KTS Nguyễn Tấn Vạn, nguyên Chủ tịch Hội KTS Việt Nam nhận định: “Cả cộng đồng đều muốn sẻ chia cùng đồng bào vùng bão lũ, ủng hộ tiền và vật chất cho từng người, từng nhà. Chúng ta là KTS, chắc chắn phải làm khác, làm đúng nghề, đúng trách nhiệm và lương tâm đối với đồng bào nông thôn còn nghèo khó”.

KTS Nguyễn Tấn Vạn, nguyên Chủ tịch Hội KTS Việt Nam

1. Bão lũ ở Việt Nam

– Nước ta nằm ở một trong sáu vùng bão lớn của thế giới, thuộc Tây – Tây Bắc Thái Bình Dương, nơi có cường độ bão mạnh, rộng và kéo dài nhất.

– Bão thường kéo theo mưa lốc, gây ra lũ lụt ở diện rộng

– Miền Trung nước ta từ Thanh Hóa đến Khánh Hòa có địa hình dốc lớn, nằm ven biển, mỗi năm hứng chịu 7 – 12 cơn bão lớn; ngập – lụt kéo dài 5 -7 ngày, tàn phá nhà cửa, hoa màu, gây nhiều thiệt hại về người và tài sản của nhân dân.

6 vùng bão lũ lớn của thế giới

– Lũ miền Trung đến nhanh, dữ dội, chảy xiết, có sức tàn phá lớn và rút nhanh ra biển, khác với ngập lụt vùng Đồng bằng Sông Cửu Long hay Đồng bằng Bắc Bộ. 

– Lũ ở Đồng bằng Sông Cửu Long mang lại nguồn lợi lớn cho con người như phù sa, thủy hải sản và nhiều sản phẩm ích lợi khác, lũ lụt ở miền Trung gây thiệt hại nhiều hơn lợi ích.

– Lũ quét thường tàn phá và gây thiệt hại lớn vì lũ đến nhanh và mạnh, không kịp đề phòng, di chuyển.

– Nghiên cứu các số liệu thống kê về lũ, bão ở miền Trung trong gần 100 năm qua cho thấy bão, lũ càng ngày càng mạnh, mưa to và kéo dài, ngập úng nhiều ngày và sâu hơn; gây ra sạt lở núi, bờ sông, bờ biển; thiệt hại không chỉ từng người, từng nhà mà cả làng, cả cộng đồng ở diện rộng.

– Dải đất miền Trung hẹp nhưng tập trung các tuyến giao thông huyết mạch Bắc – Nam.

Ngày nay chúng ta đang xây dựng thêm các trục giao thông lớn, tôn nền cao hơn, mặt đường rộng hơn (trục đường cao tốc, trục đường 1A mở rộng 4 làn xe, trục đường Bắc – Nam ven biển, đường sắt Bắc – Nam…). Đường càng phát triển, dân cư, đô thị bám theo càng phát triển rộng hơn, dày hơn, cao hơn; để tiết kiệm tiền đầu tư, công nghệ tôn cao mặt đường là thiết yếu, ít cầu cạn và cống thoát nước. Vì vậy, nước thoát ra biển chậm, làng mạc, đồng ruộng ngập càng lâu và sâu hơn, có khi kéo dài hàng tuần sau bão, dẫn theo sạt lở bờ sông, đồi núi càng nhiều, diện rộng thiệt hại càng nặng nề.

– Việc phá rừng nguyên sinh, việc phát triển và quản lý không kiểm soát hệ thống thủy điện làm cho lũ lụt, sạt lở càng nặng hơn đang là đề tài gây tranh cãi của các cơ quan quản lý nhà nước nhưng không thể chối cãi, đó cũng là nguyên nhân của lũ quét và hạn hán ngày càng khốc liệt của dải đất miền Trung.

– Người dân miền Trung đã quen chịu đựng thiên tai. Họ sống chung với lũ, lụt, bão, hạn hán, nay còn thêm sạt lở bờ sông, bờ biển, đồi núi do biến đổi khí hậu và hành xử của con người. Đã nghèo họ lại thêm nghèo, đã khổ họ còn càng khổ hơn vì thiên tai và nhân tai

– Bão, lũ gây thiệt hại cho toàn xã hội, nhưng bị tác động lớn nhất là những người nghèo không đủ khả năng xây dựng nhà ở đủ sức phòng và chống chọi với bão lũ.

– Kiến trúc nhà ở của đồng bào miền Trung thường nhỏ, thấp, kín, cửa nhỏ, mái không đua rộng, ít dùng hiên trống, mái ngói có bờ tường “con gái” – kiểu kiến trúc này sống chung được với bão và đã chứng minh rằng những cơn bão vừa qua không tàn phá được những ngôi nhà truyền thống đó.

Qua khảo sát và hình ảnh ghi lại cơn bão vừa qua có thể kết luận rằng những ngôi nhà bị bay tốc mái đều là mái tôn, phần lớn là mái hiên làm thêm bên ngôi nhà chính với cấu trúc tạm bợ, không đủ sức chịu được gió mạnh, càng không thể chịu được bão lớn. Một số công trình công cộng (trường học, cơ quan…) tốc toàn bộ mái nhà là do xây không đúng kĩ thuật và quy định, hoặc do thi công kém chất lượng.

Có ý thức phòng ngừa, áp dụng những biện pháp đơn giản, ít tốn kém nhưng hữu hiệu có thể vượt qua các cơn bão lớn.

2. Có thể sống chung với bão, lụt, lũ quét, sạt lở núi?

Thiên tai đến với miền Trung có nhiều nhưng cần xem xét khả năng phòng, chống để sống chung với nó ở các mức độ và giải pháp khác nhau. Qua kinh nghiệm, có thể nêu ra tóm tắt về giải pháp ứng xử:

– Bão: có thể sống chung với bão và có giải pháp xây dựng mà không đầu tư lớn, vẫn chịu được gió bão.

– Lụt, ngập: có thể sống chung an toàn với lũ, lụt, ngập

– Lũ quét: giải pháp thông minh là né, tránh lũ quét.

– Sạt lở bờ sông, bờ biển và đồi núi: giải pháp là né, tránh; có thể gia cố chống sạt lở nhưng rất tốn kém và không bền vững.

Chọn địa điểm cao, dễ định cư, tránh lũ quét

Như vậy, đối với dân cư sống dưới chân núi dễ sạt lở, cư dân sống ven bờ sông suối và bờ biển, giải pháp bền vững là di chuyển đến vùng an toàn. Việc quy hoạch các điểm dân cư mới phải lấy tiêu chí sống an toàn với lũ và sạt lở làm tiêu chí chủ đạo. Lũ quét ở miền Trung nước chảy xiết mạnh, đổ về rất nhanh, nhiều trường hợp chạy tránh không kịp. Xây nhà chịu đựng được lũ quét rất tốn kém và không bền vững. Không xây nhà ven khe suối, bờ sông ở miền Trung là điều luôn được đặt ra cho công tác định cư và xây dựng.

Không thể bàn các giải pháp sống chung với lũ quét và sạt lở bờ sông, bờ biển và núi. Vì chỉ nên chọn một giải pháp tái định cư đến nơi an toàn.

3. Các giải pháp phòng, hạn chế tác hại của bão và lũ lụt đối với nhà ở của dân

3.1. Nguyên tắc xây dựng nhà trong vùng gió bão

– Bão mang theo mưa và gây lũ lụt. Có vùng chỉ bị tác động của bão. Có vùng bị ảnh hưởng của bão và ngập lụt.

– Nguyên tắc xây dựng nhà trong vùng gió bão đã được nghiên cứu, giảng dạy, hướng dẫn không riêng ở Việt Nam mà ở các nước trong vùng có bão.

Tại Việt Nam, từ những năm 80 đã tổ chức các khóa tập huấn, cung cấp tài liệu; xây dựng trường học, nhà ở mẫu để sống chung với bão như ở Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế. Những ngôi trường xây bằng gỗ, mái ngói, những ngôi nhà làm bằng tre và lợp bằng mái rơm vẫn vượt qua các cơn bão lớn.

– 10 nguyên tắc cơ bản về biện pháp xây dựng vùng bão đã được đăng tải và tuyên truyền như:

  • Chọn địa điểm xây dựng
  • Trồng cây chắn gió
  • Gia cường các vị trí bị tác động của gió như mái nhà, góc nhà, lỗ trống
  • Hình dáng ngôi nhà càng đơn giản ( vuông, tròn, chữ nhật…) càng vững bền
  • Vai trò của cửa và các lỗ trống
  • Trần nhà, độ dốc của mái nhà, hiên, mái hiên tách riêng mái nhà
  • Cấu tạo, liên kết mái, vì kèo

Việc bây giờ cần làm là tiếp tục tặng cho mỗi nhà, mỗi đội thợ xây nhà một tài liệu hướng dẫn phòng ngừa gió bão và tổ chức kiểm tra, vận động mọi người áp dụng mỗi khi làm nhà, sửa nhà và gia cố khi có tin bão.

Xây dựng nhà cửa chung sống với bão nằm trong khả năng của toàn xã hội, từ cơ sở kỹ thuật, tài chính, vật tư, còn lại là khả năng tổ chức thực hiện.

3.2. Xây nhà trong vùng thường xuyên có bão và lũ ngập cần đảm bảo vừa bền vững trước gió bão vừa tránh được ngập sâu

Lũ miền Trung về rất nhanh, có khi không kịp di chuyển để tránh; đến nhanh và rút nhanh, chảy xiết. Hiện tượng ngập sâu (trên 3m) và kéo dài, thoát chậm đã xảy ra trong nhiều năm gần đây. Chính vì vậy giải pháp hiệu quả là phòng, tránh tại chỗ, ngay nơi ở của mỗi người, mỗi nhà. Việc di chuyển đến các công trình kiên cố (trường học cao tầng, nhà văn hóa hay nhà cộng đồng) cũng là giải pháp nhưng không bền vững và an dân.

Những năm gần đây, Hội KTS Việt Nam đã xây một số nhà ở tại Quảng Ngãi, Quảng Nam, Nghệ An… theo dạng nhà lõi (core House); Bộ Xây dựng đã có dự án xây dựng nhà chòi ( theo từ gốc của đồng bào miền Trung) nhưng cùng nguyên tắc của nhà lõi.

Nhà lõi được xây ngay trong khuôn viên mỗi gia đình, một không gian vượt lũ với quy mô khoảng 20m², 2 tầng ( 3,6 x 3,6m), cao 3,6m nhằm làm nơi dự trữ lương thực, nước uống cho 2 – 3 ngày và kịp di chuyển khi lũ về. Giá mỗi nhà khoảng 50 triệu đồng. Nếu kiểu nhà này được sản xuất bằng phương pháp đúc sẵn, xây dựng hàng loạt chắc chắn sẽ rẻ hơn, bền chắc và nhanh hơn.

Nhà lõi (chòi)

Qua kiểm tra, các ngôi nhà này rất hiệu quả, không chỉ cho gia đình mà còn hỗ trợ bà con gần nhà. Nếu nhà nhà đều có không gian này chắc chắn không có cảnh khốn khổ đã xảy ra ở nhiều vùng như thời gian vừa qua.

Có nhiều giải pháp khác đã được thực thi như nhà phao (ở Quảng Trị, Quảng Bình), nhà chống lũ thuộc Quỹ sống (Sống Foundation), nhà có gác, chương trình xây dựng nhà cộng đồng ở cùng bão lũ cũng đã góp vào kho tàng giải pháp để sống chung với lũ, bão.

Nhà phao
Nhà có gác

4. Hội KTS Việt Nam và KTS với nhiệm vụ phòng – chống thiên tai

Một số kiến nghị:

Nhìn cảnh tàn phá nhà cửa, cảnh đói khổ, chết chóc chúng ta đều cố nén nỗi đau và muốn sẻ chia cùng đồng bào vùng bão lũ. Những người không có kiến thức xây dựng thì ủng hộ tiền và vật chất, mang đi chia cho từng người, từng nhà.

Chúng ta là KTS, chắc chắn phải làm kiểu khác, đúng nghề, đúng trách nhiệm và lương tâm đối với đồng bào nông thôn còn nghèo khó.

Có thể có nhiều cách làm, bước đi để mang lại hiệu quả thiết thực:

– Cung cấp tài liệu về biện pháp phòng, chống, hạn chế tác hại của gió bão vào nhà của dân.

– Cung cấp kiểu nhà hiệu quả, sống chung với bão, lũ lụt cùng với hướng dẫn kĩ thuật

– Mở lớp tập huấn cho thợ xây ở mỗi vùng bão và ngập lụtĐoạn

– Tiếp tục tổ chức tuyển chọn mẫu nhà sống chung với bão, lũ lụt

– Xây dựng đề án: Chương trình 10 năm xây dựng nhà ở nông thôn miền Trung sống an toàn, bền vững với bão, lũ lụt để trình Bộ Xây dựng và Chính phủ quyết định.

Mẫu nhà cho vùng lũ

Chúng ta đã thành công trong chương trình xây dựng cụm tuyến dân cư vùng ngập sâu ở Đồng bằng Sông Cửu Long, để đến hôm nay có một vùng nông thôn trù phú và phát triển đi cùng với giai đoạn công nghiệp hóa nền nông nghiệp. Người dân đã có tích lũy và sống hạnh phúc.

Có lẽ đến lúc không nên kéo nhau đi tài trợ sau cơn bão lũ. Hãy chuyển số tiền đó vào Quỹ phát triển bền vững để sống chung với bão lũ vùng nông thôn miền Trung, để sau 10 năm tới không cần phải đi thăm, cứu trợ. 

Nhà chòi
Quyển sách “Ngôi nhà và Gió bão
Kỹ thuật neo và liên kết mái tôn

Từ Thanh Hóa đến Khánh Hòa có trên 18 triệu dân, trong đó khoảng 11 triệu người sống ở nông thôn, là khu vực còn trên 11% hộ nghèo, tương ứng với 290.000 hộ. Bằng chính sách tổng hợp của nhà nước cùng với huy động nguồn lực trong xã hội, trong 10 năm chúng ta đủ sức hoàn thành xây dựng cơ sở của một cộng đồng sống chung với bão, lũ lụt tại khu vực miền Trung.

Đó là mục tiêu mà chúng ta hướng đến và là cách làm hiệu quả, thiết thực. Đó cũng là trách nhiệm của các KTS và Hội KTS các tỉnh – thành.

KTS Nguyễn Tấn Vạn Nguyên Chủ tịch Hội KTS Việt Nam

XEM THÊM;