật của Bộ Giao thông – Công chính được thành lập, tập trung các KTS nghiên cứu cho tương lai. Trước tình hình quân và dân ta thắng lợi trên khắp các chiến trường, các KTS sốt ruột thiết tha mong được đóng góp thiết thực trên các mặt trận, Ban này cũng giải thể, các KTS người sang làm công tác ở Hội Văn nghệ, người trở về các ty công chính. KTS Nguyễn Ngọc Chân lại trở vào Thanh Hoá tham gia chiến dịch làm cầu đường phục vụ chiến trường. Ông được cử làm Phó trưởng ban chỉ huy công trường cầu đường chiến lược tỉnh Thanh Hoá, Phó Trưởng ty Giao thông tỉnh Thanh Hoá. 

Miền Bắc được giải phóng, bước phát triển tài năng của KTS Nguyễn Ngọc Chân thực sự từ đây. Ông trở về Hà Nội, nhận công tác ở Cục thiết kế Dân dụng, Bộ Thuỷ lợi – Kiến trúc, sau tách thành Bộ Kiến trúc, được giao phụ trách Tổ thiết kế 1, có khoảng hai chục nhân viên gồm các bộ môn kiến trúc, kết cấu, điện, nước, dự toán. Trình độ chuyên môn hầu hết là kỹ thuật viên trung cấp và sơ cấp, học viên. Ông có mặt ở Vĩ tuyến 17 ngay từ ngày đầu đất nước bị chia cắt, tìm địa điểm và thiết kế Cột cờ Tổ quốc cao đẹp trên đất Vĩnh Linh để đồng bào miền Nam chiêm ngưỡng, hướng về miền Bắc, về Đảng và Bác Hồ kính yêu.

Ông là một trong những KTS Việt Nam đầu tiên đem tinh hoa nghệ thuật kiến trúc dân tộc giới thiệu ở các nước XHCN. Đó là những cổng vào và trang trí với hình thức kiến trúc dân tộc trong gian hàng Việt Nam do ông thiết kế và theo dõi thi công tại các hội chợ quốc tế Poznan – BaLan, Plovdiv – Bulgaria, Leipzig – Cộng hoà Dân chủ Đức trong hai năm 1955 – 1956.

Cuối thập niên 50, đầu thập niên 60 của thế kỷ XX, Nhà nước ta chủ trương xây dựng các cơ sở vật chất còn đang thiếu thốn để đáp ứng nhu cầu mới, đồng thời cũng tạo nên bộ mặt mới của chế độ Xã hội Chủ nghĩa trên miền Bắc. KTS Nguyễn Ngọc Chân làm Tổ trưởng Tổ thiết kế 1 (1955 – 1962), được giao thiết kế một số công trình lớn có giá trị góp phần tạo nên dấu ấn thời đại, đặc sắc của một giai đoạn phát triển nghệ thuật kiến trúc Việt Nam. Đó là những công trình áp dụng giải pháp kết cấu tường gạch chịu lực, sàn và mái lắp ghép bằng tấm panel, ngôn ngữ chính của kiến trúc là thức Hy Lạp – La Mã được cải biên một cách đơn giản như: Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc (Hội trường và thư viện, nhà ngủ học viên, nhà ăn 500 chỗ); các trường Ngân hàng, Công đoàn, Phụ vận Trung ương, Học viện Quân sự (Công trường 800); Văn phòng Ban thường vụ Quốc hội; trụ sở Bộ Nội vụ, Bộ Xây dựng, trụ sở tỉnh uỷ và uỷ ban ban hành chính các tỉnh: Hà Đông, Kiến An, Ninh Bình, Thanh Hoá, Nghệ An… Mặc dù các công trình đều đặt ở vị trí quan trọng trong đô thị, công năng và dây chuyền phức tạp, tính chất công trình mới mẻ, xa lạ với hầu hết các KTS Trường Mỹ thuật Đông Dương, song KTS đã tìm tòi đưa ra giải pháp tổ chức mặt bằng hợp lý, tỷ lệ hài hoà, thích ứng với yêu cầu sử dụng trong chế độ mới.

Nổi bật hơn cả là nhà Hội trường Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc, Hà Nội (thiết kế năm 1958), mặt bằng hình chữ, khối hội trường 1000 chỗ nhô cao ở giữa, hai cánh bên cao hai tầng là thư viện và phòng khách, phòng trưng bày. Công trình đặt ở trung tâm, nằm giữa trục chính, hướng ra vườn hoa rộng và cổng chính phía trước, hai bên là các nhà hành chính, nhà học tập và nhà ăn ở phía sau. Mặt chính nhà Hội trường có 6 cột cao suốt 2 tầng nhà, tạo nên một khoảng đều đặn gắn với đại sảnh theo kiểu đại thức. Giải pháp kiến trúc bình dị, hình khối đường nét tỷ lệ một cách chững chạc, có chính phụ rõ ràng với những chuẩn mực kinh điển, đọng được với thời gian. Nội dung và hình thức kiến trúc Hội trường đã một thời được coi là khuôn mẫu cho các trường đại học, các cơ quan công quyền trong các tỉnh thành trên miền Bắc làm theo. 

Gương mặt KTS Việt Nam – KTS Nguyễn Ngọc Chân
Hội trường Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc, 1958

Là một KTS có tinh thần trách nhiệm cao nên được Đảng và Nhà nước tin tưởng. Ông được giao chuyên thiết kế các công trình đặc biệt của Trung ương và các công trình quan trọng của các bộ, ngành. Phần lớn những công trình này đều đòi hỏi thời gian thiết kế nhanh, thậm chí vừa thiết kế, vừa thi công, song với tinh thần sáng tạo, làm việc không kể ngày đêm nên đều hoàn thành chất lượng tốt, đáp ứng với sứ mệnh lịch sử, như Hội trường Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc, Hà Nội, khu nhà khách quốc tế của Chính phủ ở Hồ Tây, kịp thời đưa những công trình này phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ ba.

KTS Nguyễn Ngọc Chân cũng là tác giả của hàng chục khách sạn, nhà khách, biệt thự, nơi phục vụ du khách trong và ngoài nước, các lãnh tụ làm việc nghỉ ngơi, được xây dựng ở những nơi danh thắng đẹp như Hồ Tây, Đồ Sơn, Bãi Cháy, Tuần Châu, Tam Đảo, Ba Vì… như: Các khách sạn 24 phòng và khách sạn du lịch Hạ Long, Bãi Cháy- Quảng Ninh; khách sạn Cát Bi – Hải Phòng: sửa chữa mở rộng khách sạn Thống Nhất – Hà Nội; các nhà khách của Trung ương: Khu Hồ Tây (1 nhà họp và nhà ăn, 5 biệt thự); khu Đồ Sơn (thiết kế mới 2 biệt thự, nhà ăn, cải tạo nhà khách Lapointe, sửa chữa 6 biệt thự cũ); khu Tam Đảo (2 biệt thự). Ngoài ra còn sửa chữa mở rộng Nhà ga sân bay Gia Lâm; sân vận động Hàng Đẫy – Hà Nội.

KTS Nguyễn Ngọc Chân được giao nhiệm vụ Phó Viện trưởng (1962- 1969), rồi Viện trưởng Viện thiết kế Dân dụng (1969 – 1975) – Bộ Kiến trúc (Công ty tư vấn Xây dựng Dân dụng Việt Nam – Bộ Xây dựng hiện nay).

Trong những năm Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc, KTS Nguyễn Ngọc Chân đã cùng với cơ quan sơ tán về nông thôn thuộc các tỉnh Vĩnh Phúc, Nghĩa Lộ, Phú Thọ, Hà Tây; song phần lớn thời gian ông cùng với anh em Xưởng thiết kế 1 trụ lại ở Hà Nội vừa chiến đấu bắn máy bay Mỹ vừa thiết kế và vượt qua những chặng đường bom đạn đi đến các công trường xa xôi. Ông trực tiếp chủ trì, hướng dẫn một số kỹ thuật viên trung cấp kiến trúc thiết kế nhiều công trình nhà hầm chống bom đạn xây dựng ở Hà Nội – là nơi họp, làm việc của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Nhiều công trình từ một đến năm tầng xây dựng trong các hang động là nơi sơ tán của cơ quan Trung ương, đài phát thanh, kho tàng xây dựng ở trong rừng núi các tỉnh miền Bắc như: Tuyên Quang, Hà Tây, Hoà Bình, Bắc Kạn, Cao Bằng…

Trong cuộc đời mình, KTS Nguyễn Ngọc Chân có một vinh dự lớn là được trực tiếp làm việc với Bác Hồ ba lần. Những lời căn dặn của Bác về sáng tạo kiến trúc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình lao động sáng tạo nghệ thuật của ông.

Cuối năm 1969, KTS Nguyễn Ngọc Chân được giao nhiệm vụ chủ trì phía Việt Nam thiết kế Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông đã đề nghị với Bộ Xây dựng và Hội Kiến trúc sư Việt Nam phát động 7 cuộc sáng tác góp ý kiến thiết kế Lăng Bác (từ tháng 12/1969 đến tháng 12/1970), những cuộc thi tìm ý, nhằm giới thiệu với KTS Liên Xô những nét kiến trúc dân tộc Việt Nam vào công trình Lăng. Lĩnh hội những gợi ý của các đồng chí trong Bộ Chính trị Đảng ta về vị trí Lăng, độ cao đặt thi hài Bác, dòng chữ Chủ tịch Hồ Chí Minh phải đặt ở vị trí cao nhất, Lăng phải là một công trình trang nghiêm đối xứng, có bể tam cấp, có hành lang, cột… như kiến trúc truyền thống nước ta, KTS, Viện trưởng Viện thiết kế Dân dụng Nguyễn Ngọc Chân đã chủ trì thiết kế phương án theo gợi ý trên và được nhân dân đồng tình. Đó là phương án của Bộ Chính trị chọn để đưa sang Liên Xô làm việc với nước bạn.

Gương mặt KTS Việt Nam – KTS Nguyễn Ngọc Chân
Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh

Xem lại những tấm ảnh phương án Lăng Bác đăng trên các báo năm 1970, ta thấy nghệ thuật và tỷ lệ chưa cao, chưa được hài hoà và đẹp như phương án chính thức do Liên Xô giúp ta xây dựng. Song, cũng phải nhận đây là ý tưởng ban đầu về một trong những tác phẩm kiến trúc thể hiện bước trưởng thành trong sáng tác kiến trúc của tập thể KTS Viện thiết kế Dân dụng nói chung và KTS Nguyễn Ngọc Chân nói riêng. Năm 1973, khởi công xây dựng Lăng, ông được cử làm Uỷ viên thường trực Hội đồng giám sát chất lượng Lăng, Chánh Văn phòng Ban Phụ trách xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Sau khi hoàn thành thiết kế xây dựng Lăng Bác, KTS nghỉ hưu vào lúc ông 60 tuổi. Ban Chấp hành Đại hội Kiến trúc sư Việt Nam lần thứ III đã mời KTS lão thành Nguyễn Ngọc Chân làm Ban Cố vấn.

Mặc dù tuổi cao, ông vẫn thường xuyên đến với anh em KTS, theo dõi từng bước trưởng thành của thế hệ KTS trẻ và đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho những công trình mới.

Do tuổi cao sức yếu, kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Chân đã từ trần hồi 23 giờ ngày 10/12/1990, tại Hà Nội. Đánh giá công lao cống hiến của ông, Đảng và Nhà nước đã tặng thưởng ông: Huân chương Kháng chiến Hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước Hạng Nhất, Huân chương Lao động Hạng Nhì và Hạng Ba. 

Năm 2001, tác phẩm công trình kiến trúc do cố KTS Nguyễn Ngọc Chân sáng tác: Quần thể Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc Hà Nội đã được Chủ tịch nước tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật, đợt I.

KTS Đoàn Đức Thành

(1) Số liệu tác giả ghi trực tiếp từ KTS Nguyễn Ngọc Chân, ông học khoá 7, cùng lớp với KTS Huỳnh Tấn Phát. Nguồn khác: khoá 9, năm1934 – 1939. Chúng tôi thông tin cả 2 nguồn.

(2) Giấy giang sản xuất bằng phương pháp thủ công từ cây nửa cây giang dùng trong kháng chiến chống Pháp.


Giới thiệu Chuyên đề : GƯƠNG MẶT KTS VIỆT NAM

Lớp lớp các thế hệ Kiến trúc sư Việt Nam đã góp sức kiến thiết cho đất nước nhưng chưa có một cơ sở dữ liệu nào về những con người tiên phong đó, chúng tôi rất mong muốn sẽ tạo nên một cơ sở dữ liệu về KTS Việt Nam đầy đủ nhất. 

Kiến Việt mong muốn tập hợp một chuỗi bài về các gương mặt KTS Việt Nam qua các thế hệ trên kienviet.net , từng bước xây dựng dữ liệu. Chúng tôi khai thác trước mắt cuốn “Thế hệ KTS Việt Nam” của Hội KTSVN phát hành cùng nội dung từ kênh blog của cố KTS Đoàn Đức Thành làm cơ sở đầu tiên và sẽ tiếp tục phát triển thêm công tác nghiên cứu này.

Việc tổng hợp chắc chắn sẽ gặp nhiều thiếu sót nhưng với mong muốn thành tâm lưu trữ lại thông tin về các thế hệ KTSVN, rất mong nhận được thêm thông tin góp ý và dữ liệu đóng góp của Quý độc giả. Xin chân thành cảm ơn. 

Mọi góp ý xin vui lòng email về [email protected] hoặc fanpage https://www.facebook.com/kienvietdotnet 

Thảo luận tại: https://www.facebook.com/groups/kientrucsuviet

CÙNG CHUYÊN ĐỀ:

Bình luận từ Facebook