Hơn 70 năm qua, giới kiến trúc luôn đồng hành cùng mọi khó khăn và vinh quang của đất nước. Khi Tổ quốc cần, người KTS sẵn sàng gác giấy bút, cầm súng ra mặt trận. Ngay sau ngày Độc lập, theo lời kêu gọi của Chính phủ lâm thời, một số KTS từng tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương như Đỗ Hữu Dư, Phạm Khắc Hệ, Nguyễn Nghi đã xung phong vào quân đội. Lực lượng KTS khi đó tuy mỏng nhưng vinh dự có hai người trúng cử Đại biểu Quốc hội trong Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khoá I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, ngày 6-1-1946, trong đó có KTS Đỗ Hữu Dư.

Hoàng Linh - Kiến trúc sư và Người lính
KTS Hoàng Linh

Đỗ Hữu Dư sinh ngày 15/1/1912 tại Ngọc Than, Quốc Oai, Sơn Tây trong một gia đình nông dân. Ra Hà Nội học từ thuở nhỏ, học trường Bưởi sau đó thi đỗ vào Trường Mỹ thuật Đông Dương, cùng lớp với Phạm Khắc Hệ (bí danh Phạm Hoàng), khoá 1932 – 1937. Đầu thập niên 40, trong cuộc thi thiết kế kiến trúc tìm ý tưởng công trình Đông Dương học xá Hà Nội có nhiều KTS người Pháp và Việt Nam tham gia. Phương án của KTS Đỗ Hữu Dư được đánh giá cao trong số 14 phương án tham gia, được giới nghề thời bấy giờ đánh giá là phù hợp với kiến trúc địa phương. Tuy vậy, khi xây dựng thì giao cho KTS Lagisquet chủ trì, các KTS An Nam đạt giải như Đỗ Hữu Dư, Tạ Mỹ Duật chỉ tham gia thiết kế kỹ thuật thi công. Có lẽ nhận thức được rằng nếu đất nước chưa độc lập thì KTS An Nam chưa thể có chỗ đứng ngay trên đất nước mình, hầu hết các KTS ngày đó đã rất nhiệt tình đi theo cách mạng.

Sau hiệp định 6-3-1946, KTS Đỗ Hữu Dư mang bí danh Hoàng Linh được Bộ Quốc phòng cử vào tổ chức Liên lạc và Kiểm soát quân đội Việt – Pháp, gọi tắt là “Liên Kiểm” với quân hàm Thiếu tá. Đây là một tổ chức hỗn hợp Việt – Pháp để giải quyết, dàn xếp các mâu thuẫn, va chạm giữa quân đội hai bên trong khi thực thi nhiệm vụ của hiệp định.

Hoàng Linh - Kiến trúc sư và Người lính
Doanh trại quân đội KTS Hoàng Linh thiết kế năm 1950

Văn phòng Bộ Tổng Chỉ huy Quân đội Nhân dân Việt Nam được thành lập tại Định Hoá, Thái Nguyên năm 1947, Thiếu tá Hoàng Linh được đề bạt làm Trưởng phòng Quản lý, phụ trách các công việc của Bộ Tổng Chỉ huy gồm các Ban: Thường trực, Kế toán – Vật liệu, Vận tải. Năm 1948, ông được bổ nhiệm làm Phó Chánh Văn phòng Bộ Tổng Chỉ huy.

Tháng 7-1950, KTS Hoàng Linh được cử dẫn đầu một đoàn cán bộ chiến sĩ đến xã Vinh Quang, huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang tìm địa điểm xây dựng cơ sở họp Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II. Đơn vị đã phát hiện khu rừng Nà Loang, thôn Vũ An có cây cối cao lớn, máy bay địch khó phát hiện, địa hình tương đối bằng phẳng, lại gần bến Trinh, giao thông đường bộ và đường thuỷ thuận tiện, nếu xảy ra sự cố có đường rút lui và bảo vệ đại biểu an toàn. Địa điểm được cấp trên chuẩn y và giao cho ông Hoàng Tùng làm Chỉ huy trưởng công trường. KTS Hoàng Như Tiếp thiết kế quy hoạch – kiến trúc, phối hợp với KTS Hoàng Linh tổ chức lực lượng quân đội để thi công. Tuy nơi đây là một đại công trường xây dựng, nhưng để bảo đảm bí mật và an toàn tuyệt đối, nội quy đề ra là cấm không được chặt phá cây, san ủi địa hình. Khai thác gỗ, tre, nứa, mây và lá cọ từ xa; gia công cưa xẻ từ Nhà máy Cơ khí Trần Hưng Đạo cách chừng bốn cây số bên dòng sông Lô, vận chuyển ban đêm bằng bè mảng. Quần thể công trình Khu họp Đại hội gồm các ngôi nhà sàn để ở và làm việc, nhà ăn phục vụ lãnh tụ, các đại biểu trong nước và quốc tế, đặc biệt là Hội trường. Công trình hoàn thành sớm hơn dự định, được coi là công trình có quy mô lớn nhất, đẹp nhất, đạt hiệu quả nhất và gây ấn tượng nhất trong kháng chiến ở Việt Bắc.

