Không riêng gì ở Việt Nam, sự phân biệt giữa KTS bản địa và KTS nước ngoài luôn là một vấn đề tế nhị trong quản lý hành nghề kiến trúc. Ví dụ, ngay sau khi Anh rời khỏi EU, các quy định mới đã không cho phép các KTS Anh được tự do hành nghề tại EU như trước nữa. Mới đây, sau hội thảo CPD do Hội KTS Việt Nam tổ chức, KTS Phạm Xuân Kiên đã đưa ra một câu hỏi trong group chat làm bối rối nhiều người về sự phân biệt giữa KTS nước ngoài với KTS Việt Nam trong môi trường hành nghề ở Việt Nam. Kienviet.net đã có cuộc phỏng vấn với KTS Phạm Xuân Kiên liên quan đến câu hỏi của anh, có lẽ cũng là vấn đề mà nhiều KTS Việt Nam quan tâm, về sự công bằng trong hành nghề kiến trúc. 

KTS Phạm Xuân Kiên: “Nay là lúc chúng ta đòi hỏi phải được tôn trọng thực sự”

PV: Thưa KTS Phạm Xuân Kiên, câu hỏi của anh ngay sau hội thảo CPD là gì nhỉ?

KTS Phạm Xuân Kiên: Tôi đã hỏi mọi người là: “Tại sao quy định của Bộ Xây dựng cho phép lấy ngân sách trả chi phí thiết kế cho công ty tư vấn nước ngoài cao hơn 2.0 lần (*) đến 3.5 lần (**) chi phí của cùng việc đó (loại / tính chất / quy mô công trình), cùng yêu cầu chất lượng (cả về sáng tạo lẫn kỹ thuật) đó, cùng mức độ khối lượng công việc đó, nhưng do công ty tư vấn của Việt Nam làm?”

PV: Và anh đã nhận được câu trả lời thỏa đáng chưa?

KTS Phạm Xuân Kiên: Vẫn chưa. Nhưng KTS Nguyễn Văn Tất đã đồng tình rằng chúng ta phải đấu tranh đòi hỏi sự công bằng trong đối xử giữa KTS Việt Nam và KTS nước ngoài, ít nhất trên đất nước Việt Nam. Vì đây là quy định của Bộ Xây dựng, nên tôi rất mong ý kiến của tôi có thể đến được các vị làm việc ở Bộ.

PV: Anh có thể nói rõ hơn về lý do của sự bức xúc này được không?

KTS Phạm Xuân Kiên: Hơn 3.5 triệu người Việt Nam đã ngã xuống trong hai cuộc kháng chiến và hàng chục thế kỷ đấu tranh của cả dân tộc Việt Nam là để giành lấy độc lập dân tộc, quyền bình đẳng giữa người với người, giữa người Việt Nam với các dân tộc, quốc gia khác, ít nhất trên đất nước mình. Không thể chấp nhận được việc ngày nay khi chúng ta là chủ nhân của đất nước, ngay trên đất nước chúng ta, người Việt vẫn phải chịu đối xử phân biệt, bởi các quy định do chính chúng ta tạo nên. Điều này xảy ra không chỉ ở một ngành cụ thể như kiến trúc, mà diễn ra ở nhiều nơi, nhiều lĩnh vực, nhiều cấp độ, trong đó, con người Việt Nam, doanh nghiệp Việt Nam đang phải “nhường” ưu tiên cho người nước ngoài, doanh nghiệp nước ngoài.

PV: Nếu chúng ta không trải hoa hồng, liệu giới tinh hoa quốc tế có đến Việt Nam đầu tư và đóng góp chất xám?

KTS Phạm Xuân Kiên: Có thể ở một số ngành nghề, lĩnh vực nào đó, tạm thời Việt Nam còn tụt hậu nhiều so với thế giới, còn cần tạo điều kiện thuận lợi nhất để đưa những tinh hoa của thế giới đến hợp tác để giúp đỡ Việt Nam phát triển. Đó có thể là những ngành khoa học về trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, tự động hóa, công nghệ cao (cơ khí chính xác, luyện kim, khoa học về vật liệu, khoa học hạt nhân…). Nhưng ngành quy hoạch – kiến trúc không còn là đối tượng đó, ít nhất tính ở thời điểm này.

Trừ một số trường hợp đặc biệt liên quan đến bí quyết công nghệ thì nếu có nhu cầu, mình phải mời và tất nhiên, cần chính sách riêng, không thể đưa vào thông tư đại trà. Còn lại, ngày nay các KTS, các công ty tư vấn thiết kế Việt Nam đủ trình độ, năng lực để thiết kế từ quy hoạch lãnh thổ, quy hoạch xây dựng những thành phố hàng ngàn hecta, những tổ hợp, phức hợp công trình kiến trúc lớn nhất của đất nước. Đó là đánh giá về mặt hiểu biết kỹ thuật, tổ chức triển khai. Hiện có nhiều công ty tư vấn Việt Nam chuyên nhận gia công thiết kế kỹ thuật cho các tư vấn nước ngoài, sau khi các công ty nước ngoài này phác thảo thiết kế ý tưởng. Như vậy sự phát triển của ngành thiết kế Việt Nam là rất mạnh mẽ.

PV: Hình như trong các công trình đòi hỏi chất lượng cao, cũng như sự tỉ mỉ, tinh tế, nhiều nhà đầu tư vẫn tin tưởng tư vấn ngoại hơn thì phải?

Chất lượng công trình thì không có quốc tịch. Để tồn tại và được chấp nhận đưa vào sử dụng đúng chức năng, công trình phải đáp ứng tất cả quy chuẩn, tiêu chuẩn Việt Nam, trên lãnh thổ Việt Nam. Tất cả tiêu chuẩn Việt Nam đều thỏa mãn tiêu chuẩn quốc tế, thậm chí có tiêu chuẩn của Việt Nam còn cao hơn yêu cầu của tiêu chuẩn quốc tế. Vì thế, chi phí để thiết kế, quản lý, xây dựng, vận hành, bảo trì, bảo dưỡng cho nó phải theo tiêu chuẩn quốc tế. Điều này là lẽ dĩ nhiên. Không du khách nước ngoài nào chịu bước vào một khách sạn tại Việt Nam nếu biết rằng nó được thiết kế, xây dựng, vận hành dưới chuẩn quốc tế. Đây là một vấn đề mang tính nguyên tắc.

Vì thế, nếu chi phí trả cho các tư vấn nước ngoài theo quy định trong các định mức của Bộ Xây dựng là đúng, thì sẽ như thế nào nếu cũng cùng yêu cầu thiết kế ấy, chúng ta cho rằng có thể trả cho các công ty tư vấn, các KTS Việt Nam ít hơn 2.0 đến 3.5 lần nhưng vẫn cho rằng có thể nhận về sản phẩm có chất lượng như yêu cầu? Điều này rõ ràng là vô lý, duy ý chí. Quy tắc thị trường, cạnh tranh công bằng là ở chỗ ngang giá. Từ mốc bình đẳng về giá xem xét ban đầu, có thể trong quá trình đàm phán, các bên có thể đưa ra đề xuất sao cho phù hợp với tính chất, điều kiện của mình. Nhưng đó là kết quả thương lượng hợp đồng, không phải là quy định về giá trần với 2 chính sách giá như hiện nay.

Đừng quên, mặc dù được cho là rẻ hơn 2 đến 3.5 lần giá phải trả, nhưng giới KTS Việt Nam lại phải gánh trọng trách về sự phát triển, thành hay bại của nền văn hóa kiến trúc của dân tộc Việt Nam trong hiện tại lẫn tương lai. Trong khi, với các công ty tư vấn nước ngoài, chỉ đơn giản là đánh thuê chuyên nghiệp.

Đã thế, việc định giá thiết kế phí dành cho ngành quy hoạch – kiến trúc cũng vẫn bất cập khi không bố trí chi phí cho các phần việc thiết kế ý tưởng quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan, nội thất, vốn là linh hồn của một đồ án. Ngoài ra còn rất nhiều chi phí về thí nghiệm mô phỏng thiết kế ở các tiêu chí vi khí hậu, đo lường tiện nghi nhiệt, chiếu sáng, màu sắc ảnh hưởng đến môi trường… không được bố trí. Trong khi đó chi phí thiết kế hiện nay của chúng ta duy nhất chấp nhận bao gồm công tác tính toán mô phỏng kết cấu theo điều kiện thực tế. Mọi tính toán còn lại chỉ dựa vào các số liệu quy chuẩn, tiêu chuẩn. Chúng đúng, nhưng chưa đủ.

Tất cả những điều này nói lên rằng thiết kế phí ngành quy hoạch – kiến trúc cần phải được rà soát lại một cách khoa học, trên cơ sở chi phí thu nhập thực tế cần thiết của người lao động, các chi phí gián tiếp, bổ sung các chi phí thí nghiệm, mô phỏng các điều kiện hoạt động của công trình trong thực tế để đảm bảo chất lượng công trình.

PV: Anh có nghĩ liệu quy định này đưa ra để khuyến khích các KTS nước ngoài đến hành nghề ở Việt Nam, tạo sự cạnh tranh cần thiết cho các KTS trong nước? Với chi phí thiết kế thấp như ở Việt Nam thì sẽ chẳng có KTS nào từ các nước tiên tiến đến Việt Nam cả?

KTS Phạm Xuân Kiên: Tôi hiểu bối cảnh ra đời của các quy định này tại thời điểm mới hội nhập, khi chênh lệch giữa giá thiết kế trong nước và nước ngoài là rất lớn, trong khi tại thời điểm đó, việc khuyến khích các tư vấn hàng đầu của nước ngoài tham gia vào lĩnh vực tư vấn thiết kế còn nhằm mục đích tạo môi trường học hỏi, tham khảo tốt cho giới KTS Việt Nam. Vì thế trong bối cảnh ấy, việc hình thành cách tính chi phí hai giá là có thể hiểu được. Nhưng sau 30 năm hội nhập (tính từ 1991) thì tiếp tục duy trì nó trong bối cảnh trình độ chung của lực lượng KTS Việt Nam đã tiến rất xa không còn cần thiết, không còn phù hợp và là bất công. Bởi vì mục đích sau cùng của các chính sách phải là tiền đề để phát triển con người Việt Nam, phù hợp với tập quán quốc tế. Mà tập quán quốc tế trong lĩnh vực thiết kế là không phân biệt đối xử công bằng, thậm chí có nơi, có lúc còn bảo hộ thị trường nội địa dữ dội (như trường hợp Anh-EU nói trên).

Nếu cho rằng vì KTS Việt Nam kém hơn (giả dụ như vậy đi) mà phải nhận định mức thù lao thấp hơn, hãy lập đề thi, tổ chức thi thiết kế sòng phẳng. Bình đẳng về điều kiện dự thi, quy trình làm việc, khối lượng/chất lượng hồ sơ trình bày, giải thưởng, khả năng/điều kiện chi trả thiết kế phí (quy định giới hạn giá trần mà BTC có thể chi trả cho dù ai thắng giải) trước. Thi cả về chất lượng thiết kế sáng tạo, cả về giải pháp kỹ thuật, quy trình tổ chức thiết kế kỹ thuật (các bên phải trình nhân sự đủ trình độ yêu cầu của đồ án, đề xuất quy trình thiết kế của đồ án, thậm chí kiểm tra toàn bộ quá trình sản xuất của các bên). Tôi có dữ liệu cho biết hiện nay các công ty tư vấn thiết kế Việt Nam, về mặt tổ chức sản xuất, quy trình thiết kế/quản lý chất lượng thiết kế đã tiến rất xa. Cũng lại có những công ty/KTS đủ năng lực đáp ứng những đòi hỏi về yêu cầu thiết kế sáng tạo không hề kém cạnh các công ty/KTS nước ngoài. Sự kết hợp các yêu tố này cho phép họ đủ sức đáp ứng việc thiết kế hẳn những thành phố hàng ngàn hecta với nhịp độ và chất lượng thiết kế được yêu cầu từ chủ đầu tư Việt Nam còn khắt khe hơn chủ đầu tư nước ngoài.

Thậm chí ngay cả trong trường hợp thi tuyển như vậy mà KTS nước ngoài thắng giải đi chăng nữa, thì ít nhất là có 3 bên cùng thắng. KTS Việt Nam được thỏa mãn thi thố và được đối xử công bằng bình đẳng, không được chọn thiết kế vì lý do chuyên môn thì ít nhất họ được cọ xát “cùng hạng cân”, rất tốt cho việc đánh giá lại bản thân cũng như tích lũy CPD và kinh nghiệm thực chiến. Với KTS nước ngoài, họ thắng bởi tài năng không bàn cãi, tránh được tiếng không hay rằng do chủ đầu tư Việt Nam sính ngoại. Với chủ đầu tư, là thắng lợi lớn nhất: Vừa có được chất lượng sản phẩm tốt nhất (trong tầm giá), vừa tiết kiệm chi phí, vừa không bị áp lực ngược của kiểu bên B “tư vấn nước ngoài được chỉ định sẵn từ trước”. Các tư vấn nước ngoài kiểu được chỉ định sẵn cho đến nay rất biết “giá” của mình, làm “giá” cho chủ đầu tư Việt Nam (khối tư nhân lẫn nhà nước) mệt mỏi vô cùng.

PV: Theo anh, hiện nay KTS Việt Nam liệu đã đạt được trình độ ngang với kiến trúc sư nước ngoài?

KTS Phạm Xuân Kiên: Khẳng định điều này rất khó, nhưng phủ nhận càng khó hơn. Sáng tạo nghệ thuật kiến trúc là lĩnh vực có rất nhiều yếu tố bất ngờ, cảm tính, kể cả cái nhìn chủ quan. Không thiếu trường hợp các công trình được thiết kế bởi những KTS nổi tiếng hàng đầu thế giới, qua thời gian bị công chúng đánh giá thấp. Thời gian suy cho cùng mới là trọng tài chính xác nhất có thể.

Chắc chắn rằng trình độ của KTS Việt Nam hiện nay đã tiến bộ hơn trước đây rất nhiều. Trong những năm từ 2000 đến nay năng lực của KTS Việt Nam đã tiến dài bất chấp luôn bị phân biệt đối xử như thế. Từ chỗ mải mê thán phục trầm trồ những đồ án của KTS “Tây”, nay các KTS của chúng ta đã thiết kế những thành phố, những công trình rất phức tạp, đòi hỏi năng lực cao, ở đẳng cấp quốc tế mới làm được. Ngày nay, lực lượng KTS Việt Nam có thể nói là phát triển toàn diện.

Nay là lúc chúng ta đòi hỏi phải được tôn trọng thực sự.

Bằng tiền. Bằng đúng số tiền mà công việc cần thiết. Thế thôi. Không phân biệt hàng nội – hàng ngoại. Đó chính là sự công bằng.

PV: Và KTS nước ngoài cũng phải thực hiện CPD nghiêm túc như KTS Việt Nam nhỉ?

KTS Phạm Xuân Kiên: Chắc chắn là như vậy rồi.

PV: Cám ơn anh về cuộc phỏng vấn này!

(*) Xác định chi phí tư vấn đầu tư xây dựng (thiết kế kiến trúc) – Mục 7 Điều 8 Thông tư 16/2019/TT-BXD

(**) về xác định chi phí thuê tư vấn nước ngoài lập quy hoạch – Điều 8 Thông tư 20/2019/TT-BXD)

XEM THÊM:

Bình luận từ Facebook