Chủ nghĩa Hiện đại là một trong những trào lưu có tầm ảnh hưởng lớn nhất của thế kỉ XX. Trào lưu này lan rộng khắp thế giới, để lại nhiều di sản kiến trúc ấn tượng ở mỗi lục địa mà nó hiện diện. Một quốc gia Đông Phi như Tanzania cũng không là ngoại lệ với những KTS tiêu biểu như Anthony Almeida và Beda Amuli.

Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Chợ Kariakoo. Hình ảnh: Benedikt Redmann

Phong trào kiến trúc Hiện đại đã để lại một di sản kiến trúc phức tạp. Phong trào này lan tỏa tới gần như mọi lục địa, để lại nhiều tranh luận gay gắt về danh mục và phong cách. Mặc dù nguồn gốc của phong trào có lẽ bắt nguồn từ châu Âu và châu Mỹ, các kiến trúc sư không thuộc nhóm trọng tiêu chuẩn Âu chính là những người đã định nghĩa lại và tái thiết định nghĩa của các công trình theo phong cách hiện đại. Ví dụ, ở Sri Lanka, phong cách kiến trúc lấy cảm hứng thiên nhiên và nhạy cảm của kiến trúc sư Geoffrey Bawa đã hình thành khái niệm “Tropical Modernism” (tạm dịch: Phong cách hiện đại nhiệt đới). Ở bên bờ lục địa châu Phi, những ví dụ độc đáo về phong cách kiến trúc hiện đại đã được tìm thấy ở một quốc gia Đông phi là Tanzania  – được tiên phong bởi kiến trúc sư Anthony Almeida và Beda Amuli.

Là người gốc Goa, Anthony Almeida sinh ra và lớn lên ở một khu thương mại của Dar es Salaam (Tanzania). Ông học kiến trúc tại ngôi trường Sir J.J School of Architecture danh giá ở Mumbai, những tượng đài Modernist như Le Corbusier, Frank Lloyd Wright và Alvar Aalto có tác động sâu sắc đến ông thời đại học; ông xây dựng những nguyên lý kiến trúc của chính mình từ khuôn khổ của họ. Sau khi học xong kiến trúc năm 1948, Almeida trở về Dar es Salaam. Vài năm sau, ông đã có thể mở công ty kiến trúc của mình ở đây.

Bước đột phá của Almeida xuất hiện vào năm 1955, khi ông nhận được đề nghị từ cộng đồng Goa để thiết kế một trường tiểu học cho 500 học sinh. Quyết định phê duyệt cho kế hoạch phải đến từ chính quyền thuộc địa Anh, nghĩa là Almeida phải trình bày kế hoạch của mình với trưởng ban giáo dục của chính quyền thuộc địa. Tuy nhiên, quan chức hoạch định người Anh khá bảo thủ, và Almeida buộc phải bảo vệ tính “cực kỳ hiện đại” và “đổi mới” cho kế hoạch thiết kế trường. Được biết đến với tên gọi Trường tiểu học St. Xavier, ngôi trường này là ví dụ minh họa cho khả năng thích ứng khí hậu và chủ nghĩa công năng hiện đại trong phong cách của Almeida, trong đó các lớp học được nâng bởi các cột kết cấu và một nhóm các vật liệu có gam màu lặng. Bản vẽ mặt bằng có hình dáng độc đáo, nhà vệ sinh được đặt xa tòa nhà chính – gợi nhắc Trưởng ban xem thiết kế của ông như “một chiếc máy bay”.

Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Sơ đồ mặt bằng của trường tiểu học St. Xavier. Hình ảnh: Anthony Almeida
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Trường tiểu học St. Xavier. Hình ảnh: Thomas Kirst

Năm 1963, sau khi Tanzania giành độc lập, Anthony Almeida đã thiết kế một tư dinh riêng – một công trình lặng lẽ và không khoa trương. Nằm ở gần bờ biển, công trình nằm ngoài đường chính và người ta gần như không thể để ý đến nó nếu nhìn từ đường chính. Ngôi nhà gồm 3 khối nhà hẹp được xếp so le – nhờ vị trí này mà gió có thể thổi qua tất cả các phòng. Tầng trệt được chia thành 3 khu vực không bị ngăn cách – đó là khu vui chơi, ăn uống và nghỉ ngơi.

Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Bản vẽ mặt cắt của Dinh thự Almeida của Anthony Almeida. Hình ảnh: Anthony Almeida
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Bản vẽ mặt cắt của Dinh thự Almeida của Anthony Almeida. Hình ảnh: Anthony Almeida
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Khung cảnh bên ngoài của dinh thự Almeida. Hình ảnh: Annika Seifert
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Bên trong dinh thự Almeida. Hình ảnh: Annika Seifert
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
KTS Anthony Almeida

Ngôi nhà cũng sử dụng những mái che ở phương ngang và lam đứng để che nắng – khoảng cách ở giữa giúp không khí lưu chuyển. Phòng ngủ được bố trí ở tầng cao phía sau nhà, một cây cầu gỗ (chú thích số 7 trong bản vẽ mặt bằng) kết nối hai khối nhà, tựa như có dòng suối chảy qua.

Song hành với sự nổi lên của các dự án của Almeida là những dự án của một kiến trúc sư người Tanzania – Beda Amuli. Ông là người châu Phi da màu đầu tiên đã mở xưởng kiến trúc ở khắp bờ Đông và vùng Trung Phi, Amuli đã theo học tại Học viện Công nghệ Israel và bắt đầu hành nghề từ năm 1970. Thiết kế được cho là mang tính biểu tượng nhất của ông được nhìn nhận vào năm 1970, đó là thiết kế Chợ Kariakoo. Công trình được thiết kế theo phong cách Brutalist (tạm dịch: chủ nghĩa thô mộc), concept thiết kế của Amuli là một khu chợ châu Phi nằm dưới bóng của những tán cây. Thử thách của Amuli là tận dụng hình dáng của một cái cây (gồm cành và nhánh) để biến thành một cấu trúc bê tông cứng cáp, gợi nhớ đến công trình của Kiến trúc sư Felix Candela người Mexico.

Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Chợ Kariakoo. Hình ảnh: Annika Seifert
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Bản vẽ mặt cắt Chợ Kariakoo của Beda Amuli. Hình ảnh: Beda Amuli
Những kiến trúc sư đưa chủ nghĩa hiện đại vào Tanzania
Beda Amuli (trái) thời còn học đại học tại Học viện Công nghệ Technion – Israel ở Haifa. Hình ảnh: Tạp chí ANZA

Mặt bằng có diện tích khoảng 540 m2 được cấu trúc bởi những cột bê tông đứng tự do, trên đỉnh có các vương miện hình nấm để tạo thành tấm che nắng rộng 15m x 15m – đây chính là những “cái cây” của khu chợ châu Phi. Cấu trúc có nhiều tầng được sử dụng – hàng hóa được đặt ở tầng hầm mát hơn, trong khi khu vực bán hàng đặt ở hai tầng nằm trên tầng trệt. Cầu thang trung tâm tạo nên hiệu ứng ống khói, vận chuyển không khí nóng lên mái nhà và thoát ra giữa những “cây vương miện”. Yếu tố môi trường của thiết kế được chú trọng thông qua ứng dụng đa năng của những tấm che nắng, nó còn được dùng để chứa nước mưa phục vụ cho ngôi chợ. Công trình điêu khắc này giờ đây đã là một điểm nhấn riêng và là phông nền độc đáo cho khu chợ nhộn nhịp của vùng Dar es Salaam.

Amuli và Almeida lần lượt qua đời năm 2016 và 2019, nhưng di sản kiến trúc hiện đại của họ vẫn còn mãi. Số lượng công trình của họ lớn hơn rất nhiều so với những gì được viết ra ở trên, mỗi người đã thực hiện hàng trăm dự án trong suốt cuộc đời mình. Ở một thành phố, một quốc gia có nhiều phong cách kiến trúc giao thoa, phong cách của Almeida và Amuli là điểm bắt đầu để hiểu về những di sản còn mãi của phong trào Modernist ở lục địa châu Phi.

Biên dịch | Anh Tuấn (Nguồn: Archdaily)

XEM THÊM:

Bình luận từ Facebook