Kể từ thảm họa nổ kho hóa chất tại cảng Beirut, Lebanon, thành phố được mệnh danh là “Paris của Trung Đông” lâm vào một cuộc đại khủng hoảng. Thành phố giàu bản sắc văn hóa này gần như ngay lập tức bị xóa đi quá khứ khi những di sản văn hóa bị hủy hoại nghiêm trọng. Nỗ lực vực dậy thành phố cần rất nhiều sức người, sức của và tương lai đó hẳn còn rất dài ở phía trước.

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Ngày 04/08/2020, 40% thành phố Beirut bị phá hủy chỉ trong tích tắc. Vài giây ngắn ngủi đủ để quyết định vận mệnh của cấu trúc đô thị, xã hội và những di tích kiến trúc ở thủ đô Lebanon. Tài sản văn hóa tích lũy nhiều năm trời ngay lập tức rơi vào cơn khốn cùng, thiệt hại gây ra còn nhiều hơn cuộc nội chiến khét tiếng kéo dài suốt 15 năm. Những giây phút này đã xóa sạch quá khứ, hiện tại và phá hủy cả khát vọng tương lai.

Vụ nổ cảng xảy ra ngay tại trung tâm văn hóa giàu bản sắc, làm rung chuyển phía Đông Bắc của thủ đô Lebanon và gây hại nghiêm trọng đến các vùng lân cận như Mdawar, Rmeil, Gemmayze, Achrafieh, Mar Mkhayel, Karantina và Geitawi. Theo tổ chức Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), 200.000 đơn vị nhà ở đã bị ảnh hưởng bởi các vụ nổ, ước tính có đến 40.000 tòa nhà bị hư hại, trong đó có 3.000 tòa nhà bị phá hủy nặng nề.

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Những thành phố là đại diện của các nhân tố chính trị và xã hội cũng là đối tượng của sự tranh chấp và quyền lực. Nhờ vào vị trí địa lý, thành phố cảng Beirut bắt đầu phát triển từ thế kỷ 19, trở thành cửa ngõ Đông Tây và là đầu mối thiết lập kết cấu của các kết nối trong thành phố. Người dân nơi đây giờ cũng như chính thành phố này, lung lay, vỡ tan, bị tước đoạt các hiện vật và cảm quan văn hóa.

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Thiệt hại vật chất

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Cấu trúc đô thị “hỗn hợp” của thành phố là một tổ hợp các ngôi nhà có từ cuối thời Ottoman và thời Pháp bảo hộ, được cải tiến theo hướng có tiếp nhận các giá trị Tây phương và các công trình xây dựng đương đại. Theo báo cáo mới nhất, 730 công trình lịch sử được xây dựng trong giai đoạn 1860 – 1930 bị hư hại, trong đó có 331 tòa nhà bị hư hại hoàn toàn. Cung điện Sursock, một trong những viên ngọc kiến ​​trúc của thành phố được Moussa Sursock xây dựng năm 1860 đã hoàn toàn bị tàn phá. Viện bảo tàng Sursock cũng bị hư hại, dù trước đó người ta đã mất 20 năm để trùng tu trong giai đoạn hậu chiến. Các tòa nhà khác cũng đang bị đe dọa gồm có trụ sở Electricité du Liban nổi tiếng và Ngôi nhà Ward. Hơn nữa, gần 3000 tòa nhà không được xếp hạng hoặc dán nhãn là di sản văn hóa (nhưng được coi là nhân tố cơ bản của cấu trúc đô thị và có giá trị đối với cảnh quan xây dựng xung quanh) cũng có nguy cơ bị sụp đổ.

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Các thiệt hại được báo cáo cách tâm chấn 20 km. Nhiều công trình kiến ​​trúc đương đại được hoàn thành cách đây vài năm bởi các KTS Lebanon mang tầm quốc tế như Bernard Khoury, Lina Ghtomeh và Nabil Gholam đã bị bong lớp ốp cùng tất cả các chi tiết bằng kính, gỗ, kim loại và nhôm, kèm theo vài vết nứt tường nhỏ. Ngay bên cạnh vụ nổ là hầm chứa lúa mì quốc gia. Công trình bê tông cốt thép cao 50 mét này đã giúp giảm thiểu mức tàn phá lên thành phố và là tấm khiên che chắn cho vùng phía Nam. Được khánh thành vào năm 1971, kỳ quan kết cấu này vẫn còn đó. Các chuyên gia nhận định rằng nó đã hấp thụ một phần sóng xung kích. Theo Ngân hàng Thế giới, vụ nổ ở thành phố Beirut đã gây ra thiệt hại về cơ sở hạ tầng và tài sản vật chất lên tới 4,6 tỷ USD.

Chính quyền thành phố vì nhân dân

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Người ta nói rằng dân chúng sẽ được sống ở một thành phố xứng đáng với những gì họ có, đó là lý do chúng ta phải luôn đứng lên đấu tranh cho sự thay đổi và khát vọng tương lai. Khi thiếu vắng một thể chế chính quyền phù hợp đi kèm với nhiều rủi ro, câu hỏi quan trọng cần đặt ra là ai sẽ giám sát các chương trình tái thiết. Tuy nhiên, dù bằng tiềm thức hoặc tốt hơn là bằng thói quen, cộng đồng đã huy động tất cả nỗ lực cùng một lúc và tự giải quyết vấn đề. Xã hội dân sự (gồm các sáng kiến ​​cá nhân, các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức) là động lực thúc đẩy sự ra đời của một hình thái chính quyền mới và là điểm khởi đầu của một phong trào tái thiết chỉn chu và dè dặt. 

Người dân có thể tự xây dựng thành phố của chính họ không? Trong khi câu hỏi này vẫn còn được xem xét, mọi thứ trên thế giới đều đang chuyển dịch theo hướng lấy con người làm trung tâm và thúc đẩy sự tham gia.

Bài học từ quá khứ

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Phần lớn cộng đồng sáng tạo và học thuật cho rằng, việc tái thiết trung tâm thành phố sau nội chiến do các ông trùm bất động sản thực hiện vào những năm 90 đã xóa bỏ hoàn toàn cấu trúc đô thị và xã hội trước đó. Chiếm đoạt và tư hữu đã tạo ra một trung tâm trống rỗng và biệt lập. Trên thực tế, trong lịch sử Lebanon, đây không phải là lần đầu tiên kiểu tiếp cận này được sử dụng. Khi chính quyền Pháp xuất hiện vào những năm 20, những nỗ lực tái thiết đầu tiên cũng tương tự như công cuộc tái thiết hậu chiến tranh. Sự trưng thu được huy động để xây dựng cơ sở hạ tầng và một phần trung tâm bị phá hủy vào thời điểm đó. Để ngăn không cho kịch bản này xảy ra lần nữa, trong khi chạy đua với thời gian, các nhà hoạt động đang đấu tranh cho hướng tiếp cận mới. Họ muốn cứu lấy những ngôi nhà mà ở đó họ được sinh ra, nuôi dưỡng, được thừa kế từ tổ tiên nhằm đảm bảo tính tiếp nối trong cộng đồng.

Cứu lấy di sản văn hóa

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Bàn về việc tái xây dựng, ở cấp độ kỹ thuật, tất cả các công trình di sản đều có thể được trùng tu. Tuy nhiên câu hỏi vẫn chưa được giải đáp nằm ở khía cạnh tài chính đằng sau những công trình trùng tu tốn kém này. Một số người đang lo sợ về sự thay đổi nhân khẩu và sự di dời cộng đồng; hoặc tệ hơn là việc mua lại tài sản từ các nhà phát triển khi họ lợi dụng sự khó khăn và dễ bị tổn thương của người dân. Các tình nguyện viên đang nỗ lực bảo vệ một số tòa đang lâm nguy bằng cách sử dụng các phương pháp hỗ trợ tạm thời và tranh đấu mỗi ngày để dân chúng được an toàn trong tổ ấm của họ.

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Tuy nhiên, các nỗ lực tái thiết sẽ không chỉ nằm ở việc phục hồi những tòa nhà được phân loại mà còn ở toàn bộ khu đô thị. Do đó, các quy tắc đặc biệt cần được thiết lập để đảm bảo chuyển giao quyền phát triển cho các khu khác, nhằm bồi thường cho chủ sở hữu và ngăn chặn việc phá hủy di sản. Luật pháp ngày nay cho phép diện tích xây dựng lớn hơn nhiều. Do đó, thay vì dựng lên những tòa tháp để thay thế các công trình cũ, chủ sở hữu có thể bán quyền phát triển của mình cho các khu vực đông đúc hơn đang có nhu cầu.

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Mặt khác, UNESCO gần đây đã khởi động quỹ phục hồi Beirut về văn hóa, di sản và giáo dục, nhằm bảo vệ trung tâm lịch sử và ngăn chặn đầu cơ tài sản. Theo báo cáo, cần 500.000.000 đô la để hỗ trợ di sản và nền kinh tế sáng tạo trong những năm sắp tới. 

Beirut và kí ức cộng đồng

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Người dân Lebanon đã mệt mỏi với việc lãng mạn hóa tinh thần kiên cường, họ đau đầu với một tương lai bất định và mơ hồ. Dân chúng có thể chịu đựng được đến bao giờ? Sự tan hoang của thủ đô không chỉ là tổn thất về vật chất. Hai vụ nổ đánh vào cốt lõi đã làm lung lay hệ tư tưởng của cả thành phố và phá tan mọi lẽ sống của nơi này. Thành phố luôn được xem là tia hi vọng, là hiện thân của tinh thần lạc quan và là nguồn cảm hứng to lớn cho cả người dân địa phương và người Lebanon hải ngoại khao khát hồi hương. Tuy nhiên, giờ đây Beirut không còn là Beirut của ngày hôm qua, và ký ức một thời đang có nguy cơ bị lãng quên.

Hình ảnh khác về thảm họa Beirut:

Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương
Beirut: Một nền di sản kiến trúc bị đe dọa và một ký ức cộng đồng đau thương

Biên dịch | Anh Tuấn (Nguồn: Archdaily)

XEM THÊM: