Cuộc cách mạng công nghiệp ở châu Âu là tiền đề cho các vật liệu và công nghệ mới ra đời cùng với những cải tiến trong hệ thống cấp thoát nước theo chiều đứng, mở ra kỷ nguyên của các công trình cao tầng.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Cuộc cách mạng công nghiệp ở châu Âu là thời kỳ bắt đầu có sự dịch chuyển dân cư từ nông thôn ra các đô thị và sự phân chia giai cấp trong xã hội diễn ra mạnh mẽ. Bài viết này nhìn lại sự phát triển quy hoạch ở châu Âu giai đoạn 1760 – 1939, đề cập đến sự chuyển đổi trong suốt cuộc cách mạng công nghiệp cho tới thời kỳ chiến tranh và những thay đổi này vẫn còn ảnh hưởng đến tận ngày nay, trở thành một phần của kết cấu đô thị ở thế kỷ 21. Sự chuyển đổi đã tạo ra bước ngoặt cho các thành phố lớn của Châu Âu như London, Paris, Amsterdam và Moskva. 

Phong trào vườn trong phố ở nước Anh (Garden Cities of England)

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Sự biến chuyển ở nước Anh bắt đầu diễn ra khi có sự gia tăng tầng lớp lao động ở các đô thị, tạo ra các kiểu nhà ở xã hội cho công nhân. Ngoài một phần nhỏ công trình được chính phủ và các tổ chức tài trợ, giúp đỡ thì phần lớn họ phải sống tập trung ở các khu nhà cũ, xuống cấp, trên gác xép bị bỏ hoang hoặc khu cư trú ở các nhà thờ. Trong khi đó, tầng lớp thượng lưu sống trong các dãy nhà cao tầng.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp
Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Một trong những kiểu nhà nổi bật nhất là Back to Back House – nhà liền kề ở miền Trung và miền Bắc nước Anh. Dãy nhà liền kề có từ 2 đến 3 tầng, đôi khi giống nhau cả về ngoại thất và nội thất, là các phòng đơn lẻ được xếp chồng lên nhau với diện tích dưới 15m2. Ngôi nhà bao gồm 1 bếp ăn nhỏ ở tầng trệt, 2 đến 3 phòng ngủ, 1 gác xép và sân sau. Tuy nhiên, không gian bên trong thường không đủ ánh sáng vì chỉ có 1 mặt tiếp giáp tự nhiên. Chúng thường được xây dựng bên cạnh các khu công nghiệp và đã có rất nhiều ý kiến trái chiều, phản đối kiểu nhà này, cuối cùng chúng đã bị cấm xây dựng vào năm 1909.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Sau đó, mô hình vườn trong phố (Garden Cities) được đề xuất như một giải pháp khả thi và được áp dụng từ những năm 1890, tạo ra một không gian sống độc đáo và riêng tư. Ví dụ như vùng ngoại ô Hampstead, nơi mọi người muốn tạo ra một cộng đồng mà ở đó không có sự phân biệt giai cấp. Khu vườn xung quanh ngôi nhà giúp cư dân kết nối với thiên nhiên.

Phong cách Haussmannien: Những dãy nhà cao tầng thể hiện tầm nhìn dài hạn ở Paris

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Paris, thành phố công nghiệp lớn nhất thế giới vào giữa thế kỷ 19 đã chứng kiến ​​dân số tăng gấp đôi khi làn sóng lao động đổ về để kiếm sống và thành phố gặp rất nhiều vấn đề về không gian công cộng, vệ sinh, hệ thống cấp thoát nước, đường xá,.. Nhưng từ năm 1853 đến năm 1882, mọi thứ đã tiến triển nhờ vào Eugène Haussmann – một nhà quản lý đô thị lỗi lạc của nước Pháp. Ông được Napoléon Đệ Tam giao trọng trách quy hoạch lại Paris, cho phép ông được toàn quyền hành động với các khoản tài trợ rộng rãi đến từ Chính phủ và các nhà băng. Haussmann đã chuyển trung tâm Paris về phía Tây Bắc, từ đó xây những đại lộ rộng lớn, thẳng tắp và kiên quyết xóa bỏ mọi chướng ngại nằm trên những con đường đã được duyệt theo kế hoạch. Ông đã phá hủy hàng nghìn khu nhà lụp xụp và cũ kỹ (trong đó có cả ngôi nhà ông đã sống thời thơ ấu) và điều hàng nghìn người dân ra khỏi trung tâm thành phố để xây dựng các đại lộ, công viên, nhà thờ, nhà hát, quảng trường…

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp
Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Đặc trưng của thành phố là các dãy nhà theo phong cách Haussmann với mặt bằng là các khối hình tam giác hoặc hình chữ nhật, được chia thành nhiều đơn vị riêng lẻ trong cùng một tòa nhà, tất cả đều có sự lặp lại và đồng điệu với nhau. Cứ 3 hoặc 4 đơn vị nhà ở sẽ có một sân trong hình vuông làm nơi thông gió và chiếu sáng tự nhiên. Những tòa nhà này được đặt cách xa các khu công nghiệp và là không gian sống lý tưởng cho cư dân.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Theo cuốn sách “Urban Forms, the death and life of the urban block”, mặc dù trong quá trình chuyển đổi, các không gian bên trong đã được giảm bớt nhưng vẫn có đủ diện tích tối thiểu để sử dụng. Các căn hộ được quay ra mặt đường và có thể tiếp cận trực tiếp từ tiền sảnh.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp
Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Sự mở rộng của Amsterdam và những thay đổi mang tính bước ngoặt

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Từ năm 1850 đến 1920, mặc dù dân số Amsterdam tăng gấp ba lần nhưng quy mô thành phố lại không thay đổi. Điều này tạo ra rất nhiều ngôi nhà với diện tích khiêm tốn, chỉ 20m2 cho mỗi gia đình với 1 phòng ngủ và căn bếp nhỏ. Người dân phải tận dụng tất cả các không gian bao gồm cả gác xép và tầng hầm làm nơi sinh sống.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp
Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Quá trình hiện đại hóa thành phố chỉ thực sự bắt đầu khi Kênh đào Biển Bắc – North Sea canal được thực hiện và “kế hoạch Kalf” thiết lập năm 1875. Vào cuối thế kỷ 19, Michel de Klerk – một KTS người Hà Lan đã trăn trở về cuộc khủng hoảng và vạch ra kế hoạch cho dự án nhà ở xã hội. Tiếp đó, sự đổi mới diễn ra từ năm 1913 đến 1921, các tòa nhà được phát triển với nhiều chức năng hơn: vừa là nơi sinh sống vừa là nơi buôn bán, làm ăn, lưu trữ hàng hóa và cả công nghiệp quy mô nhỏ

Mong muốn mang lại cho mỗi gia đình dù là tầng lớp lao động một nơi ở tốt, các KTS đã cải tạo lại các đơn vị nhà ở và thiết kế chúng với phong cách truyền thống của Hà Lan. Với tầng trệt có thể tiếp cận trực tiếp ra bên ngoài, một khu vườn nhỏ ở phía sau tạo ra khoảng lùi riêng tư cho các thành viên trong gia đình.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp
Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Vì bên ngoài công trình có liên quan đến bộ mặt kiến ​​trúc đô thị nên sẽ có sự thống nhất và đồng bộ với nhau. Các không gian hẹp là nơi đặt cầu thang và nhà bếp, trong khi các vị trí rộng hơn sẽ là ban công. Theo đó, sự mở rộng của thành phố Amsterdam đã lấy người dân làm trung tâm. Dự án không phá bỏ hoàn toàn cấu trúc đô thị mà cải tạo trên những thứ hiện có.

Sự dịch chuyển ở nước Nga

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Khu nhà Narkomfin được xây dựng từ năm 1928 – 1930 bởi KTS và cũng là người tiên phong của chủ nghĩa Kiến ​​tạo Liên Xô – Moisei Ginzburg. Đó là một nỗ lực chuyển đổi các đơn vị nhà ở đơn lẻ thành một khu tập thể, tạo ra 1 không gian sống thoải mái với ánh sáng tự nhiên tràn ngập thông qua hệ thống cửa sổ trải dài. Tuy nhiên, sẽ có đôi chút khác biệt ở dự án lần này: Không phải tất cả các không gian đều “riêng tư”. Các phòng chức năng trong gia đình sẽ được chia sẻ và trải rộng trên khắp tòa nhà 5 tầng. Bao gồm phòng tắm chung, nhà bếp tập thể và các khu vực khác. Điều này thúc đẩy sự tương tác giữa các cư dân trong tòa nhà. Ngược lại, mô hình thử nghiệm này cũng mắc phải nhiều ý kiến trái chiều vì thiếu đi sự riêng tư và việc tranh chấp sử dụng các khu vực tập thể.

Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp
Những thay đổi lớn về quy hoạch đô thị ở Châu Âu trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Biên dịch | Hoàng Anh (Nguồn: Archdaily)

XEM THÊM: