Những bóng hồng đằng sau các KTS vĩ đại – P1: Louis Kahn

1064

Ở phương diện gia đình, họ là vợ, là mẹ của các con Louis Kahn, nhưng ở phương diện nghề nghiệp, họ lại là trợ thủ đắc lực thậm chí góp phần tạo nên các công trình tên tuổi cho Kahn. Vậy họ là ai?

Mở đầu cho series “Những bóng hồng đằng sau các KTS vĩ đại” kì này là về kts Louis Kahn. Louis Kahn là một kiến trúc sư đa tài, nhưng đồng thời cũng rất đa tình khi sống 1 kiếp người nhưng 4 cuộc đời, 1 cuộc đời cho kiến trúc và 3 cuộc đời còn lại dành cho 3 người phụ nữ mà ông yêu thương. Họ không chỉ là vợ, là mẹ của các con ông mà còn là những người cùng ông sáng tác nên bao công trình nổi tiếng.

  1.  Anne Tyng, từ cô sinh viên cao học đến ”Nàng thơ của Louis Kahn”:

Với những ảnh hưởng của mình trên các công trình của Louis ,những người trong “Stonorov và Kahn”[1] ưu ái gọi bà với cái tên là “nàng thơ của Louis Kahn” nhưng riêng Buckminster Fuller[2] lại thích gọi Anne là “Chiến lược gia hình học của Louis Kahn”.

Ảnh chân dung Anne Tyng thời trẻ

Ba mẹ của Anne Tyng là những người giàu có ở Boston, họ chuyển đến sống ở Trung Quốc với vai trò là người truyền đạo của Giáo hội Giám Nhiệm Hoa Kỳ, sau đó sinh ra Anne  tại núi Lư Sơn thuộc tỉnh Giang Tây, Trung Quốc vào năm 1920.

Từ khi còn trẻ, Anne đã thể hiện sự phát triển hơn người về mặt toán học cũng như tư duy thiết kế, bộ đồ chơi lắp ráp cho trẻ em The Tyng Toy được Anne thiết kế  chính là minh họa rõ nét cho điều đó. The Tyng Toy giúp kích thích sự sáng tạo của trẻ  bằng cách cho phép trẻ tự  tạo ra những thứ mình thích chỉ bằng vài mảnh ghép, nó có thể là 1 con ngựa gỗ, hay thậm chí là một món đồ nội thất nào đó.

Thư và thiết kế The Tyng Toy

Mẫu đồ chơi The Tyng Toy được lên báo năm 1958

Sau 18 năm sống tại Trung Quốc,năm 1938, Anne chuyển đến sống vĩnh viễn tại Mỹ  và đăng kí học mỹ thuật tại Viện nghiên cứu Radcliffe, thuộc Đại học Harvard. Bốn năm sau, Anne Tyng trở thành một trong những người phụ nữ đầu tiên trên thế giới được nhận vào Trường cao học thiết kế Havard, tại nơi đây bà đã học tập và nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, người tiên phong của chủ nghĩa kiến trúc hiện đại, đồng thời là người sáng tạo ra trường phái kiến trúc Bauhaus, kiến trúc sư Walter Gropius.

Sau khi tốt nghiệp Havard (1944), Anne đã có vài năm làm việc tại một số văn phòng kiến trúc tại New York như “Konrad Wachsmann” (1944), cũng như công ty thiết kế công nghiệp của Van Doren là “Nowland và Schladermundt” (1944), “Knoll và những cộng sự “(1944-45). Năm 1945, Anne chuyễn tới Philadelphia, tại đây bà và Louis đã gặp nhau, ấn tưởng trước tài năng của Louis, Anne quyết định xin vào làm việc tại “Stonorov và Kahn”, và cũng từ lúc đó, những thiết kế kiến trúc của Kahn đã phát triển theo một hướng mới…

Anne và Louis tại công ty của Louis

Anne Tyng từng bày tỏ, trong suốt quá trình cộng tác với Louis, bà chưa  bao giờ thiết kế công trình của riêng mình, nhưng bằng niềm đam mê to lớn với hình học, bà đã trở thành trợ thủ đắc lực  của Kahn. Một số người miêu tả bà như “nàng thơ” của Louis Kahn; Nhưng riêng Buckminster Fuller[2] lại thích gọi nàng là “Nhà chiến lược hình học của Louis Kahn”. Nhiều thiết kế của Kahn đã cho thấy sự  ảnh hưởng Anne, khi các thiết kế mặt bằng, mặt đứng công trình được lấy cảm hứng từ hình học phẳng, và khối đa diện đều Platon, tiêu biểu như “Trenton Bath House”(1955), “Yale Art Gallery”(1953) và đặc biệt “City Tower”(1958) được cho rằng xuất phát chủ yếu từ ý tưởng của Tyng. Cũng chính vì lẽ đó, dù không trực tiếp thiết kế nhưng Anne Tyng luôn được đề tên trong bản vẽ với cái tên trân trọng “người cộng sự của Louis Kahn”.

mặt đứng Trenton Bath House,được tạo nên từ các khối đa diện Platon : như phần mái là Tetrahedron (yếu tố đại diện cho lửa) và phần thân là các khối lập phương ( yếu tố đại diện cho nước).

Mặt bằng Trenton Bath House,với mặt bằng  được tạo nên từ module hình vuông.

công trình Yale Art Gallery

Mặt đứng mang cảm hứng hình học phẳng và trần nhà mang cảm hứng từ khối đa diện Planton:Tetrahedron tại Yale Art Gallery

Louis bên mô hình công trình City Tower

Yale University Art Gallery và phần mái hình học nổi tiếng

Tòa nhà quốc hội Bagadesh

Mùa thu năm 1953, Anne tới Rome, kết thúc mối quan hệ với Louis, khi đó bà đang mang trong mình giọt máu của Kahn. Trong suốt những năm tháng Anne và Alexandra (con gái của Anne và Kahn) ở Ý, hàng tuần, Kahn đều viết thư đều đặng gửi cho hai mẹ con. Có nhiều ý kiến cho rằng, công trình đầy mộng mơ Palazzo dei Congressi, Venice[3] được Louis  thiết kế dành tặng cho Anne Tyng, trong suốt quảng thời gian hai người thường xuyên trao đổi thư từ qua lại.

Thiết kế đầy mộng mơ của Palazzo dei Congressi khi mô phỏng lại hình ảnh các con thuyền đi dưới những cây cầu tại Venice.

Hình ảnh minh họa khối đa diện Platon

Anne Tyng có 27 năm làm giáo sư tại Đại học Pennsylvania, bà còn là thành viên của Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ, và là Viện sĩ của Học viện Thiết kế Quốc gia. Trong suốt quảng đời làm việc của mình, Anne đã bị cuốn hút bởi khối đa diện đều Platon, những hình học 3 chiều với các cạnh và các góc bằng nhau (như khối lập phương, khối mười hai mặt đều vv…)

Anne Tyng là một nhà Lý thuyết gia được biết đến như một người tiên phong trong lĩnh vực sắp xếp không gian kiến trúc, cũng như niềm đam mê to lớn với toán học. Luận án Tiến sĩ của bà với tên gọi “Đồng thời, Ngẫu nhiên, và Trật tự” là sự kết hợp khéo léo giữa lĩnh vực chuyên môn và niềm đam mê bấy lâu đã mang đến cho bà một khoảng tài trợ từ quỹ Graham để tiếp tục nghiên cứu công trình này (Anne Tyng cũng là người phụ nữ đầu tiên trên thế giới nhận được tài trợ từ quỹ Graham).

Các bài báo thể hiện kết quả  sự kết hợp của nghiên cứu bản chất cấu tạo hình học và kiến trúc của bà: “Urban Space Systems as Living Form”(1968-69), “Geometric Extensions of Consciousness”(1969) và “Simultaneous Randomness and Order: The Fibonacci-Divine Proportion As a Universal Forming Principle” (1975).

*Xem thêm một số thiết kế của Anne Tyng ở bên dưới

2. Harriet Pattison – Kiến trúc sư cảnh quan cho Bảo tàng  nghệ thuật Kim Bell và Đài tưởng niệm Franklin Delano Roosevelt.

Harriet và Louis lần đầu tiên gặp nhau trong khuôn viên trường đại học Yale vào mùa đông năm 1958, lúc đó Harriet hoàn toàn không biết Louis là ai, mà chỉ rất ấn tượng với hình ảnh Kahn đi bộ dưới trời tuyết. Ít lâu sau đó,cũng vào một ngày tuyết rơi tối trời, mùa đông năm 1958, ở buổi tiệc tại ĐH Yale, thông qua lời giới thiệu của kts Robert Venturi – bạn thân của Harriet, Kahn và Harriet có cuộc nói chuyện đầu tiên, họ cùng nhau say sưa nói về nghệ thuật. Kể từ giây phút đó, Harriet đã biết được đây chính là người đàn ông của đời mình, “Người đồng hành cùng tôi trong cuộc sống cá nhân, đến sự nghiệp thiết kế” – Harriet nhớ lại.Harriet Patison là con đầu trong số 7 người con của William Lawrence và Bonnie Abbott Pattison. Bà theo học và tốt nghiệp với bằng cử nhân B.A tại đại học Chicago vào năm 1951. Sau khi tốt nghiệp ĐH Chicago, Harriet đã hi vọng mình sẽ được học tại thiết kế tại Trường kịch nghệ của ĐH Yale, nhưng sau đó lại được ghi danh vào chương trình học diễn viên. Trong quảng thời gian theo học tại Yale, Pattison có đăng kí khóa học lý thuyết màu sắc của Josef Albers, và cũng chính khóa học này đã trở thành nền tảng nghệ thuật vững chắc trong công việc của bà sau này. Sau khi tốt nghiệp, bà làm việc trong ngành điện ảnh đồng thời tham gia khóa học vẽ tranh phong cảnh tại Viện nghệ thuật Chicago và 2 học kì nghiên cứu sau đại học bà dành trọn vẹn để nghiên cứu về Triết học tại Đại học Edinburgh (1954).

Năm 1962, Pattison mang thai đứa con trai duy nhất của Louis – Nathaniel Kahn, trong thời gian này, nhận ra rằng tài năng và nền tảng nghệ thuật của mình rất phù hợp với Kiến trúc Cảnh quan, bà đã đăng kí học nghề tại văn phòng Vermont của Dan Kiley vào năm 1963 trong 1 năm rưỡi. Sau đó bà bắt đầu nghiên cứu chính thức trong lĩnh vực Kiến trúc cảnh quan và hoàn thành chương trình ba năm về kiến ​​trúc cảnh quan theo học Ian McHarg tại Trường Mỹ thuật của Đại học Pennsylvania. Trước khi tốt nghiệp thạc sĩ vào năm 1967 , bà được đánh giá là ảnh hưởng bởi các tác phẩm của J.B. Jackson và giáo lý nhà phê bình Roberto Burle Marx, giảng viên xuất sắc Sir Peter Shepheard và nhà thực vật học John Fogg khi thể hiện rõ nét nó trong thiết kế của mình.

Đài tưởng niệm Franklin Delano Roosevelt ở công viên Four Freedoms,phía Đông bờ sông New York

Bản phát thảo cảnh quan bảo tàng nghệ thuật Kimbell bởi Harriet

Vị trí đầu tiên của bà là làm việc trong văn phòng kiến trúc cảnh quan của George Patton (1970). Sau đó bà hợp tác với Kahn trong 1 số dự án bao gồm việc thế kế cảnh quan cho Bảo tàng nghệ thuật Kim Bell tại Fort Worth, Texas. Tình yêu thiên nhiên của Pattison nuôi dưỡng sự quan tâm của Kahn trong sắp đặt và kiến trúc cảnh quan, bà tự coi mình là “người bạn đồng hành cho những suy nghĩ của anh ấy – Louis Kahn”. Sự hợp tác được đánh giá cao nhất của Louis Kahn và Harriet Patison là việc thiết kế đài tưởng niệm Franklin Delano Roosevelt ở công viên Four Freedoms, phía Đông bờ sông New York. Dự án Đài tưởng niệm Franklin Delano Roosevelt đã bị hoãn trong 3 thập kỉ sau cái chết đột ngột của Louis Kahn[5], đã được làm sống lại và xây dựng với vai trò là công viên và được khánh thành năm 2012. Sự gắn bó mật thiết của Pattison với các kiến trúc sư trên mọi khía cạnh trong việc thiết kế đài tưởng niệm, có thể thấy rõ thông qua bản phát thảo và vẽ cho dự án.

3. Esther Kahn – “Một người bố tồi, một kiến trúc sư vĩ đại”

Người phụ nữ cuối cùng được kể để trong “Câu chuyện” lần này là Esther Kahn. Tuy bà không có sức ảnh hưởng lớn với Kahn như Anne Tyng hay là cộng sự xây dựng nên công trình nổi tiếng như Harriet Pattison, nhưng trong câu chuyện này, tôi nhắc đến bà như 1 phần trong cuộc đời ông.

Louis hạnh phúc bên người vợ đầu tiên,Esther Kahn

Esther và Kahn gặp nhau vào cuối năm 1920, ở một bữa tiêc tại ĐH Pennsylvania. Khi đó Esther vẫn đang hẹn hò với người đàn ông khác. “Họ gặp nhau thông qua những người bạn,” Sue Ann Kahn(con gái của Louis và Esther) giải thích. “Mẹ của tôi đã tới bữa tiệc, và ở đó bà gặp Louis”. Sau khi Louis và Esther kết hôn vào năm 1920, họ đã chuyển về sống tại nhà bố mẹ Esther ở số 5243 đường Chester Ave. Louis Kahn có 10 năm sống chung với Esther, và việc thành công trong kiến trúc, trở thành một kiến trúc sư vĩ đại đôi khi lại đánh đổi bằng gia đình của mình. Esther từng nói “Một nghệ sĩ thì làm bố khác với những ông bố bình thường”, ý muốn nói gia đình luôn là ưu tiên thứ 2 – sau công việc của Kahn. Esther gần như chán ghét và không muốn nhắc tới những mối quan hệ ngoài luồn cũng như những đứa con ngoài giá thú của Kahn (Alexander và Nathalie). Tuy nhiên, không vì vậy mà phủ nhận những ảnh hưởng tốt đối với con cái của Louis Kahn (như việc định hướng Sue Ann Kahn vào con đường âm nhạc để sau này Sue thành công rực rỡ với âm nhạc với vai trò là Giám đốc Ban đào tạo âm nhạc của Học viện Mannes, New York, và là 1 chuyên gia trong lĩnh vực sáo với một số bản thu âm nhận được sự tín nhiệm cao, gần nhất là bản thu âm Tứ tấu sáo của Mozart).

4. Tạm kết

Không phải Harriet Pattison, Anne Tyng hay Esther Kahn, “người” mà ông dành tất cả mọi sự “chung thủy” và “dành cả đời để đi tìm cội nguồn” lại là với kiến trúc! Việc tìm hiểu về “những người phụ nữ bên đời” chỉ là cách ta hiểu thêm về cuộc đời vị kiến trúc sư vĩ đại này. Cách mà ông học hỏi và cách mà họ – những người phụ nữ, ảnh hưởng tới kiến trúc của ông cho thấy bản thân Louis là một người luôn biết lắng nghe, chắt lọc, và trau dồi thêm kiến thức, ngay cả khi lúc đó ông là một kiến trúc sư tên tuổi. Và thành quả cho việc học hỏi chắt lọc đó là những công trình để đời, làm đẹp cho cuộc sống. Về phương diện gia đình, Kahn có thể không phải là một người cha lý tưởng, nhưng về phương diện công việc ông là một có sức ảnh hưởng tốt tới những người xung quanh, như trường hợp của Harriet Pattison hay Anne Tyng và cả việc định hướng cho Sue Ann Kahn – con gái ông trên con đường âm nhạc!

Chú thích:

[1]Stonorov và Kahn: công ty kiến trúc của Louis Kahn,kể cả khi bị phân tán năm 1947,Anne vẫn tiếp tục làm việc bên Louis.

[2]Buckminster Fuller: kiến trúc sư, nhà thiết kế, và nhà sáng chế nổi tiếng người Mỹ,người luôn ám ảnh bởi câu hỏi liệu nhân loại có khả năng tồn tại lâu dài và bền vững trên Trái Đất không, và nếu có thì như thế nào?

[3]Palazzo dei Congressi ,Venice:công trình được thiết kế bởi Kahn,tuy nhiên không được xây dựng vì nhiều lý do khách quan.

[4]: Kahn mất khi Dự án Đài tưởng niệm Franklin Delano Roosevelt vẫn còn đang thiết kế dang dở.

Nguồn tư liệu tham khảo:

1.https://www.philadelphiabuildings.org/pab/app/ar_display.cfm/21436

2.https://philly.curbed.com/2016/4/19/11458260/harriet-pattison-louis-kahn-oral-history

3.http://www.upenn.edu/gazette/0107/f1_sidebar.html

4.Oral history: Lịch sử truyền miện thông qua lời kể của các nhân vật,cụ thể là Sue Ann Kahn và Harriet Pattsion.

Một số tác phẩm của Anne Tyng:

Trang Đài|Kienviet.net

Ban biên tập
Kienviet.net cam kết cung cấp nội dung hữu ích cho cộng đồng Kiến trúc. Ủng hộ Ban biên dịch bằng cách bấm like để chúng tôi có thêm động lực dịch bài. Nếu anh (chị) muốn trở thành CTV của Kiến Việt xin vui lòng email [email protected]
Ban biên tập
Ban biên tập