Có những từ nói ra chỉ mất vài giây, nhưng để trải nghiệm và hiểu trọn vẹn về nó người ta lại phải đi hết tới nửa đời người. Với KTS Hoàng Thúc Hào, điều ấy đúng với khái niệm của anh về “hạnh phúc”.

Nhìn bên ngoài, chẳng ai nói KTS Hoàng Thúc Hào không hạnh phúc với những điều đang có trong tay. Giảng viên Đại học Xây dựng Hà Nội, KTS trưởng và là người sáng lập của một văn phòng kiến trúc lớn. Và đặc biệt, được sự thừa nhận gần như tuyệt đối trong nghề.

Gần nhất, cuối năm 2016, KTS Hoàng Thúc Hào nhận giải thưởng SIA – Getz, giải thưởng mà báo giới gọi bằng cụm từ “Nobel kiến trúc châu Á”, để thêm vào bộ sưu tập cả chục giải thưởng quốc tế của mình. Dự lễ vinh danh ở Singapore, anh lại “tiện đường” bay tiếp sang châu Âu để giám khảo cho một cuộc thi kiến trúc khác.

Một hành trình trong vài tuần như vậy đã đủ minh chứng cho khái niệm hạnh phúc, nhất là từ cặp mắt của các KTS trẻ?

Nhưng với KTS Hoàng Thúc Hào, 2 chữ ấy không đơn giản như vậy.

Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
KTS Hoàng Thúc Hào nhận giải thưởng kiến trúc SIA – Getz

Người viết từng hỏi đi hỏi lại KTS Hào về suy nghĩ của anh, khi khởi dựng nhà văn hóa cộng đồng tại Suối Rè (Lương Sơn, Hòa Bình). Công trình này là cột mốc quan trọng trong lộ trình của anh để có những kiến trúc mà anh tự định danh bằng khái niệm “kiến trúc hạnh phúc”.

Khái niệm ấy gồm có hạnh phúc của người sáng tạo, người sử dụng cũng như giá trị tự thân của công trình. Và, hỏi vặn KTS Hào, bởi anh bỏ ra gần 1 tỷ đồng tiền túi để bà con người Mường tại Suối Rè được thụ hưởng “miễn phí” hạnh phúc từ ngôi nhà văn hóa cộng đồng này.

“Có gì khó hiểu đâu. Khi ấy, tôi hiểu rõ mình không thể xin tài trợ từ Nhà nước. Và các nguồn lực xã hội cũng không nốt, ngoại trừ khoảng hơn trăm triệu từ một người bạn”, KTS Hào trả lời, “trong khi mình đã có gần chục năm nghĩ và mong về một kiến trúc theo mô hình cộng đồng – xã hội như vậy”.

Mua đất, tự thiết kế và dùng tiền “bỏ ống” để hiện thực hóa ý tưởng của mình, cái mà KTS Hoàng Thúc Hào đổi lại được là sự tự do sáng tạo mà không…. chủ đầu tư nào can thiệp. Nhà cộng đồng Suối Rè mọc lên vào đầu năm 2010, ở một xã nghèo và tất nhiên, chưa có dấu ấn của một kiến trúc “nghiêm chỉnh” nào.

Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
Nhà văn hóa cộng đồng thồn Suối Rè, xã Cư Yên, huyện Lương Sơn, Hòa Bình

Báo chí và giới kiến trúc khi ấy đã nhắc nhiều tới công trình ở Suối Rè. Về sự đan xen linh hoạt giữa các chức năng nhà trẻ, lớp mẫu giáo, thư viện, phòng họp thôn. Về không gian hiện đại và phong phú, có vóc dáng và hồn cốt một ngôi nhà của người Mường cộng cùng yếu tố hiện đại từ những pin mặt trời, bể thu lọc nước mưa, gió địa hình, đèn LED tiết kiệm điện. Về chất liệu gần gũi với cuộc sống hàng ngày của người dân bản địa với tầng trệt xếp bằng đá gồ ghề, tầng trên đắp đất nâu, với những cửa tre, trần trúc, kèo tre lợp lá…

Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
Một lớp học tại nhà văn hóa Suối Rè

Tất nhiên, cách mà KTS Hoàng Thúc Hào lựa chọn để thỏa mãn khát vọng nghề nghiệp của mình cũng thể khiến báo chí bỏ qua. Họ gọi anh là một KTS lãng mạn, là hiệp sĩ của những công trình xanh.

Ít ai biết, phía sau sự “lãng mạn” được tặng về ấy là những mệt mỏi thường trực của KTS Hào trong 2 năm, trước khi nhà cộng đồng Suối Rè hoàn thành. Giá thi công vọt lên gấp 3 lần so với dự kiến. Đến lúc anh có thể “dốc túi” tiếp thì lại hết nguyên liệu, lớp nhà đất theo kiểu trình tường hỏng toàn bộ sau 4 tháng ngừng thi công. Rồi những sự cố nối tiếp nhau về nhân công, về quá trình giám sát…

Sau trường hợp Suối Rè, chuỗi công trình kiến trúc theo ý tưởng ấy đã được nối dài đáng kể. Đó là nhà cộng đồng ở Tả Phìn (SaPa, Lào Cai), ở Cẩm Thanh (Hội An, Quảng Nam), nhà cộng đồng kết hợp homestay ở Nậm Đăm (Quản Bạ, Hà Giang), rồi trường tiểu học Lũng Luông (Thái Nguyên) nữa.

Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
Nhà văn hóa Cẩm Thanh, Hội An
Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
Nhà cộng đồng kết hợp homestay Nậm Đăm, Quản Bạ, Hà Giang

Tất cả diễn ra dồn dập trong 6 năm. Tất cả đều được thiết kế miễn phí. Chỉ có khác trước một chút, KTS Hào không còn ở cảnh phải “bỏ ống” một mình. Sau ngôi nhà văn hóa cộng đồng ở Suối Rè, các quỹ văn hóa cũng như một số cá nhân và tổ chức đã phần nào tìm thấy ở anh sự tương đồng về ý tưởng.

Họ là Viviana, một phụ nữ Bồ Đào Nha từng tới SaPa. Gặp những trẻ em lang thang bán thổ cẩm ở SaPa, cô nảy ra ý tưởng xây một ngôi nhà cộng đồng để làm nơi phát triển du lịch cũng như học nghề thổ cẩm. Họ là Nguyễn Sự, ông bí thư nổi tiếng của Hội An với quyết định hiến toàn bộ số tiền của giải thưởng Phan Châu Trinh vừa nhận để xây một nhà văn hóa ở khu đất ngập Cẩm Thanh. Là ca sĩ Thanh Lam, người sẵn lòng tham gia một đêm nhạc từ thiện do KTS Hoàng Thúc Hào và bạn bè tổ chức, khi dự án tại Tả Phìn gặp một “bi kịch cũ”: hết tiền…

Giữa các ngôi nhà của KTS Hoàng Thúc Hào với những nhà văn hóa địa phương – loại công trình mà có lẽ sau một thời gian người ta đã bắt đầu nhìn ra sự tốn kém và thiếu khả dụng khi được xây nên, sự khác biệt dễ nhận ra nhất là tư duy về cách tiếp cận của KTS với những người sử dụng: cộng đồng bản địa.

Thiết kế tiện dụng, vừa hiện đại vừa kết hợp những yếu tố văn hóa của cộng đồng bản địa là điều bất cứ KTS nào cũng có thể nhìn thấy ở những công trình này. Nhưng xa hơn, ngay từ góc độ vật liệu, tất cả những gì được KTS Hào lựa chọn đều rất quen thuộc với cuộc sống của người dân nơi đây, thay vì những khuôn nhà bê tông từ miền xuôi. Bởi, KTS Hào hiểu rõ, những vật liệu “mộc” như vậy vừa giúp người dân không cảm thấy xa lạ trong nơi sinh hoạt của mình, vừa hạn chế được mức giá “trên trời” nếu được vận chuyển từ miền xuôi.

Dù là đá, gạch mộc, khung tre, là gỗ tái chế, gỗ thông, gỗ kiền kiền hay những tấm lá dừa nước có sẵn của địa phương, tất cả những chất liệu ấy được anh cùng cộng sự nghiên cứu và tính toán cẩn thận để phát huy hết tác dụng của mình mà vẫn có sự bền vững tương đối trước thời gian và thời tiết.

Đơn cử, khi chọn chất liệu gạch không nung cho trường học Lũng Luông, KTS Hào mất 3 tháng thuê kỹ sư thiết kế, chế thử rồi lại nhờ Viện Khoa học Vật liệu kiểm nghiệm các thông số về độ bền, cách âm, cách nhiệt hay khả năng đọng nước nếu gặp tiết trời ẩm mùa xuân.

Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
Nhà văn hóa Tả Phìn, SaPa, Lào Cai

KTS Hoàng Thúc Hào là người điềm đạm và kiệm lời, nhưng, khi nói về kiến trúc nông thôn, anh sôi nổi và hoạt bát hơn. Như lời anh, phần lớn trữ lượng văn hóa của Việt Nam vẫn nằm ở nông thôn, khi mà các đô thị hiện đại mới chỉ hình thành ngót nghét hơn trăm năm trước.

Nhìn lại, những “kiến trúc hạnh phúc” của anh đều hướng tới những cộng đồng nghèo ở nông thôn hay miền núi, mà anh gọi là “cộng đồng yếm thế”. Và, đều không phải là những công trình đồ sộ về quy mô.

Nhưng, với nghề kiến trúc, một công trình dù lớn vẫn có thể không bằng một nhà dân bé – nếu như ẩn sau ngôi nhà ấy là một triết lý đủ mở ra một trào lưu mới, đóng góp cho xã hội hoặc có tính phổ quát cao.

Triết lý ấy nằm trong thuyết trình của KTS Hoàng Thúc Hào gửi tới Hội đồng giám khảo của Giải thưởng SIA – Getz, giải thưởng mà anh cũng thừa nhận là lớn nhất trong sự nghiệp từ trước tới giờ. Vắn tắt, xu thế toàn cầu hóa đang có xu hướng xóa nhòa bản sắc của nhiều cộng đồng yếm thế không có nguồn lực tự “đề kháng”. Trong khi đó, họ lại là đối tượng nắm giữ một phần rất lớn bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia để đóng góp vào sự đa dạng của cả loài người.

Hạnh phúc theo kiểu Hoàng Thúc Hào
Trường học Lũng Luông, Thái Nguyên

Và, nếu muốn tạo ra sự bền vững văn hóa ở các công trình của cộng đồng ấy cũng như cơ hội để họ cất lên tiếng nói của mình, KTS không thể chỉ làm nghề một cách thuần túy. Xa hơn, đó còn là việc tìm kiếm, phát hiện những giá trị bản địa cốt lõi để kết hợp đưa vào các công trình của mình. Rồi vận động xã hội, kết nối các nguồn lực… để hiện thực hóa những công trình ấy từ ý tưởng và nhân rộng bằng ngôn ngữ kiến trúc mới của mình – giống như con đường mà anh đang đi.

Những suy nghĩ ấy, như lời KTS Hoàng Thúc Hào, manh nha đến từ khi anh mới ra trường và thực hiện một đồ án về quy hoạch làng gốm Bát Tràng. Để rồi, 15 năm sau, ở độ tuổi 40, mọi thứ mới ở độ chín để anh bắt đầu hiện thực hóa những gì mình từng nghĩ về “kiến trúc hạnh phúc”.

Chẳng hề muộn, khi mà KTS Hoàng Thúc Hào cuối cùng vẫn được sống trọn với cái triết lý mà anh tự đặt ra về kiến trúc hạnh phúc, cho nghề và cả cho mình.

Theo Đông Mai (Bài viết 5 năm trước)

XEM THÊM:

Bình luận từ Facebook