Hãy thử lược qua các quan điểm sáng tác của những tượng đài của Kiến trúc hiện đại ở thế kỷ 20: Le Corbusier, Mies van der Rohe, Frank Lloyd Wright, Louis Kahn và hình dung tại sao các lý luận và tác phẩm của họ vẫn còn sức ảnh hưởng lớn lao sau hơn nửa thế kỷ.

Bốn bậc thầy Kiến trúc hiện đại (Ảnh: crosscut.com; www.re-thinkingthefuture.com; www.losanj.com;
famousarchitecturalscalemodels.wordpress.com; được xử lý lại bởi tác giả
)

Từ xưa đến nay, sáng tác kiến trúc thường xuyên bị phân hoá mạnh mẽ giữa hai thái cực: tính nghệ thuật và sự duy lý. Mỗi KTS có cách tiếp cận và phương pháp thiết kế riêng biệt nên các ý tưởng và sản phẩm thiết kế là muôn hình vạn trạng, không ai giống ai. Tuy nhiên, để tự nhận biết mình đang đứng ở đâu trong nghề, các KTS có thể tham khảo và chiêm nghiệm triết lý sáng tạo của những tượng đài kiến trúc này.

Le Corbusier và Chủ nghĩa công năng

Chân dung Le Corbusier (Ảnh: archstuff.online)

Le Corbusier, người nổi tiếng nhất trong “Bộ Tứ” Kiến trúc hiện đại, để lại câu nói bất hủ: “Ngôi nhà là một cái máy để ở”. Ông luôn bắt đầu mỗi dự án thiết kế bằng cách nghiên cứu công năng sử dụng của toà nhà một cách khoa học và duy lý. Le Corbusier cho rằng “sáng tác kiến trúc nghĩa là sắp xếp lại một trật tự. Nhưng mà là trật tự của cái gì? Của các chức năng và những vật thể khác nhau”. 

Ông cố gắng định nghĩa và phân biệt những bộ phận chức năng trên các bản vẽ sơ phác của toà nhà, thậm chí chính khu đất dự án cũng được Le Corbusier coi như là một phần của dây chuyền chức năng.  Ở bất cứ dự án nào thì những nét phác thảo đầu tiên trên giấy của ông cũng là các ý tưởng về phân khu chức năng, cấu trúc cơ bản và phân luồng giao thông.

Phác thảo đồ án Biệt thự Stein-de Monzie, Garches, Pháp, 1926 (Ảnh: Cooper Hewitt Collection, Bảo
tàng Thiết kế Smithsonian, New York, Mỹ
)

Sau này, các suy nghĩ và lý luận của Le Corbusier được hoàn thiện và đúc kết lại thành một bộ “bí kíp võ công” gồm 5 “chiêu thức” mà ông gọi là 5 luận điểm của kiến trúc hiện đại, bao gồm: thay thế tường chịu lực bằng hệ cột; giải phóng toàn bộ tầng trệt; thiết kế mặt đứng tự do; sử dụng  các ô cửa sổ băng ngang; bố trí sân vườn trên mái.

5 luận điểm kiến trúc của Le Corbusier thể hiện ở công trình Biệt thự Savoye, ngoại ô Paris, Pháp, 1931
(Ảnh: Pinterest )

Năm luận điểm này nhanh chóng trở thành một cuộc cách mạng về kiến trúc vào thời điểm đó. Các công trình của Le Corbusier trở nên cực kỳ phóng khoáng về bố cục mặt bằng cũng như hình thức mặt đứng do không còn bị phụ thuộc vào kết cấu tường chịu lực, ánh sáng tự nhiên thắp sáng không gian nội thất qua các ô cửa sổ băng ngang và sân vườn trên mái trở thành một trào lưu thời thượng.

Tòa nhà chung cư Unité d’Habitation, Marseille, Pháp, 1952 (Ảnh: www.amazon.co.uk)

Tư duy và phương pháp thiết kế của Le Corbusier đã tạo ảnh hưởng sâu sắc đến rất nhiều KTS hậu bối khắp thế giới, từ Oscar Niemeyer; Kenzo Tange đến Fumihiko Maki; Harry Seidler rồi Tadao Ando và cả Balkrishna Doshi ngày nay.

Mies van der Rohe và chân lý tối thượng

Ludwig Mies van der Rohe (Ảnh: www.retroeurope.com)

Tương tự Le Corbusier, Mies van der Rohe có một sự nghiệp và danh tiếng lẫy lững với những lý luận và trải nghiệm kiến trúc vô cùng đa dạng. Ông đã thay đổi phong cách thiết kế của mình nhiều lần trong sự nghiệp. Khi còn trẻ, Mies theo đuổi sự tiêu chuẩn hoá trong kiến trúc, sau đó chuyển qua phong cách kiến trúc tối giản với câu nói nổi tiếng: “Less is more – Ít tức là nhiều” và vươn đến đỉnh cao chói lọi với phương pháp thiết kế đầy tính triết học. 

Gian triển lãm Barcelona Pavilion, Barcelona, Tây Ban Nha, 1929 (Ảnh: Tác giả)

Trong suốt cuộc đời kiến trúc của mình, Mies miệt mài nghiên cứu giải pháp cho các vấn đề mà ông gọi là “chân lý của thời đại”, như lời ông diễn giải: “Kiến trúc là ý chí của thời cuộc được chuyển tải vào không gian”. Thời gian trôi qua, các vấn đề và thử thách của xã hội cũng thay đổi, nhưng ý chí kiên định tìm kiếm chân lý qua kiến trúc của Mies là không hề suy chuyển.

Farnsworth House, Illinois, Mỹ, 1951 (Ảnh: Dwell)

Bằng cách “cắt gọt” kiến trúc đến một hình thái chân thực nhất, Mies van der Rohe hình dung ra một bức tranh tổng thể với bối cảnh rộng lớn hơn và luôn được gắn liền với bối cảnh thời gian, giống như ông nói: “Các đền đài, cung điện La Mã tráng lệ hay những thánh đường Trung Cổ nguy nga không mang tính chất cá nhân riêng lẻ mà đó chính là tuyệt tác sáng tạo của cả một thời lịch sử”.

Tòa nhà Seagram, New York, Mỹ, 1958 (Ảnh: Tác giả)

Mies van der Rohe cho rằng kiến trúc được hình thành từ một tổng thể chứ không chỉ từ một bản vẽ mặt bằng, có nghĩa là cơ cấu chức năng và hình thức kiến trúc luôn liên hệ mật thiết với nhau. Suy cho cùng, tư duy thiết kế của ông là sự liên kết giữa tính đặc thù của hình thức, giá trị của công năng và sự cần thiết của vật liệu xây dựng, như ông đã nói: “Kiến trúc thực sự được khởi tạo khi ta xếp hai viên gạch chạm vào nhau”.

Frank Lloyd Wright và Kiến trúc hữu cơ

Chân dung Frank Lloyd Wright (Ảnh: Wikipedia)

Tuy sống cùng thời với Le Corbusier và Mies van der Rohe nhưng Frank Lloyd Wright có tư duy thiết kế rất khác biệt. Trong một buổi phỏng vấn với Mike Wallace vào năm 1957, Frank Lloyd  Wright bộc bạch: “Tôi chưa vẽ một nét bút nào cho đến khi tìm thấy một câu trả lời cho nó. Câu trả lời đó nằm bên trong chính con người của bạn, như đức Giê-su dạy rằng Vương quốc của Chúa trời nằm ở bên trong các con chiên. Đó là nơi kiến trúc tồn tại, nơi nhân sinh tồn tại, và cũng là nơi tương lai sẽ tồn tại”.