Năm 1957, sau khi tu nghiệp từ Liên Xô về, KTS- Trung tá Hoàng Linh được Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ làm Cục phó Cục Doanh trại kiêm Trưởng phòng Thiết kế trực thuộc Tổng cục Hậu cần. Đồng thời, tại Hội nghị KTS lần thứ 2 tại Hà Nội trong hai ngày 26 và 27/4/1957, KTS Hoàng Linh được bầu làm Tổng thư ký Đoàn KTS Việt Nam (tương đương với Chủ tịch Hội KTS Việt Nam ngày nay).

Với cương vị thủ trưởng một cơ quan thiết kế quân đội nên hầu hết công tác thiết kế, xây dựng các công trình kiến trúc của quân đội thời kỳ đầu đều do ông đảm nhiệm. Năm 1959, KTS Hoàng Linh đã thiết kế Khu Văn công Quân đội ở Mai Dịch, Hà Nội cùng với các cộng sự Lê Văn Huy, Nguyễn Xuân Dương. Công trình này hình thành trong điều kiện kinh tế khó khăn nên xây dựng chưa hoàn chỉnh và đồng bộ. So với thiết kế còn thiếu khu biểu diễn, khu học tập và sinh hoạt, song những gì đã dựng lên cũng đủ để khẳng định tài năng của KTS Hoàng Linh. Đó là tỷ lệ các hàng cột, mảng đặc rỗng ở mặt trước, hệ vòm cuốn trên đỉnh mái, chất lượng âm thanh các phòng tập.

Hoàng Linh - Kiến trúc sư và Người lính
Khu văn công quân đội Mai Dịch do KTS Hoàng Linh thiết kế năm 1959

Ngoài ra, KTS Hoàng Linh thiết kế Khu nhà ở 4 tầng Nam Đồng dành cho các gia đình quân đội, Trường sĩ quan Quân y, Bệnh viện 103 Hà Đông, Trụ sở Bộ tư lệnh Thông tin, Nhà nghỉ quân đội Sầm Sơn, Thanh Hoá, các doanh trại quân đội cấp trung đoàn và sư đoàn… Hầu hết các công trình thiết kế xây dựng trong giai đoạn này đều bằng gạch đá, mái ngói, trang trí đơn giản, song rất bền chắc, có vẻ đẹp nền nã, tỷ lệ hình khối, đường nét kiến trúc hài hoà, bề thế. Mặt bằng tổng thể và từng công trình được bố trí hợp lý, chặt chẽ đáp ứng với yêu cầu sử dụng.

Trong 10 năm ông làm Tổng Thư ký Đoàn KTS Việt Nam, ông có công xây dựng cơ sở Đoàn ngày càng lớn mạnh. Tại Đại hội Hội liên hiệp KTS Quốc tế (UIA) ở Lisbon, Bồ Đào Nha ngày 29-9-1959, trước sự hiện diện của Tổng thư ký Hoàng Linh, UIA đã chính thức kết nạp Đoàn KTS Việt Nam là thành viên chính thức.

Tối 23-3-1968, trên đường từ nhà đến Nhà hát Lớn họp hội nghị, ông bị tai nạn giao thông và qua đời, hưởng thọ 56 tuổi.

KTS Hoàng Linh đã được Nhà nước trao tặng Huân chương Chiến thắng Hạng Nhất.

Hoàng My

(Dựa theo bài viết của KTS Đoàn Đức Thành trong sách “Thế hệ kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên”)

XEM THÊM: