Cùng với địa thế, địa hình đồi núi và những con sông, con suối, những cơn mưa lưu lượng lớn, vùng trung du và miền núi phía Bắc là một trong những khu vực thường xảy ra lũ lụt. Khi lượng mưa cực lớn, dồn dập sẽ tạo ra lũ quét, theo các khe đồi núi, nước bị dồn sẽ tạo ra lũ ống. Lũ ống và lũ quét phá hoại mọi thứ trên đường đi của nó, nhiều khi trở thành nỗi kinh hoàng của cư dân định cư ở trong khu vực dễ xảy ra thiên tai.

Ở vùng trung du và miền núi phía Bắc, ngoài khu vực trũng, vị trí lưu vực sông, vị trí cửa sông, các khu vực đã có hệ thống đê chắn lũ, có hệ thống đập điều tiết lũ, lụt vẫn xảy ra hiện tượng lũ, lụt cục bộ trong một khoảng thời gian ngắn. Tuy nhiên, mức độ phá hoại của lũ, lụt ở khu vực này cũng rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng khi lụt chồng lụt kéo tiếp và dâng cao, kéo dài; hoa màu, hạ tầng và các công trình kiến trúc đã bị tổn thương, giảm sức chịu đựng trước tác động của lũ lụt.

Câu chuyện lũ, lụt, úng ở một miền quê:

Thái Nguyên nằm ở vùng Đông Bắc của Việt Nam, nơi đây có địa hình chuyển tiếp giữa đồng bằng (các huyện phía Nam của tỉnh), trung du (Khu vực thành phố Thái Nguyên), miền núi (các huyện phía Bắc giáp Tuyên Quang, Bắc Kạn và Lạng Sơn).

Bản đồ tỉnh Thái Nguyên Trong khu vực Bắc Việt Nam
Bản đồ hành chính tỉnh Thái Nguyên

Vùng phía Nam ít bị ảnh hưởng của thiên tai, lũ lụt do địa hình, hệ thống thủy nông (đập thác Huống trên Sông Cầu, Hồ Núi Cốc trên Sông Công, đây là hai dòng sông lớn chảy qua địa bàn tỉnh Thái Nguyên).

Các huyện phía Bắc bị tác động nhiều của lũ, lụt úng. Trong đó, xã Linh Sơn nằm ở phía Đông Nam của huyện Đồng Hỷ là một địa bàn luôn bị ảnh hưởng của thiên tai vào mùa mưa bão, thông thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11 hàng năm.

Hình ảnh Đập Ba Đa – Thái Nguyên

Thành phố Thái Nguyên nằm trong vùng địa hình trung du và đồng bằng. Thành phố có địa hình tương đối bằng, xen giữa các đồi bát úp dốc thoải là các khu vực đất bằng thấp trũng.

  • Cao độ trung bình dao động từ 26m đến 27m
  • Cao độ tự nhiên thấp nhất từ 20m đến 21m
  • Khu vực đồi núi có cao độ từ 50m đến 60m
Sơ đồ cao độ địa hình toàn tỉnh Thái Nguyên

Vùng Linh Sơn thực ra không có sông, nhưng có con suối Linh Nham chảy bắt nguồn từ vùng núi huyện Võ Nhai. Vùng địa hình khu vực xã Linh Sơn độ dốc chênh cao được tạo ra do hệ thống đồi núi xen lẫn các khe suối nhỏ, ruộng canh tác cùng với lượng mưa lớn, cục bộ chính là thủ phạm chính của những trận lũ, lụt, úng trên địa bàn. Lũ sẽ thực sự nguy hiểm khi có cả mưa ở thượng nguồn và mưa tại chỗ, mức độ lũ cộng hưởng.

Khu vực xã Linh Sơn

Lượng mưa tại chỗ lớn cũng dễ dẫn đến việc sạt lở. Lũ do thượng nguồn với lượng mưa lớn, dồn dập sẽ tạo ra những cơn lũ quét, lũ ống cực kỳ nguy hiểm khi lượng nước vượt quá khả năng thoát lũ của con suối Linh Nham. Lụt ở vùng Linh Sơn kéo dài không lâu, thông thường chỉ hai ngày, đối đa là ba ngày. Cứ khoảng 10 năm vùng Linh Sơn lại bị úng một lần, úng xuất hiện khi mưa nối mưa, lũ chồng lũ, hơn thế nữa, đập ngăn nước trên sông cuối suối Linh Nam được đóng lại để hạn chế lụt cho vùng hạ lưu.

Khu vực hay xảy ra ngập úng

Lũ, lụt, úng xảy ra đều gây ra những tổn thất cho khu vực. Đối tượng bị tác động là con người. Tai nạn xảy ra có thể là đuối nước, sập nhà, lở đất, mắc bệnh do ô nhiễm nguồn nước sạch, thực phẩm, không khí và đất đai, trong đó đối tượng dễ bị tổn thương nhất là người già, trẻ nhỏ, người yếu thế (bệnh nhân, thương tật…)

Cùng với đó là vật nuôi, phương tiện sinh hoạt, phương tiện sản xuất, hoa màu bị tác động và tổn thất, tác động lâu dài đến thu nhập và đời sống của vùng.

Các công trình kiến trúc cũng là đối tượng bị tác động nhiều, đặc biệt là các công trình xây dựng ở những vị trí nhạy cảm: vị trí khe suối, sườn đồi núi, khu vực dễ bị trượt và và sạt lở, ven suối, bãi bồi… Các công trình hạ tầng: điện, nước, giao thông… cũng sẽ bị hư hỏng không ít thì nhiều.

Giải pháp ứng xử hiệu quả với việc chống lũ, lụt, úng ở địa phương:

1. Có tư duy, nhận thức:

  • Sống chung với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, các ảnh hưởng xấu ngày càng tăng của biến đổi khí hậu, đặc biệt là ứng xử với lũ, lụt, úng thường xuyên diễn ra ở địa phương.
  • Có biện pháp kịp thời giảm thiểu tối đa thiệt hại bằng các giải pháp phù hợp.

2. Các biện pháp cụ thể địa phương đã áp dụng hiệu quả:

a. “Mọi người đều biết bơi” thành một chương trình của địa phương, đây là giải pháp quan trọng để hạn chế việc đuối nước khi con người tiếp cận với nước.

b. Dự phòng các thiết bị chống lũ, lụt, úng cho mọi gia đình và cá nhân: bè mảng, thuyền, áo phao…

c. Xây dựng mô hình nhà chống lũ: Có tầng cao.

d. Công trình có kết cấu bền vững đối với khu vực nhạy cảm.

e. Có đội hình xung kích tại chỗ, gồm các thành viên trẻ, khỏe, nhiệt tỉnh, có kỹ năng, có trang thiết bị đủ điều kiện để xử lý các tình huống cứu nạn, cứu hộ trong thực tế.

Tình quân dân trong mùa mưa lũ

g. Trong khu vực có điểm cứu nạn với các tiêu chí: dễ tiếp cận, an toàn (có cao độ không bị lụt, úng; ở vị trí không bị tác động của lũ, đặc biệt là lũ ống, lũ quét, sạt lở); đủ diện tích để sơ tán người, phương tiện sản xuất kể cả vật nuôi (trâu, bò, gia cầm…); có hạ tầng tối thiểu để sinh hoạt trong điều kiện sơ tán: nguồn nước sạch, chất đốt, vệ sinh (có thể so sánh với điểm cứu nạn trên đèo hoặc bệnh viện dã chiến trong mùa Covid)

Sơ đồ điểm cứu nạn Linh Sơn

h. Một số giải pháp đi cùng:

  • Hệ thống thông tin (báo động) khi có thiên tai (Kẻng, trống, trang thông tin điện tử…)
  • Bảo vệ nguồn nước giếng khơi: Thực tế cho thấy việc bạt che kín miệng giếng, khi hết lũ, lụt tháo bạt nguồn nước hoàn toàn không bị ô nhiễm do đây là nước ngầm.
Kẻng báo động
Sơ đồ điểm cứu nạn Linh Sơn

Vùng quê tôi qua mỗi mùa lũ đã trở nên yên bình, lũ, lụt, úng đi liền với tác hại như đã biết cũng có giá trị mang phù sa về bồi đắp cho mùa màng thêm tốt tươi. Việc ứng xử phù hợp cùng với việc “trả lại cây cho rừng” là giải pháp tốt nhất để con người hòa hợp với thiên nhiên.

KTS. Nguyễn Văn Cường

XEM THÊM:

Bình luận từ Facebook