Biệt thư trên thác Falling Water, Pennsylvania, Mỹ, 1939 9Ảnh: robbreport.com)

Phong cách Kiến trúc hữu cơ được Frank Lloyd Wright khởi xướng với phương thức truyền tải các quy luật của thế giới tự nhiên vào sáng tác kiến trúc. Theo triết lý của ông, kiến trúc hữu cơ như một hệ thống phức tạp được hình thành nhờ một quy luật ẩn phía sau. Nói một cách khác, công trình và khu đất xây dựng sống cộng sinh với nhau trong một sự phát triển liên tục về không gian và thời gian. Kiến trúc cần được tích hợp vào khu đất và bối cảnh xung quanh giống như là một cơ thể sống, và công trình cũng cần mang tính thời đại nhằm đem lại tiện nghi cao nhất cho người sử dụng. Điều này chỉ có thể đạt được khi giải pháp thiết kế có sự liên kết chặt chẽ với khu đất và bối cảnh.

Bảo tàng Guggenheim, New York, 1959 (Ảnh: Tác giả)

Tư duy sáng tạo của Frank Lloyd Wright dựa vào cách tiếp cận hữu cơ ở mỗi dự án, như ông nói: “Một mặt bằng tốt là khởi đầu và cũng là kết thúc, bởi vì một mặt bằng kiến trúc thực sự tốt sẽ mang tính chất hữu cơ và sự phát triển toàn diện của phương án thiết kế sẽ là điều tất yếu“. Điều này có nghĩa là ông không sử dụng bất cứ một phương pháp sáng tác nào khác ngoài kiến trúc hữu cơ.  

Nhà ở và xưởng sáng tác Taliesin West, Arizona, Mỹ, 1959 (Ảnh: Archdaily)

Một công trình kiến trúc, do đó, sẽ là một phần không thể tách rời của môi trường tự nhiên mà không thể được di dời đến bất kỳ một địa điểm nào khác. Đây rõ ràng là một quan điểm vô cùng khác biệt so với đa số các đồng nghiệp cùng thời với ông vốn ủng hộ xu hướng tiêu chuẩn hoá trong kiến trúc thời bấy giờ. Có thể nói, phong cách Kiến trúc hữu cơ của Frank Lloyd Wright là một sự đối trọng xứng tầm với phong cách quốc tế do Le Corbusier dẫn đầu vào cùng thời kỳ. Triết lý sáng tạo của ông đã trở thành một nguồn cảm hứng vô tận cho xu hướng kiến trúc bản địa ngày nay.

Louis Kahn và giá trị tinh thần

Louis Kahn (Ảnh: www.alumni.upenn.edu)

Louis Kahn bắt đầu việc thực hành kiến trúc khá trễ khi ở độ tuổi 50, sau khi đã dành phần lớn thời gian cho việc nghiên cứu và giảng dạy. Kahn học hỏi và chịu ảnh hưởng nhiều từ lịch sử kiến  trúc và những công trình kinh điển trong quá khứ, tuy nhiên ông không hề sao chép chúng mà bền bỉ tìm kiếm những phương cách mới để đạt được tính biểu tượng trong kiến trúc mà mình mong muốn. Mặc khác, Kahn cũng có tư duy hình học cực kỳ xuất sắc vốn được bồi dưỡng trong thời gian học theo phong cách kiến trúc Beaux-Arts ở đại học Pennsylvania. Nhiều nhà phê bình cho rằng ông là người cuối cùng của chủ nghĩa Kiến trúc hiện đại, nhưng một số người khác thì lại tin rằng ông là người đầu tiên của trào lưu Hậu hiện đại.

Viện nghiên cứu sinh học Salk, California, Mỹ, 1965 (Ảnh: Architectural Digest)

Phương pháp sáng tác của Louis Kahn hướng đến một kiến trúc “thực sự có ý nghĩa” thông qua việc nghiên cứu những hình khối kiến trúc hình học cô đọng, sử dụng một vật liệu độc đáo xuyên suốt, tạo nên một chuỗi không gian có chủ đích với các mô hình nghiên cứu có mô phỏng ánh sáng tự nhiên. Khi bắt đầu một dự án, Kahn cố gắng “vứt bỏ” các ý niệm mà ông đã có trước đó để bắt đầu từ những giải pháp cơ bản và trong sáng nhất, và thường thì ông hay vẽ một hình vuông. Ông diễn giải: “Tôi vẽ một hình vuông để bắt đầu một ý tưởng bởi vì hình vuông là một hình dạng vô tính – không cần phải lựa chọn. Sau đó tôi sẽ tìm kiếm các lý do để “phá thế” hình vuông đó ra”.

Phân tích thiết kế mặt bằng, mặt đứng và mặt cắt dựa trên một hình vuông và hai hình chữ nhật của
Thư viện Philip Exeter Academy, New Hampshire, Mỹ, 1972 (Ảnh: Jacqueline Gargus
)

Đối với Louis Kahn, kiến trúc chính là sự tổng hoà của các chi tiết cô đọng, tương tác với nhau và cùng tồn tại nhờ sự phản chiếu ánh sáng. Theo ông, ánh sáng tạo nên vật liệu, mục đích của vật liệu là để tạo thành bóng tối, và bóng tối lại hình thành nên những không gian thinh lặng trang nghiêm. Triết lý thiết kế này của Kahn thực sự tương phản với kiểu kiến trúc biểu tượng hào nhoáng ngày nay. Phương pháp thiết kế với ánh sáng (và bóng tối) của ông đã được nhiều KTS hậu bối học hỏi, ví dụ như Tadao Ando với Nhà thờ Ánh sáng hay Peter Zumthor với khách sạn Therme Vals.

Louis Kahn trong không gian Gallery Đại học Yale, Connecticut, Mỹ, 1952 (Ảnh: Archdaily)

Mặt khác, Kahn diễn giải thêm: “Căn phòng là điểm bắt đầu của kiến trúc, nó cũng là một nơi chốn ẩn hiện trong tâm trí con người. Hãy tưởng tượng bạn đang ở trong một căn phòng với các kích thước, kết cấu của nó cùng với ánh sáng diễn hoạ nên cá tính của không gian, tạo nên một giá trị tinh thần ghi nhận tất cả các hoạt động của con người bên trong căn phòng, đó cũng chính là kiến trúc, là cuộc sống”.

Bảo tàng nghệ thuật Kimbell, Texas, Mỹ, 1972 (Ảnh: ohdesignblog.com)

Giá trị tinh thần nói trên trong các không gian kiến trúc của Louis Kahn chính là nhân tố quyết  định các vật liệu chủ đạo, màu sắc sử dụng, các khoảng đóng mở đặc rỗng và cả tỷ lệ tạo hình. Đây chính là câu trả lời của Kahn về các giá trị và chất lượng của chức năng và không gian kiến trúc. 

Có thể nói, mặc dù tư tưởng và phương pháp thiết kế của bốn bậc thầy Kiến trúc hiện đại  là khác biệt, thậm chí có khi tương phản nhau, nhưng chúng ta cũng nhìn thấy ở họ có những điểm chung cốt lõi, đó là sự bền bỉ phi thường trong nghề nghiệp, phương pháp thiết kế mang tính tiên  phong và khát khao tạo nên những chân giá trị mới trong bối cảnh và yêu cầu của dự án. Từ đó, họ sáng tạo nên những tác phẩm kiến trúc gắn liền với thời đại của mình, nhưng cũng trở thành bất tử với thời gian. 

Biên dịch | KTS. Tạ Vĩnh Phúc

Tham khảo:

The creative Process of the Four Pioneers of Modern Architecture – Archdaily 

Light Matters: Louis Kahn and the Power of Shadow – Archdaily 

Louis Kahn: The Space of Ideas, The Architectural Review – William Jr Curtis 

Mathesis Bound: Kahn’s Geometry and Its Context – Jacqueline Gargus

XEM THÊM:

Bình luận từ Facebook