Kiến trúc sư trong tâm tưởng của người Hà Nội

1097

Trong tâm tưởng của bà con Hà Nội, KTS vẫn là công việc được yêu mến và quý trọng, nhưng tình cảm của bà con có còn được lâu bền hay không, ấy phải trông vào sự chuyên tâm của mỗi KTS nữa, hẳn là không KTS nào muốn phụ lòng tin yêu của bà con Hà Nội

Cha tôi là viên chức tập sự Bưu Điện Hà Nội năm 1941, đó là công việc ao ước của nhiều thanh niên Tây học thời đó. Đi làm sở Tây cũng có nghĩa là được  tiếp xúc nhiều với những người có học hành. Các công chức cao cấp, trí thức của Hà Nội có nơi giao lưu gặp gỡ riêng tại nhà Khai trí tiến Đức (bây giờ là Café Lục Thủy), các họa sĩ, kiến trúc sư thuộc lớp Tây học trẻ hơn luôn được các bậc trí giả trân trọng. Họ không chỉ am hiểu những trào lưu kiến trúc hiện đại nhất của Thế giới lúc đó mà còn rất uyên thâm văn hóa Phương Đông… Cha tôi nhắc đến tên tuổi các Kiến trúc sư (vốn cũng hiếm hoi) với sự ngưỡng mộ đặc biệt.

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh

Trên phố Hàng Trống có ngôi nhà xây kiểu mới do KTS học trường Đông Dương thiết kế. Tôi đã được xem những bức ảnh ngôi nhà ấy được xây dựng như thế nào, cách thức các KTS làm việc với chủ nhà ra sao… Họ vẽ thiết kế nhà cửa, hướng dẫn xây dựng các công trình bể ngầm, nền móng, lựa chọn mẫu gạch men và màu sơn vôi, vẽ hoa sắt cửa và tủ kệ trưng bày hàng hóa…. nhất nhất mọi việc chủ nhà đều trông cậy vào KTS với một sự tin cậy và trân quý tuyệt đối. Và các KTS cũng chẳng phụ lòng những gia chủ, ngay cả với những người khó tính nhất… chả thế mà những ngôi nhà Hà Nội xưa cái nào cũng đẹp, những người Hà Nội mới phá mãi rồi mà nó vẫn đẹp

Cố KTS Trịnh Hồng Triển, nguyên Chủ tịch Hội KTS Hà Nộ , ông vốn có nhiều thời gian gần gũi các KTS trường Đông Dương (như các cụ Nguyễn Ngọc Ngoạn, Tạ Mỹ Dật, Hoàng Như Tiếp, Ngô Huy Quỳnh …) kể những câu chuyện về các KTS tài hoa uyên bác và rất lịch lãm mẫu mực trong từng cách cư xử với đồng sự, học trò và với khách hàng. Họ biết cách để những ông chủ giàu có phải cúi chào KTS trước khi nhận cái bắt tay trịnh trọng của KTS, họ cũng cũng có thể đàm đạo hàng giờ với các nhà  thơ về chuyện “Kiều”, họ có thể vẽ ra ngôi nhà sang trọng đắt tiền, cũng như những ngôi nhà tranh tre, nứa lá, tường trát đất trộn rơm mà vẫn khang trang, sáng sủa .

Tôi đã nhìn thấy bản vẽ ngôi nhà xây trên đường Láng năm 1973 do cố KTS Nguyễn Cao Luyện vẽ, ông vẽ bằng bút máy nhưng mực đen (mực tàu mài và lọc bằng bông), tô bằng chì màu Hồng Hà. Ông vẽ cái cửa sổ tầng một mở rộng hết cỡ nhìn ra cái vườn cây, cái cầu thang xây gạch trong nhà chạy lên chạy xuống cả ngày không mỏi chân, gầm cầu thang là tủ tường, giá sách. Mái nhà lợp ngói tây treo vào vành xe đạp Xuân Hòa phế phẩm duỗi thẳng ra làm li tô (thời đó gỗ rất hiếm). Cái công nhà thì rất điệu đàng: hai bên uốn cong như cuốn thư, phía trên là dàn hoa giấy, giữa bức tường đặc xây bằng gạch phồng, không trát vẫn phải đục rỗng hai bầu rượu cách điệu… Mấy ông thợ làng không dám xây, vậy là các chàng sinh viên ĐHKT khóa 77-78 sắn tay lên và hoàn thành 80 % nội dung bản vẽ , tiếc là đường Láng mở rộng 1990, nên cái cổng nhà xinh xắn, điệu đàng ấy đá bị dỡ đi mất rồi.

KTS Lê Văn Lân Phó chủ tịch Hội KTS Hà nội

KTS Lê Văn Lân, Phó chủ tịch Hội KTS Hà nội kể lại thời học trò , ông không thích làm KTS vì ông biết các người bạn của cha ông thường là những người rất giàu có, sang trọng và nhiều vợ, ông sợ trở thành những người ấy (vì thời ấy người nghèo mới đáng trân trọng, mới triệt để cách mạng) và nhiều vợ thì không tốt, không trọn tình trọn nghĩa. Nhưng trước khi chọn nghề vào Đại học tại Hà Nội, ông đã được cố KTS Ngô Huy Quỳnh dẫn về xứ Đoài thăm thú cảnh vật đồng quê  nơi có cả một dải Đình, chùa cổ kính dọc theo sông Nhuệ, sông Đáy, sông Tích, những đầu đao cong vút ẩn hiện trong bảng lảng mây trắng Ba Vì, những cánh cổng gỗ chạm lộng hào hoa uốn lượn vùng Thạch Thất, núi Trầm, những cổng là xưa cũ vần mà đôi mắt ngọc ông Nghê trên trụ biểu vẫn lóe sáng uy nghi… Ông được giảng giải đấy là kiến trúc, đấy là giấc mơ, là nỗi niềm bao kiếp người gửi gắm… Ông thấy Kiến trúc vừa gần gũi, vừa xa vời, vừa có thể cảm nhận được sắc hương mà sao thênh thang đất trời chẳng bao giờ với tới, là vũ trụ mênh mông chứ không chỉ là cái vỏ giàu sang phú quý mà ông phải ngại ngùng xa lánh. Thế là ông thay đổi từ nỗi sợ hãi thành niềm đam mê để hiến dâng suốt thời trai trẻ cho hành trình dựng xây cái đẹp cho đời. Ông làm ra nhiều công trình kiến trúc đẹp, nhưng Cung Văn hóa thiếu nhi Hà Nội để lại tôi nhiều kỷ niệm hơn vì chúng tôi là những đứa trẻ đầu tiên được học trong đó (ngay cả khi nó còn chưa xây dựng xong). Khi ấy, chúng tôi không biết ông là tác giả thiết kế, Cha tôi thì luôn ngạc nhiên “Làm sao các KTS  có thể sáng tạo ra tòa nhà đẹp đẽ đến thế? “. Cha tôi tin rằng công trình do KTS nước ngoài thiết kế, còn tôi thì vẫn chưa biết ông trích dẫn từ miền đất Xứ Đoài yêu dấu những gì để làm nên một tác phẩm kiến trúc hiện đại giữa khu vực dày đặc những công trình do KTS Pháp xây dựng từ đầu TK20? Cho đến đầu TK 21, công trình Cung Thiếu nhi HN  đã được giới KTS quốc tế ghi nhận là “Di sản kiến trúc hiện đại”

Cung văn hóa thiếu nhi Hà Nội khi mới hoàn thành ( 1978-1980)

Thế hệ chúng tôi không biết nhiều các KTS trường Mỹ Thuật Đông Dương, nhưng được gần hơn KTS Lê Hiệp qua các tượng đài uy nghi ghi dấu khắp miền đất nước. Những bài giảng của GS Tôn Đại, những nghiên cứu lịch sử kiến trúc của KTS Nguyễn Quốc Thông, Những cuốn sách khai mở của KTS Đặng Thái Hoàng, những phân tích chuyên môn sâu sắc về các công trình làm xấu hay đẹp Hà nội của Ngô Doãn Đức, Ngô Huy Giao… có lẽ công sức của các KTS bảo vệ lẽ phải, kiến giải điều hay, nâng niu cái đẹp cho Hà Nội, đã là nguyên nhân để xã hội trân quý những công việc có trách nhiệm của KTS: “ Kiến như Trường Thành, Trúc như A phòng“ làm nên cái đẹp bền vững không chỉ là công việc – mà các KTS khả kính đã coi đó là lẽ sống.

Ngày nay mỗi khi Hà Nội tắc đường, khói bụi, ngập úng… bà con Hà Nội thường trách cứ kiến trúc/quy hoạch yếu kém mà chẳng đổ cho ai khác. Là người hoạt động trong lĩnh vực này, hẳn mỗi KTS cũng không khỏi suy tư. Buồn vì lực bất tòng tâm, vui vì bà con vẫn còn tin là KTS có thể có khả năng thay đổi tình thế. Nhưng lo hơn là bà con tin vào KTS quá nên không ít người làm nghề đã ngây thơ tin rằng trời phú cho mình có khả năng ấy thật nên cũng vung tay quá đà. Không biết làm ra cái đẹp mà làm Hà Nội xấu đi cũng là đáng trách, nhưng tệ hơn là biết rõ tác hại nhưng vẫn làm bừa. Đứng trước sự lựa chọn Đẹp/Xấu , Đúng/Sai… lúc thì khăng khăng “không thể được“ vài bữa sau lại lú lẫn “chấp nhận được “để thỏa hiệp cho cái Lợi mà hy sinh đi cái Đẹp… căn bệnh này đang đà phát triển – thế mới thấy cái nguy của căn bệnh “nghễnh ngãng kiến trúc“ ( chữ của KTS Lê Văn Lân)  của thời buổi “kim tiền”.

Lại thêm phần lo lắng với căn bệnh mới: hò reo, tung hô cho nhiều thứ phù phiếm. Ví dụ như Kiến trúc sinh thái có phải là trồng cây cảnh vào khung nhà hay sàn mái bê tông? Đấy có phải là giải pháp cho môi trường Việt nam nóng, ẩm, mưa nhiều?  Uốn cong, căng bạt, đan bó mây tre để thay dàn kết cấu không gian nâng đỡ khẩu độ lớn, liệu cách đó có đủ an toàn, chống cháy? Đấy có phải là giải pháp tân tiến, tiết kiệm phổ cập rộng rãi?. Nhổ cây cổ thụ trong rừng xa, núi thẳm, nhập khẩu kỳ hoa dị thảo về để tạo ra những vườn địa đàng xa hoa, bỏ mặc chung quanh những cánh rừng bị tàn phá cạn kiệt, ruộng đồng ô nhiễm, những kênh mương thủy lợi chia cắt nhỏ? Đó có phải là chuẩn mực Chân Thiện Mỹ của người Việt: yêu cái đẹp tinh tế, sâu sắc nhưng chắt chiu tiền bạc, nương theo tự nhiên; yêu thiên nhiên và thương quý con người. Một năm Hà Nội xây mới thêm hơn 10 triệu m2  nhà mới, bằng tổng diện tích xây dựng trong suốt một  trăm năm (1900-2000), nhưng chưa thấy cái nhà cao tầng mới nào làm mẫu cho tiết kiệm năng lượng, an toàn cháy nổ và không gian láng giềng thân thiện. Chúng tôi vốn cổ vũ các KTS làm ra các công trình phục vụ cộng đồng, nhưng khá lo ngại khi thấy công trình mang tên cộng đồng, nhưng không thấy bóng dáng cộng đồng  trong đó. Không rõ cộng đồng có tham gia ý kiến trong khi thiết kế/ thi công? Tác giả có tìm hiểu tập tục địa phương, để phù hợp với sinh hoạt? Cộng đồng có coi công trình là nơi chốn của họ hay không? hay KTS một mình vẽ ra, sau khi hoàn thành mời bà con để diễn cảnh sinh hoạt  cộng đồng? Những sáng tạo đơn lẻ ấy có phải là đại diện cho một trào lưu của KT quốc gia, của thời đại. Nếu chỉ là những chú đom đóm trong đêm thì cũng đáng khen ngợi nhưng không thể “quáng gà”, nhầm lẫn nó thành ánh hào quang chói lóa, có sức tỏa sáng, dẫn lối đi mới cho kiến trúc nước nhà?

Những cuộc chơi hào nhoáng ồn ào có đủ khỏa lấp nỗi lo quê nhà còn nghèo, bà con ta còn chật vật bươn trải hàng ngày, đất nước còn phải đối mặt với thách thức, tai ương rình rập … Tôi ước ao rằng mình đã nghĩ sai khi cảm nhận thực tại  bi quan, tôi biết ơn ai đó chỉ cho tôi rằng: chúng ta đã rất giàu có, sang trọng, tài nguyên quốc gia còn nhiều vô hạn… Công việc của của KTS hôm nay không cần lo tới không gian sống bình an  của số đông , mà cần tập trung tạo  ra nhiều tác phẩm đẹp hơn, khác lạ hơn, đặc sắc hơn, thỏa mãn những đòi hỏi cao cấp của tầng lớp  ưu tú. Cũng có thể do không biết cách làm ra những điều đặc biệt ấy nên tôi vẫn trân quý cách tạo nên cái đẹp bằng sự chắt chiu, chân thực, giản dị, ấy là Kiến trúc phải “thiết thực với tình thế hiện tại  và những chương trình kiến thiết hợp với tương lai” ( Thư Bác Hồ gửi Hội nghị Kiến trúc sư 1948)

Trong tâm tưởng của bà con Hà Nội, KTS vẫn là công việc được yêu mến và quý trọng , nhưng tình cảm của bà con có còn được lâu bền hay không , ấy phải trông vào sự chuyên tâm của mỗi KTS nữa, hẳn là không KTS nào muốn phụ lòng tin yêu của  bà con Hà Nội

KTS Trần Huy Ánh
Ủy viên thường vụ BCH Hội Kiến  trúc sư Việt nam