Ngày nay, trước thực trạng mật độ xây dựng ở các đô thị tăng cao, các không gian chia sẻ ngày càng trở nên quan trọng, bài toán về thiết kế không gian công cộng nhưng vẫn đảm bảo tính riêng tư trở thành câu hỏi hóc búa cho quy hoạch và kiến trúc.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Tuy mật độ dân số luôn là mối quan tâm thiết yếu của các KTS và các nhà hoạch định đô thị nhưng tầm quan trọng của nó ngày càng tăng lên khi dân số đô thị trên thế giới tăng vọt và các thành phố ngày càng trở nên chật chội hơn. Suốt chiều dài lịch sử quy hoạch đô thị, thuật ngữ này thường bị liên tưởng đến những điều tiêu cực như “quá đông đúc”, “nghèo đói”, “thiếu an toàn”, “khu ổ chuột”. 

Phong trào thành phố vườn (garden city) do Ebenezer Howard khởi xướng năm 1898 đã tìm cách khắc phục vấn nạn này bằng cách ứng dụng những dải xanh và quy hoạch chống mật độ (anti-density). Dự án Radiant City của KTS Le Corbusier là một trong những công trình quy hoạch đô thị nổi tiếng nhất được xây dựng dựa trên lý tưởng này. Tuy nhiên, vào những năm 1960, nhà xã hội học Jane Jacobs, người nổi tiếng với việc lật ngược những khái niệm quy hoạch đô thị đã chỉ ra rằng mật độ các tòa nhà không đồng nghĩa với việc đông dân, ví dụ như khu phố của bà ở Greenwich Village. Khu này an toàn hơn và hấp dẫn hơn các dự án garden city gần đó. Bà còn nhấn mạnh rằng quan niệm về ‘”khu ổ chuột” của người Mỹ thường bắt nguồn từ hệ tư tưởng chống người nhập cư và chống người da đen. Mật độ không xấu, nhưng nó phải được quản lý tốt. 

Ngày nay, chúng ta tiếp tục vật lộn với câu hỏi làm thế nào để thiết kế cho các thành phố ngày càng đông đúc? Làm sao để giữ không gian vừa mở nhưng vẫn riêng tư? Làm sao để tự do nhưng vẫn kiểm soát được khi cần? Đặc biệt là làm thế nào để giữ an toàn, nhất là trong đại dịch COVID-19?

Những câu hỏi này liên quan đến nhiều vấn đề phức tạp và tồn tại dai dẳng mặc dù trong nhiều thập kỷ qua, các giải pháp kiến ​​trúc và quy hoạch đô thị khác nhau đã được thực hiện. Ở bài viết này, tác giả chọn nghiên cứu kỹ hơn những câu hỏi trên ở ba quy mô khác nhau, thu hẹp các vấn đề và phân loại cách giải quyết vấn đề. Vì vậy, tác giả điều tra bao quát các vấn đề: tính riêng tư, không gian mở và mật độ ở cấp nhà ở, cấp đường phố và cấp thành phố. 

Cấp nhà ở

Thông thường, diện tích nhà ở các thành phố với mật độ đông đúc sẽ nhỏ hơn nhiều so với nhà ở vùng ngoại ô hoặc nông thôn. Với các gia đình hoặc cặp đôi sống ở căn hộ nhỏ, vấn đề riêng tư cá nhân là một cân nhắc quan trọng. Chi phí sinh hoạt cao hơn khi sống ở thành phố đồng nghĩa với việc chất lượng cơ sở vật chất thấp hơn, có thể lấy ví dụ về những bức tường mỏng như giấy, vấn đề về sự riêng tư với hàng xóm hoặc người lạ…

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Những vấn đề này thường có thể giải quyết được ở cấp độ cá nhân, bởi chính cư dân hoặc KTS, vì thế giải pháp cũng có thể được đề xuất dễ dàng. Một vấn đề rất cụ thể về quyền riêng tư đối với người dân thành phố là cửa sổ. Người dân New York hoặc du khách đến High Line có thể nhận thấy rằng nhiều căn hộ xung quanh công viên có cửa sổ sang trọng cao từ sàn đến trần, người ngoài có thể hoàn toàn nhìn rõ bên trong. Lần cuối cùng đến đây, tôi đã thấy một ban công căn hộ có thể dễ dàng chạm tới chỉ bằng một cú nhảy nhẹ. Mặc dù nhiều căn hộ trong số này không có người ở, nhưng đây là một ví dụ hữu ích của việc một yếu tố đơn giản như cửa sổ có thể tiềm ẩn các vấn đề riêng tư. Rất may là chúng ta có nhiều giải pháp – các KTS và cư dân có thể lắp đặt rèm, sử dụng kính mờ thay vì kính trong suốt, thậm chí là lắp đặt rèm thông minh có thể kích hoạt theo ý muốn người dùng hoặc lên lịch tắt mở vào những khung giờ cụ thể.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng
Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Vấn đề quyền riêng tư còn diễn ra ở chính bên trong căn hộ – sự riêng tư giữa các thành viên trong gia đình, bạn cùng phòng. Xu hướng căn hộ nhỏ có thể phục vụ phần lớn người dùng cá nhân và là giải pháp hấp dẫn để tận dụng tối đa không gian nhỏ, bao gồm việc tận dụng nhiều tầng có kích thước bằng một nửa trong các căn hộ có trần cao, tận dụng đồ nội thất có thể biến đổi để tạo và định hình không gian mới,… Các căn hộ nhiều tầng như Urban Shelter của MYCC hay22m2 Apartment của A Little Design ở Đài Loan được xây dựng cho mỗi người một tầng, hai ví dụ này tiết lộ sự riêng tư mà người chủ căn hộ có thể đạt được trong một không gian mở hẹp và đủ sáng, dù cùng sống trong một không gian hẹp. Ví dụ khác về căn hộ nhỏ là Studio Li của Anne Rolland Architecte, ở đây nội thất có thể được dùng để phân vùng không gian và tạo ra ba căn phòng nhỏ từ một căn phòng trên thực tế. Những giải pháp này cực kỳ hữu ích với những căn hộ nhỏ nhưng có nhiều người cùng ở.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng
Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Sự riêng tư còn bao hàm ý nghĩa an toàn. Ở cấp nhà ở, tính riêng tư này đơn giản là tủ khóa, chìa khóa, mật mã căn hộ v.v… Một vài công ty công nghệ thông minh đã bắt đầu bán các loại khóa thông minh, cho phép chủ nhân mở khóa cửa một cách đơn giản thông qua điện thoại thay vì dùng chìa khóa thường. Đương nhiên, công nghệ thông minh cũng khiến chủ nhà lo lắng về vấn đề riêng tư. Các thiết bị công nghệ thông minh cực kỳ tiện nghi, bắt mắt, được nhiều người ca tụng là công nghệ tương lai – nhưng kéo theo đó là việc các công ty hoặc hacker có thể theo dõi dữ liệu cá nhân. 

Cấp đường phố

Ở cấp đường phố, sự riêng tư, an toàn và không gian mở đều phức tạp như nhau, không hơn không kém. Trong bài viết “The Death and Life of Great American Cities” (Cái chết và sự sống của những thành phố vĩ đại ở nước Mỹ), giải pháp của Jane Jacob về vấn đề an toàn đường phố đã khởi xướng những chủ đề có liên quan là sự riêng tư và tính cộng đồng. Theo quan sát của bà, tội phạm đường phố không hề giảm đi khi số lượng cảnh sát tăng lên. Thực tế thì sự giảm đi này là tác động không có chủ ý của cư dân và cửa hàng trên phố, điều mà sau 60 năm nước Mỹ vẫn chưa hiểu. Nói ngắn gọn, tội phạm đường phố được ngăn ngừa khi người dân nhìn thấy và buộc tội phạm phải ngừng lại, hoặc số lượng người trên phố làm bọn tội phạm không có cơ hội phát sinh ý đồ. Để làm được điều này, các nhà hàng, cửa hàng, quán bar và các cơ sở khác phải xuất hiện rải rác ở cấp độ đường phố, để người dân cảm thấy được kết nối và từ đó có trách nhiệm với khu phố xung quanh. Vì vậy, tính cộng đồng cũng quan trọng không kém sự riêng tư trong bối cảnh đô thị đông đúc.

Tính cộng đồng cũng cho phép cư dân thể hiện quan điểm bảo vệ cộng đồng hiệu quả hơn, như khi Jane Jacob cố gắng cứu lấy khu Greenwich Village khỏi bị phá hủy để xây cao tốc Moses. Tuy nhiên, quan điểm về tính cộng đồng của Jacob đang đứng ở ranh giới giữa sự riêng tư và cởi mở. Theo bà, một khu phố đô thị đúng nghĩa sẽ tồn tại song song những người lạ và người thân. Bà đưa ra ví dụ về việc bản thân có thể đủ tin tưởng một người chủ cửa hàng để nhờ người này giữ hộ đồ trong vài giờ.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Hiển nhiên là rất khó để buộc một khu phố cảm thấy gắn kết với cộng đồng của họ một cách áp đặt. Nhưng các KTS và nhà quy hoạch có thể làm được điều này bằng cách biến khu phố thành một nơi đáng sống thông qua việc kết hợp vừa vặn các cửa hàng, nhà hàng để đường phố vừa thoải mái vừa dễ quản lý. Làm được điều này không chỉ giúp giảm tội phạm mà còn mang lại giá trị đáng mơ ước cho công trình: cư dân vừa có thể tận hưởng sự riêng tư, vừa có thể đến các địa điểm vui chơi giải trí cách đó vài phút.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Tuy nhiên, câu hỏi về sự riêng tư và an toàn giờ đây mang một ý nghĩa mới khi khắp thế giới đang tách ra khỏi không gian công cộng bởi nỗi sợ COVID-19 lây lan. Làm thế nào để kiến trúc, đặc biệt là ở những khu vực có mật độ dày đặc, có thể giảm thiểu rủi ro khó tránh của đại dịch trong tương lai? Nỗi lo lắng về vấn đề vệ sinh bị thúc đẩy bởi virus corona liệu có ảnh hưởng dai dẳng đến cách thiết kế của các KTS và các nhà quy hoạch trong tương lai? Điều thú vị là trong khi nhiều nhân lực kém chủ chốt phải ở nhà thì đường phố lại tấp nập người đi bộ hơn. Trong một bài báo trên tờ New Yorker cách đây vài tháng, KTS Ilias Papageorgiou đã quan sát thành phố Athens và nhận ra rằng người ta đi bộ nhiều hơn ở những ngõ ngách mà họ chưa từng đặt chân đến. Các thành phố như New York đã rào phố đi bộ, một vài nhà hàng được mở cửa nhưng phải tuân theo quy tắc giãn cách xã hội.

Tính đến thời điểm này, bức tranh về không gian riêng tư và công cộng đã hoàn toàn thay đổi chức năng. Nếu văn phòng tại gia và làm việc từ xa trở thành quy chuẩn làm việc phổ biến, người ta sẽ quan tâm đến cả không gian riêng tư (như nơi ở) và không gian đường phố (chuyển thành phố đi bộ, thay vì phố cho xe chạy). Việc chuyển đổi từ giao thông xe sang đi bộ có thể đóng góp một phần vào sự chuyển đổi từ không gian riêng tư sang không gian mở, khi mà người dân không còn mắc kẹt trong xe hơi và tương tác nhiều hơn với hàng xóm cũng như những người đi bộ xung quanh.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng
Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Cấp thành phố

Thành phố được cấu tạo từ đường phố và các tòa nhà nên đương nhiên lo ngại về tính riêng tư và tính công cộng ở cấp đường phố cũng có nhiều liên quan đến cấp thành phố. Nguyên tắc giữ cho đường phố thông thoáng và trật tự mà bà Jacob đề ra có thể được nâng lên cấp độ thành phố: nhiệm vụ chính của các nhà hoạch định đô thị không chỉ là sắp xếp các cửa hàng và hàng quán trên các con phố mà còn thể hiện ở các khu vực phân vùng để đáp ứng nhiều mục đích sử dụng. Khi đường phố an toàn thì nó sẽ được tận dụng ở nhiều thời điểm khác nhau, như vậy sẽ không còn những cao ốc văn phòng và những khu kinh doanh làm giờ hành chính (như khu Wall Street). Việc phân vùng đa dạng mục đích sử dụng tạo nhiều điều kiện hơn để đảm bảo sự an ninh cho các không gian công cộng.

Hơn nữa, nếu đại dịch COVID-19 có ảnh hưởng, những không gian công cộng và ngoài trời thực sự rất cần thiết. Nguyên tắc giảm mật độ ở các garden city không còn hữu dụng và cần thiết, nhưng không có nghĩa là công viên và quảng trường công cộng cũng sẽ như vậy. Để đảm bảo cân bằng giữa nhu cầu riêng tư và công cộng ở cấp thành phố, người hoạch định nên hiểu tầm quan trọng của công viên, đường phố và phải thiết kế hai yếu tố này thật tốt. Đường phố nên xen kẽ – những khu phố dài không chỉ bất tiện cho người đi đường mà còn tiềm ẩn nguy hiểm nếu không khuyến khích giao thông đi bộ. Vỉa hè phải rộng để thuận tiện cho cư dân, đặc biệt là khi văn phòng ảo trở nên phổ biến hơn do đại dịch. Công viên phải hấp dẫn và ở vị trí đắc địa nhưng không được dư thừa. Ví dụ như khu Morningside Heights ở New York có 2 công viên – công viên Morningside và công viên Riverside chỉ cách nhau vài khu phố nên lượng người sử dụng ở mỗi nơi rất ít.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Mật độ xây dựng cao không xấu – sự thật là nhiều cư dân thành thị có thể kiểm chứng rằng nó rất hay và thú vị. Tuy nhiên, vấn đề này cần được quan tâm để cân bằng giữa tính riêng và tính chung. Khi dân số đô thị trên toàn thế giới tăng lên theo cấp lũy tiến, thành phố trở nên chật chội hơn, và khi quan ngại về độ an toàn tăng theo tỉ lệ thuận với những lo lắng về COVID-19 và tội phạm đường phố, những trăn trở trên trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chính các KTS và các nhà quy hoạch đô thị có trách nhiệm giải quyết vấn đề này một cách thỏa đáng.

Sự phát triển của không gian chia sẻ: Tính riêng và chung trong nền kiến trúc có mật độ ngày càng gia tăng

Biên dịch | Anh Tuấn (Nguồn: Archdaily)

XEM THÊM