“Dù giải thưởng kiến trúc quốc gia đã thực sự đi vào đời sống xã hội, nhưng không phải không cần cố gắng thường xuyên, để sự kiện này luôn sôi động, thu hút ngày càng nhiều sự chú ý và cố gắng của người làm nghề tham gia” – KTS Nguyễn Văn Tất.

Kiến nghị cải tiến tổ chức Giải thưởng Kiến trúc quốc gia
KTS Nguyễn Văn Tất

Với 13 lần tổ chức Giải thưởng Kiến trúc quốc gia (GTKTQG) trong hơn 25 năm, bắt đầu từ năm 1994, GTKTQG đã trở thành một sự kiện lớn mỗi 2 năm về sinh hoạt kiến trúc tầm cỡ quốc gia. Giải thưởng tổ chức dù với chất lượng kiến trúc mỗi lần có khác nhau, giới KTS cả nước và cả cộng đồng xã hội đều xem đó là một chuẩn quy chiếu chính quy, đánh giá tác giả, tác phẩm trong một thời điểm nhất định. Đó là niềm tự hào chính đáng và mục tiêu phấn đấu của hầu hết KTS hoạt động trong lĩnh vực tư vấn thiết kế, kiến trúc, nội thất, quy hoạch và ấn phẩm nghiên cứu về kiến trúc. Dù giải thưởng kiến trúc quốc gia đã thực sự đi vào đời sống xã hội, nhưng không phải không cần cố gắng thường xuyên, để sự kiện này luôn sôi động, thu hút ngày càng nhiều sự chú ý và cố gắng của người làm nghề tham gia. Sau 13 lần giải thưởng, thử xem xét lại mục tiêu chất lượng, sức thu hút của giải, để tiến tới khẳng định giá trị bền vững của một sự kiện chuyên môn tầm quốc gia như GTKTQG.

1. Mục tiêu của Giải thưởng Kiến trúc quốc gia

Mục tiêu chung của GTKTQG là tạo cơ hội ghi nhận và động viên tinh thần sáng tạo của giới KTS làm nghề hoặc nghiên cứu phục vụ làm nghề. Mặc dù làm nghề có động cơ trực tiếp như một công việc sinh sống nhưng yếu tố sáng tạo, giá trị nghệ thuật đòi hỏi lòng say mê và đạo đức nghề nghiệp. Hơn 25 năm với 13 lần GTKTQG đã khẳng định được vai trò một chuẩn chính quy tầm quốc gia trong sinh hoạt nghề nghiệp, dù với chất lượng tổ chức và chuyên môn không thật chỉn chu giống nhau của từng lần giải, nhưng GTKTQG đã trở thành một sự kiện truyền thống không chỉ của giới kiến trúc mà trong cả cộng đồng nói chung. Xét cho cùng, tới giờ phút này, không có một sự ghi nhận tác giả và tác phẩm chuyên ngành kiến trúc nào phổ biến và danh giá hơn GTKTQG.  Chính vì vậy, mọi sự cân nhắc, cải tiến nào cũng không nên làm mất vai trò chính quy, nghiêm túc và danh giá của sự ghi nhận công sức KTS và tác phẩm ở tầm quốc gia dù chỉ là giải khuyến khích. Mọi cải tiến chỉ nhằm làm chất lượng hơn, hấp dẫn hơn ý nghĩa này mà thôi. 

2. Tính thông điệp của Giải thưởng Kiến trúc quốc gia 

Không thể nói GTKTQG không có tính thông điệp. Nhưng có thể khẳng định thông điệp của giải thưởng cho đến nay khá chung chung, không nổi bật đủ định hướng sáng tạo kiến trúc phù hợp với thực tế nhiều nghiệt ngã và môi trường kiến trúc lành mạnh mà giải thưởng muốn động viên giới KTS và nhà đầu tư hướng tới. Có không nhiều những lần giải thưởng xác định giá trị tìm tòi đột phá của Kiến trúc tượng đài tưởng niệm như Đài tưởng niệm Tuyên Quang; hoặc nói không với kiểu KTS sao chép thô thiển và vô nguyên tắc; hoặc cổ vũ cho phong cách thân thiện của kiến trúc cơ quan công quyền. Còn lại vẫn là những tiêu chí chung muôn thuở của kiến trúc như công năng, nghệ thuật tạo hình, tính thời thượng, v.v.., những tiêu chí này luôn luôn đúng nhưng không thể động viên cụ thể những cách làm thiết thực phù hợp thời cuộc kinh tế xã hội.

Ví dụ như một công trình các bên tham gia thiết kế nước ngoài đều có tính chuyên nghiệp cao, kể cả quản lý dự án và chủ đầu tư (công trình Metropolitan Hanoi) được đặt trong sự so sánh ngang với một công trình trụ sở làm việc cấp tỉnh với Ban quản lý dự án do chủ đầu tư tự  tổ chức . Việc xác định cao thấp thì rõ, nhưng rút ra bài học gì để động viên KTS trong nước thì không rõ. Hoặc cũng có nhiều dự án nghĩa trang liệt sĩ trong cả nước hao hao nhau cách thiết kế ở chỗ khô khan, thiếu hồn vía, liệu có sự đột phá nào đã bị bỏ qua khi xem xét? Và hàng loạt công trình dạng “phong trào”, các tỉnh đua nhau làm để tranh thủ ngân sách trung ương, thì liệu có thông điệp gì từ sự “cầm cân nảy mực” của GTKTQG, để hạn chế sự bắt chước rập khuôn miễn là có dự án được cấp vốn? Sự thiếu nhạy bén nhằm khẳng định những thông điệp rõ ràng từ GTKTQG đã làm nhiều kỳ giải thưởng thể hiện sự bối rối nhất định trong phân định thứ hạng, đôi khi bộc lộ tính mặt trận, làm bối rối định hướng tham gia giải thưởng ở các lần tiếp theo. Ngoài phần chung cốt lõi, thông điệp cho mỗi kỳ giải thưởng cần phải được gợi ý một cách nghiêm túc và đáng tin cậy, thông qua một quyết định giàu chất thời cuộc của Hội đồng giải thưởng. Có vậy tiêu chí mỗi kỳ giải thưởng mới thêm sự động viên cho giới KTS tham dự. 

3. Hội đồng Giải thưởng

Bất kỳ cuộc đọ sức nào, không phải thí sinh mà là hội đồng giám khảo mới quyết định chất lượng cuối cùng. Giá trị được chọn lựa này định hướng chất lượng cuộc thi tiếp theo một cách rõ ràng, khó cưỡng lại được. Và nếu xuất hiện một định kiến không đúng về tính thông điệp của giải thì việc điều chỉnh có độ trễ ít nhất cũng 2 đến 4 năm (tương ứng 1 đến 2 mùa giải). Trình độ và đạo đức của mỗi vị giám khảo là quan trọng nhưng cũng rất khó khăn cho ban giám khảo nếu điều kiện thông tin khách quan không đảm bảo đầy đủ để ra quyết định. Điều kiện đó sẽ đề cập đến ở mục khác, ở đây chỉ nói đến trình độ chủ quan của thành viên Hội đồng giải thưởng.

– Hội đồng lớn như lâu nay tương đối ổn. Vì tính đa dạng, sự cân đối vĩ mô,… của hội đồng là cần thiết nên cần yếu tố đa thành phần, đa lĩnh vực. Hội đồng lớn cần có thêm hoạt động chuyên môn quan trọng sau mỗi kỳ giải thưởng là công bố thông điệp của mỗi kỳ giải thưởng, nhằm khẳng định giá trị chọn lựa và khuyến khích, định hướng sáng tạo kiến trúc phù hợp cho kỳ giải thưởng tiếp theo.

– Hội đồng chuyên ngành có tính quyết định về giá trị chuyên môn theo tiêu chí thông điệp của giải từng thời kỳ. Nhưng vai trò quan trọng nhất của hội đồng chuyên ngành là cảm nhận được “hơi thở nghề nghiệp” của tác giả qua từng tác phẩm kiến trúc cụ thể, quy mô cụ thể, môi trường khó khăn cụ thể. Điều này cực kỳ khó nếu không phải là người lăn lộn, trải nghiệm nhiều trong môi trường làm nghề nghiệt ngã. Có một khó khăn lớn lâu nay chưa giải quyết được là những người làm nghề chuyên nghiệp và say mê thường ít khi vắng mặt trong các kỳ GTKTQG. Và vì vậy, phần lớn lực lượng nhạy cảm này vắng mặt trong các Hội đồng chuyên ngành (!) Đây cũng là một thiệt thòi cho các ứng viên và chất lượng giải trong khâu sơ tuyển. Bởi vì những giá trị tinh tế cần được tôn vinh nhất cũng là những giá trị cần được phát hiện bởi những nhận định tinh tế và nhạy cảm nhất của người từng trải trong nghề. Cái hào nhoáng thì ai cũng thấy. Sự tinh tế nhận ra bởi trải nghiệm. Vậy sự cải thiện ở khâu thành viên hội đồng đề nghị như sau:

a. Hội đồng lớn: Có thể cơ cấu thành viên như lâu nay làm công việc xác nhận cuối cùng sau khi cân nhắc thêm những mặt ngoài chuyên môn đơn thuần. Nhưng điều quan trọng không thể thiếu của hội đồng lớn là thảo luận nghiêm túc (có mở rộng ) và công bố thông điệp của mùa giải đã chấm nhằm minh bạch tiêu chí chấm giải và định hướng tích cực cho mùa giải tới.

b. Hội đồng chuyên ngành: Tập hợp thành phần ưu tú trực tiếp làm công việc tư vấn thiết kế chuyên ngành (ít nhất 2/3). Không loại trừ người có tác phẩm tham dự (miễn có chính sách đảm bảo khách quan, thí dụ không cơ cấu vào hội đồng chuyên ngành có tác phẩm dự thi của mình).

c. Cơ chế đề cử: Trước khi vào vòng hội đồng chuyên ngành có thể có cơ chế cho các đối tượng sau đề cử theo hình thức thư giới thiệu đề cử:

– Hội KTS địa phương hoặc chính quyền địa phương nơi có tác phẩm đã xây dựng.

– Chủ đầu tư sử dụng trực tiếp.,

– Công ty hoặc ban giám đốc trực tiếp quản lý chuyên ngành công trình

– KTS tác giả tự ứng cử. 

Những công trình được nhiều đối tượng đề cử sẽ được nhiều điểm cộng hệ số khi xem xét. Vòng đề cử này được xem như cuộc vận động làm nóng giải và làm thuận lợi hơn cho giai đoạn xét tuyển vào vòng chuyên ngành. 

4. Cơ cấu Giải thưởng

Cơ cấu giải thưởng tự chứng minh nó có vai trò quan trọng nhất trong nhiều lần GTKTQG vừa qua. Chính cơ cấu này tác động không nhỏ vào việc:

– Tạo sự tự tin, hào hứng tham gia cho tác giả và tác phẩm tham dự khi biết mình tranh giải trong phạm vi nào, lĩnh vực nào, quy mô nào.

– Dễ dàng cho Hội đồng xét giải khi làm việc trong những nội dung và tương quan rõ ràng. 

Kiến nghị cải tiến tổ chức Giải thưởng Kiến trúc quốc gia

Cơ cấu giải thưởng, nói cách nào đó, quyết định chất lượng giải thưởng trên rất nhiều mặt. Trong nhiều lần giải vừa qua, cơ cấu giải đã có nhiều cải tiến dù vẫn chưa đủ. Phạm vi giải bao gồm: công trình quy hoạch, công trình kiến trúc, ấn phẩm kiến trúc được bổ sung thêm KTS dưới 30 và tập thể có nhiều tác phẩm tham dự giải. Công trình dân dụng cho đến hiện tại vẫn chưa phân loại hợp lý trong xếp thứ hạng cuối cùng dù trong phân loại các công trình khuyến khích gửi dự giải có đề cập đến nhiều loại khác nhau. Thực tế cho thấy, hệ thống giải nhất, nhì, ba và khuyến khích (sau lại có thêm Vàng, Bạc, Đồng) phân bổ chung cho tất cả các lĩnh vực dự thi làm khó không ít cho người dự thi lẫn hội đồng tuyển chọn. Vì với hệ thống giải hiện tại, khi xếp hạng chung cuộc, bắt buộc sẽ có sự so sánh giữa một biệt thự tư nhân với nhà ga hàng không; so sánh một nhà hàng với trường học ; một bệnh viện với nhà phố,… Hay nói cách khác, một căn biệt thự sẽ không bao giờ có cơ hội được giải nhất kiến trúc quốc gia vì trong so sánh chung, nó quá nhỏ. Nhưng nhiều KTS bậc thầy thế giới lại nói “không có công trình nhỏ, chỉ có ý tưởng kiến trúc chưa đủ lớn ”. Vì vậy, khâu cơ cấu giải thưởng rất quan trọng này cần tập trung cải tiến. Và đề nghị theo khuynh hướng sau:

a/ Vòng đề cử : Nhận đề cử, ứng cử theo các lĩnh vực dân dụng, quy hoạch, ấn phẩm, nội thất, cải tạo chỉnh trang,… với nội dung thông tin tổng quát đủ nhận diện chất lượng từ hội đồng chuyên môn sơ tuyển tác phẩm nổi trội, tiêu biểu cho mỗi chủng loại, để cử vào vòng thực hiện hồ sơ dự thi.

b/ Thực hiện hồ sơ dự thi: Những tác phẩm qua sơ tuyển sẽ thực hiện hồ sơ dự thi chính thức, làm nổi bật giá trị của mỗi công trình theo cách tốt nhất mà tác giả quyết định đầu tư hình thức trình bày. Hội đồng chuyên ngành sẽ chấm xếp hạng vàng, bạc, đồng, khuyến khích cho mỗi thể loại.

c/ Hội đồng lớn sẽ xem xét chung cuộc đồng thời quyết định:

 – Công nhận và công bố kết quả chính thức GTKTQG của năm.

– Chọn và công bố các giải thưởng chuyên đề của năm. Tất cả tác phẩm vào vòng xếp hạng đều có thể là ứng viên của giải thưởng chuyên đề. Trước mắt đề xuất các nội dung: Ý tưởng triết lý của năm, Giải pháp của năm, Kiến trúc xanh của năm, Nội thất của năm, Cấu trúc của năm, Nghệ thuật tạo hình của năm, Kinh tế của năm, Công nghệ mới của năm, Bản sắc truyền thống của năm, Hướng về tương lai của năm (Future Arch), Vì cộng đồng của năm… Tuỳ năm, có thể không có giải chuyên đề nào đó vì không có ứng viên sáng giá. Đồng thời, tác phẩm đạt nhiều giải thưởng chuyên đề sẽ là một yếu tố quyết định để đạt giải thưởng lớn của năm.

–  Hội đồng cũng quyết định trao giải thưởng hội đồng cho một số lĩnh vực như đã và đang có: KTS trẻ tiêu biểu, đơn vị tham gia tích cực, chủ đầu tư tiêu biểu,…

– Giải thưởng lớn: Hội đồng quyết định có giải thưởng lớn của năm hay không. Giải thưởng lớn thường là quyết định mang tính  định hướng kiến trúc, hay ghi nhận tác phẩm có tính đột phá ấn tượng của năm. Giải thưởng lớn là duy nhất của năm, chọn từ tập hợp các giải vàng của hội đồng chuyên ngành. Hoặc ngoại lệ, không phải giải vàng thể loại nhưng đạt được nhiều hạng mục giải thưởng chuyên đề. Giải thưởng lớn được tuyển chọn từ những tác phẩm có số lượng được giải chuyên đề nhiều nhất và được phân bố cho một số lĩnh vực, sẽ bao gồm: Giải thưởng lớn Kiến trúc công trình của năm, Giải thưởng lớn Quy hoạch của năm, Giải thưởng lớn Ấn phẩm kiến trúc của năm.

Cơ cấu giải thưởng đề nghị trên sẽ tạo cơ hội cho nhiều người trong mỗi lần giải thưởng được tôn vinh nghề nghiệp. Dù không đạt giải cao nhất nhưng không chung chung mà có thực chất từng mặt, tạo cảm hứng theo đuổi nghề nghiệp say sưa hơn, hình thành một không khí làm nghề sôi nổi hơn. 

5. Công tác tổ chức

Có rất nhiều mặt của công tác tổ chức cần bàn, nhưng có điều quan trọng nhất của công tác này là vận động sự tham gia sôi nổi, hào hứng ở giới KTS tác giả. Ngoài sự minh bạch, tránh mặc cảm tự ti, tạo nhiều kỳ vọng có giải cho KTS tham gia, công tác tổ chức cần tạo cảm giác nhẹ nhàng, thuận tiện và hào hứng cho người tham gia.

a. Việc thực hiện hồ sơ tham gia: 

Quy định phân bổ hợp lý công sức chuẩn bị để người tham dự đõ ngán ngại:

– Giai đoạn giới thiệu đề cử: chỉ cần một số tài liệu thuyết minh và hình ảnh tối thiểu về công trình. Hội đồng làm việc sơ bộ, đề nghị các tác phẩm tiếp tục tham gia.

– Giai đoạn trình bày chính thức để tham gia các vòng xếp hạng mới cần thêm thông tin chi tiết. Cách này không làm KTS tham gia ngần ngại chuẩn bị quá nhiều hồ sơ trong khi chưa có nhiều kỳ vọng cuối cùng.

b. Làm sao cho việc vận động tài trợ cho GTKTQG  có nhiều cơ hội hơn. GTKTQG là giải thưởng chính quy tầm quốc gia, được chi từ nguồn ngân sách. Hiện nay giải thưởng đã có phần khiêm tốn so với nhiều giải thưởng khác ở cấp thấp hơn. Tuy nhiên việc vận động tài trợ ở mỗi lần giải lại chỉ có thể ở mức chung chung là tài trợ kinh phí tổ chức cho một hoạt động của hội KTS Việt Nam như mọi hoạt động khác chứ khó có danh nghĩa chính thức trong giải, dù như vậy các doanh nghiệp sẽ hào hứng hơn nhiều.

Cơ cấu giải được đề nghị vẫn dành Giải thưởng lớn và Giải chuyên ngành của năm thuộc ngân sách chính thức. Riêng Giải thưởng chuyên đề thì được mở rộng cho doanh nghiệp đăng cai tham gia tài trợ. Kinh phí tài trợ giải thưởng sẽ bao gồm 50% tài trợ cho công tác tổ chức. Cách tổ chức hai bên cùng thắng này là một đề nghị trong chương trình cải tiến GTKTQG lần này. 

6. Kế hoạch tổ chức GTKTQG cải tiến

Trên đây là một số nhận định và đề xuất đường hướng tổng thể cải tiến chất lượng GTKTQG. Có hai nội dung chính trong kế hoạch này:

– Xác định ý nghĩa, mục đích, nội dung tổ chức GTKTQG.

– Hình thức tổ chức GTKTQG. Theo đó, giá trị thương hiệu GTKTQG là một giá trị đã hình thành có sức sống và uy tín chính quy truyền thống hơn 25 năm nay, nên tiếp tục phát triển giá trị thương hiệu này, chỉ nên cải tiến thay đổi về mặt hình thức, phương thức tổ chức hiệu quả hơn mà thôi. Cần bổ sung chính sách bảo vệ sự toàn vẹn và tôn vinh giá trị các tác phẩm được GTKTQG .

Hình thức tổ chức mới sẽ được nghiên cứu lên kế hoạch cụ thể sau khi các nhận định tổng kết 25 năm GTKTQG được thống nhất. Kế hoạch GTKTQG mới sẽ được hoạch định để có giá trị thực hiện kịp thời trước mùa giải Kiến Trúc Quốc Gia lần thứ 15 năm 2022.   

KTS Nguyễn Văn Tất

 XEM THÊM:

Bình luận từ Facebook