KTS Nguyễn Văn Tất gửi tới độc giả Kienviet.net những chia sẻ tâm huyết của anh về công tác lý luận phê bình kiến trúc ở Việt Nam trong nhiều năm qua.

Lý luận phê bình (LLPB) trong văn học nghệ thuật luôn là một lĩnh vực khó. Bởi vì nhận định về giá trị nghệ thuật vốn không có đơn vị đo lường chuẩn. Nó phụ thuộc giá trị tổng hoà của nhiều yếu tố, mà trong đó yếu tố nơi chốn của một cộng đồng xã hội cụ thể mới có sự thẩm định đáng tin cậy. Rồi lại đến lượt cá nhân nào trong cộng đồng đáng tin cậy đó mới có phát biểu uy tín! Độ khó cứ vậy mà tăng lên. Nhưng vẫn chưa đủ nếu nói đến LLPB đối với một ngành nghệ thuật có yếu tố thực dụng cao. Như là ngành Kiến trúc – Quy hoạch chẳng hạn (sau đây xin được gọi là ngành Kiến trúc vì có chung giá trị bản chất là nghệ thuật tạo hình và tổ chức không gian sống).

KTS Nguyễn Văn Tất

Nói cho cùng khi một cá nhân không chấp nhận một giá trị nghệ thuật thụ cảm như âm nhạc, hội hoạ, điêu khắc, nhiếp ảnh…. thì có thể đơn giản là không quan tâm, không mất tiền mua giá trị đó. Nhưng với loại nghệ thuật thực dụng là Kiến trúc thì không. Mức đầu tư lớn và cực lớn khi đã hoàn thành thì giá trị mới lộ diện. Và qua nhiều năm sử dụng (có khi hàng vài chục năm) giá trị mới lộ diện đầy đủ. Trong thời gian đó, tác phẩm kiến trúc – quy hoạch đã là một thực thể tham gia và ảnh hưởng trọn vẹn vào môi trường xã hội: thói quen sử dụng,mô hình đầu tư, phong cách, văn hoá làm nghề, đào tạo…. và nếu phát hiện ra “độc tố” tiêu cực thì cũng đồng nghĩa như chất độc đã lỡ cho vào cơ thể. Muốn hạn chế ảnh hưởng hoặc loại trừ phải cần thời gian và nhiều cố gắng dài hạn khác.

Chính vì tính phức tạp và quan trọng nêu trên của hoạt động kiến trúc mà môi trường lý luận phê bình Kiến trúc cần được xét ở nhiều góc độ khác hơn là chỉ ở những bài viết (dù vẫn là một mảng cần thiết). Lý luận phê bình kiến trúc Việt Nam trong nhiều năm qua được đánh giá là vừa thiếu, vừa yếu. Thiếu vì dường như rất khó nhớ tên một vài tác giả lý luận phê bình kiến trúc thường xuyên và có uy tín cao. Yếu vì những bài lý luận phê bình khi xuất hiện vẫn thiếu uy lực của “món quà được chờ đợi trong lo lắng” của môi trường nghề nghiệp và cộng đồng nói chung. Hoặc dở hơn nữa, mục đích nhiều bài viết LLPB không có gì khác ngoài việc tích luỹ điểm chuyên môn hoặc tự đánh bóng tên tuổi người viết. Trong khi đó, rất nhiều chuẩn mực về “môi trường làm nghề lành mạnh” đang vô cùng cần được làm sáng tỏ. Và không chỉ sáng tỏ mà còn có thể tạo động lực, sức hút, sức lan toả trong cộng đồng trong việc đua tranh làm việc đúng, việc lành mạnh. Tác phẩm kiến trúc được hình thành qua hình hài của công trình xây dựng. Người quyết định thể xác và linh hồn của hình hài xây dựng đó không chỉ là kiến trúc sư, dù có quyền lực lớn, nhất là trong bước khởi đầu. Quyền lực lớn nhất là người quyết định đầu tư, dù họ vẫn phải tuân thủ các quy định quản lý của chính quyền, thậm chí tập quán của xã hội… Và rồi còn bao nhiêu quyền lợi của nhà thầu, nhà cung cấp, nhà tư vấn quản trị kinh doanh… Vì vậy lý luận phê bình kiến trúc không chỉ là liệt kê vô số điều hay – dở của một công trình kiến trúc hay quy hoạch, ca ngợi hay chê bai tài năng người này người khác. Điều quan trọng nhất ở LLPB kiến trúc là nhìn thấy được lối đi hẹp của sự đúng đắn, tia sáng ở những giá trị ẩn giấu, những thiệt thòi đầy quả cảm nghề nghiệp của KTS… và lan toả hiệu quả đến mọi người.

