Thành Điện Hải do người Pháp thiết kế?

677

Thành phố Đà Nẵng vừa tổ chức hội thảo khoa học bàn giải pháp bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị di tích thành Điện Hải. Các thành viên Hội đồng di sản văn hóa quốc gia đồng ý trình Thủ tướng phê duyệt công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.

Thành Điện Hải được vua Gia Long cho xây dựng sát vịnh cửa sông Hàn từ năm 1813. Đến năm 1823, vua Minh Mạng mới cho dời vào vị trí hiện tại bên bờ sông Hàn, xây dựng thành một pháo đài kiên cố. Theo Đại Nam nhất thống chí,  Chu vi thành 589,36m, tường thành cao hơn 5m, hào sâu gần 3m.

Điện Hải là tòa thành quân sự quan trọng nhất trong cả hệ thống thành/đồn bảo vệ cảng Đà Nẵng. Trong kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha năm 1858, thành Điện Hải là tiền đồn của quân đội triều đình nhà Nguyễn nổ súng thần công chống lại giặc ngoại xâm.

Sau gần 200 năm, Thành Điện Hải còn lại tường thành, hào bao bọc khá nguyên vẹn. Tuy nhiên, do chiến tranh và sự cải tạo của chủ nhân sử dụng, các công trình kiến trúc bên trong hầu hết đã bị xóa sổ hoàn toàn . Khi Pháp đô hộ Việt Nam, một bệnh viện quân sự và một nhà nguyện được xây dựng. Sau năm 1975, xí nghiệp Dược Quảng Nam – Đà Nẵng rồi Bảo tàng Đà Nẵng cũng được xây trong khu vực di tích này. 77 hộ dân đã lấn chiếm, dựng nhà trên di tích.

Mới đây, chính quyền Đà Nẵng đã giải tỏa toàn bộ hộ dân lấn chiếm đất di tích, bố trí tái định cư ở khu đất 5.000m2 ngay trung tâm thành phố. Thành ủy Đà Nẵng đã quyết định trưng dụng trụ sở HĐND TP Đà Nẵng (số 42 Bạch Đằng) để di dời Bảo tàng ra khỏi thành Điện Hải (giai đoạn 2019-2021).

GS-TS Trương Quốc Bình, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia: Cần thẳng thắn thừa nhận một thực tế là chính trụ sở Bảo tàng Đà Nẵng – một công trình cao tầng, kiến trúc hiện đại nằm ngay trong khu vực bảo vệ 1 tại khuôn viên thành Điện Hải (hoàn thành năm 2011 với tổng số tiền đầu tư lên tới 45 tỉ đồng), lại vi phạm nặng nhất đến tính toàn vẹn của di tích.

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TP, cho rằng địa điểm phù hợp nhất để phục dựng các công trình cổ bên trong thành Điện Hải chính là khu vực bảo tàng hiện nay. “Bảo tàng Đà Nẵng hiện nay kiến trúc hoàn toàn không hài hòa với kiến trúc tổng thể của thành.

Nhà nghiên cứu Hà Phước Mai, nguyên Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cũng khẳng định tòa nhà “có hình dạng không giống ai” cho nên phải đập bỏ để dành đất cho những công trình khác ý nghĩa hơn.

Nhiều tài liệu và các bài tham luận của nhà khoa học tại hội thảo đều cho rằng thành Điện Hải được xây theo kiểu thành Vauban (kiểu thành quân sự châu Âu thời Trung cổ) .

Vauban là Thống chế người Pháp, một kĩ sư quân sự lừng danh, nổi tiếng nhờ kĩ năng trong sáng chế công sự cũng như chọc thủng phòng tuyến công sự. Ông đã cố vấn cho vua Louis XIV cách thức củng cố biên giới nước Pháp, làm cho chúng trở nên vững chắc hơn. Vauban đề xuất việc từ bỏ những vùng đất thiếu kiên cố để xây dựng một biên giới với các nước láng giềng vững chắc và khó bị xâm nhập hơn.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình An (Đà Nẵng) cho rằng, trên thế giới còn rất nhiều công trình được xây dựng theo kiểu Vauban. Do đó bàn thảo cách tôn tạo thành Điện Hải thì cần tham khảo về cách phục dựng, hay khai thác du lịch.

Pháo đài Vauban

TS Phan Thanh Hải, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Giám đốc Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế, khẳng định thành Điện Hải không phải người Pháp thiết kế, tác giả công trình chính là vua Gia Long.

Theo ông Hải, kiểu thành Vauban phải là hình đa giác, tức là ít nhất phải có 5 cạnh trở lên. Trong khi thành Điện Hải hình tứ giác. “Thành Điện Hải thực chất là sự pha tạp, biến thể giữa thành tứ giác truyền thống nhưng vận dụng xây các pháo đài lồi theo kiểu Vauban. Đây là công trình do vua Gia Long tự học hỏi, sáng tạo và xây dựng. Kinh thành Huế cũng tương tự như thế”.

TS Hải cho biết, Puymanel thực chất không phải kiến trúc sư. Ông tham gia vào đội quân lính đánh thuê và không tham gia thiết kế hay xây dựng thành trì. Puymanel chỉ phục vụ dưới trướng Nguyễn Phước Ánh (vua Gia Long) một thời gian ngắn và cũng qua đời rất sớm (năm 1799), khi mới 31 tuổi, trước khi Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế (1802).

“Puymanel qua đời trước cả khi nhà Nguyễn xây dựng kinh thành Huế. Do đó không có bằng chứng nào để chứng tỏ thành Điện Hải do người Pháp thiết kế. Puymanel được một số học giả nổi tiếng của Pháp dựng lên để kể công lao của người Pháp trong việc xây dựng công trình ở Việt Nam”.

Theo nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển trong cuốn Sài Gòn năm xưa, năm 1790 Nguyễn Ánh thắng Tây Sơn và chọn đất Sài Gòn làm kinh đô, đặt tên là Gia Định kinh và ra lệnh xây thành Phiên An( thành Quy). Thành do hai sĩ quan công binh người Pháp là Olivier de Puymanel và Le Brun vẽ họa đồ