Để đạt được hiệu quả và có sức lan toả tích cực trong LLPB kiến trúc, con người vẫn đóng vai trò trung tâm. LLPB là có khen có chê, có rút kinh nghiệm dựa trên một cơ sở lý luận có sức thuyết phục.Đặc biệt uy tín cá nhân của người làm LLPB vô cùng quan trọng. Uy tín về tính khách quan vô tư quan trọng không kém gì uy tín về kinh nghiệm và kỹ năng chuyên môn người viết trong lĩnh vực và đối tượng bài phê bình. Độ phủ của lĩnh vực kiến trúc thì quá rộng: văn hoá, xã hội, lịch sử, nghệ thuật, quản trị, công nghệ, vật liệu…. Cũng đồng nghĩa một người không thể chạm đến mọi lĩnh vực của LLPB kiến trúc. Và hiển nhiên, lực lượng LLPB kiến trúc cũng cần hiện diện một cách chuyên nghiệp ở từng lĩnh vực để cùng quán xuyến ở chất lượng cao môi trường Kiến trúc – Quy hoạch của cả nước.

Như đã nói, kiến trúc quy hoạch chịu ảnh hưởng rộng rãi của xã hội (đồng nghĩa với tác động lại cũng rộng), nên LLPB kiến trúc, một cách khách quan, cũng là một hoạt động có tính cộng đồng. Sản phẩm Kiến trúc là quan trọng và tác động lâu dài đến toàn xã hội nên xã hội cần quan tâm đến cơ chế hoạt động LLPB kiến trúc. Hiệu quả nhất và cần thiết nhất là một cấu trúc hoạt động LLPB đồng bộ giữa hoạt động thực tiễn với lý luận, đào tạo với làm nghề, bản sắc với trào lưu quốc tế, hiện đại với truyền thống, công nghệ mới với kinh nghiệm dân gian, mưu sinh và đạo đức nghề,… đồng thời vận hành có hệ thống các sinh hoạt thường xuyên:

  • Tạp chí chuyên ngành kiến trúc – quy hoạch với các mục tôn vinh, phê phán, khuyến khích, vận động, giới thiệu… về tác phẩm kiến trúc, KTS, chính sách quản lý kiến trúc tích cực, sáng kiến, trang đen kiến trúc….
  • Xuất bản, liên kết xuất bản sách .
  • Giải thưởng kiến trúc: quốc gia, kiến trúc xanh, kiến trúc sư trẻ, sinh viên Kiến trúc, giải thành tựu kiến trúc…
  • Tổ chức và thúc đẩy tổ chức trưng bày, giới thiệu tác phẩm kiến trúc, kiến trúc sư, xu hướng kiến trúc,…

Lý luận phê bình kiến trúc như những tán cây trong khu vườn môi trường nghề kiến trúc. Một khu vườn tạp vẫn có thể có những cây hữu ích xanh tốt. Một khu vườn được tổ chức và chăm sóc hợp lý, chắc chắn sẽ có nhiều lần hơn những cây xanh tốt và hữu ích….

Tháng 9/2018

KTS Nguyễn Văn Tất

XEM THÊM: