Programme: “Chương trình thiết kế” trong thiết kế Kiến trúc

1613

Bài trước kienviet.net đã đăng về lưu tuyến (circulation) trong thiết kế kiến trúc, tiếp theo chuỗi bài về các thuật ngữ kiến trúc sẽ là bài viết về thuật ngữ Programme (program). Đầu tiên Kienviet.net dịch khái niệm này thành Nội dung thiết kế, tuy nhiên sau khi trao đổi với bạn Đức – NCS ở London thì cảm thấy rất tiếc nếu như duy lý mà dịch programme thành Nội dung thiết kế thì vô tình đã phá vỡ ý nghĩa của việc tổ chức của khái niệm này.

Khái niệm Programme này còn  không phải là một từ chuyên môn của Kiến Trúc, và nó có ý nghĩa bắt nguồn từ hai ngành: sinh học (biology) và lập trình/ tính toán/ công nghệ thông tin(?) (Computing). Hiểu trong ngành đầu tiên, Programme có thể được hiểu là nguyên nhân mà một con người hay con vật hành xử theo cách được định trước; hiểu trong ngành thứ hai, nó là dữ liệu đầu vào  của một quá trình tự động triển khai của một phần việc (automatic performance of a task). (1)

Tuy nhiên trong khuôn khổ bài viết này, có sự so sánh tương quan giữa khái niệm program và design brief ( Nhiệm vụ thiết kế ) thì dịch programme là Nội dung thiết kế thì có vẻ dễ hiểu trong tương quan với khái niệm Nhiệm vụ thiết kế (design brief ). Tuy vậy trong bài này tôi để nguyên khái niệm của Programme là Chương trình thiết kế hoặc Nội dung thiết kế, rất mong nhận được sự phản hồi của độc giả về khái niệm ít được sử dụng trong tiếng Việt ?

Chương trình thiết kế là gì ?

Chương trình  thiết kế nói một cách đơn giản là cách định nghĩa những hoạt động trong công trình, khu đất hay là xung quanh khu đất của công trình.

Đó là những hoạt động và chức năng của công trình – từ những hoạt động công cộng hàng ngày cho tới những yêu cầu bảo dưỡng định kỳ. Về mặt thực hành thì thuật ngữ này thường nhằm để chỉ cụ thể cách mà các yếu tố, khu vực (zones) và không gian được tổ hợp.

Trong bài này chúng ta sẽ xem xét khái niệm định nghĩa của thuật ngữ này và cách bạn có thể áp dụng, thử nghiệm và vui vẻ với nó trong thiết kế của mình. Tôi cũng sẽ giới thiệu một số cách cơ bản để suy nghĩ về thuật ngữ Chương trình thiết kế  (programme) trong dự án của bạn, cùng cách các KTS thường sử dụng để tìm hiểu và giải thích Chương trình thiết kế (programme) trong công trình

Chú ý: thuật ngữ Program cũng dùng để chỉ về thời gian và các giai đoạn của dự án kiến trúc. Nhưng đây không phải là nghĩa trong bài viết này. Nghĩa có thể sẽ là “Kế hoạch”

Liệu Chương trình thiết kế ( programme) có ý nghĩa tương tự brief (nhiệm vụ thiết kế) ?

Đây là một điểm nhập nhằng, nếu như bạn tìm kiếm trên google hay trên wikipedia thì bạn sẽ thấy mình bị lẫn lộn giữa 2 khái niệm, và sẽ tự hỏi liệu programme và brief có phải cùng một khái niệm chăng ?

Sẽ có một số cho rằng thuật ngữ “program” là một thuật ngữ trong tiếng Mỹ, nơi mà người ta coi từ này là “brief” (nhiệm vụ thiết kế). Nhưng theo tôi thì 2 thuật ngữ này có sự chồng chéo lẫn nhau, và chúng không phải là từ đồng nghĩa.

Và sẽ càng khó hiểu hơn khi mà một bản nhiệm vụ thiết kế lại gồm cả đề xuất Chương trình thiết kế. Ở qui mô lớn hơn, một dự án phức hợp, mục này được nêu trong bản Schedule of Accomodation ( bảng thống kê phòng chức năng )

The Schedule of Accomodation
The Schedule of Accomodation

Tuy nhiên , một bản Nhiệm vụ thiết kế kỹ lưỡng ( brief) thường sẽ ao hàm cả Chương trình thiết kế (programme), nó phải nêu ra được nhiều yêu cầu và mong muốn vượt ra ngoài yêu cầu vật chất của không gian và các hoạt động thông thường, bao gồm những thứ sau:

+ Đáp ứng về mặt văn hóa
+ Tuổi thọ của công trình
+ Trình độ thẩm mỹ
+ Sự bền vững
+ Vật liệu và hoàn thiện
+ Thậm chí rộng hơn  là hướng tới mục tiêu để dự án đáp ứng được bối cảnh ở qui mô lớn hơn.

Và một bản Nhiệm vụ  thiết kế (brief) tốt sẽ cho phép một số biên độ linh hoạt của Chương trình thiết kế ( programme), giúp Kiến trúc sư có thể đưa ra lịch trình riêng của họ thông qua thiết kế, xem xét các phương án thay thế, bố trí lồng ghép, và đánh giá các không gian linh hoạt hoặc mở rộng Chương trình thiết kế (progarmme) từ quy mô nhỏ như cá nhân tới quy mô lớn hơn là cả cộng đồng

Hiểu về Chương trình thiết kế

Tuỳ thuộc vào từng loại dự án mà Chương trình có thể rất phức tạp, liên quan tới nhiều yếu tố khác nhau có yêu cầu không gian khác nhau.

Một chương trình không bao giờ được trung lập.. Điều đầu tiên bất cứ KTS nào cần phải làm đó là phân tích kỹ lưỡng, và định hướng chương trình đó

— Bernard Tschumi, Praxis 8

Ngay cả một Chương trình thiết kế đơn giản cho thiết kế một ngôi nhà cũng có thể trở nên phức tạp khi bạn suy nghĩ về việc Chương trình thiết kế của ngôi nhà có thể thay đổi theo thời gian như thế nào , hoặc làm thế nào để các khía cạnh của công cộng và riêng tư của chương trình có thể đan xen với nhau.

Các thành phần của Chương trình thiết kế ( Programme)

Có nhiều kỹ thuật khác nhau để suy nghĩ về những vấn đề phức tạp này. Một trong những điểm đơn giản nhất để bắt đầu hiểu chương trình là chia nó ra thành các thành phần. Từ một điểm khởi đầu đơn giản bạn sẽ “giải nén” Chương trình khi bạn đi sâu hơn vào dự án và từ đó bạn sẽ dần hiểu rõ sự phức tạp của những yêu cầu trong dự án.

THÀNH PHẦN 01
Dây truyền | Key use
Ví dụ: Sân vận động
Ở Cấp độ 1 – Công năng chính cho biết sự hiểu khái quát về công năng của tòa nhà – đây là thuật ngữ chúng tôi sử dụng để mô tả tòa nhà cho cho mọi người. Đó có thể là hòng tranh, nhà ở, ngân hàng hoặc một nhà hàng
Các thuật ngữ rộng này bao gồm cũng như đưa ra một loạt những hoạt động mà diễn ra trong công trình và đối tượng sử dụng mà bạn cần tính toán.
Định nghĩa về Công năng chính cũng có liên hệ với một khái niệm kiến trúc khác: typology – phân loại học
THÀNH PHẦN 02
Phân khu | Key zones
Ví dụ: Công cộng & riêng tư
Ở cấp độ 2 – Vùng chính – Cho phép bạn bước đầu hiểu những mối quan hệ chung và các yêu cầu không gian cho công trình hoặc khu đất và giúp phá triển một chiến lược tổng thể để ghép nối những vấn đề trên lại với nhau.
Giờ bạn có thể xem xét: Thành phần “gây thu hút” (drawcard elements) trong công trình thường gắn liền với Cấp độ 1 ( Trong ví dụ về Sân vận động nó có thể là sân cỏ hoặc đường chạy (đường pitch), mặt trước nhà, mặt sau nhà, các tiện nghi, lối vào và lối thoát.
THÀNH PHẦN 03
Các không gian | Individual spaces
Ví dụ: phòng bán vé, lối đi trong khán phòng, phòng tắm
Cấp độ 03 là nơi mà Chương trình được bổ nhỏ ra thành những không gian đơn lẻ -lợi ích đem tới của Cấp độ này là giúp bạn hiểu những mối quan hệ trong các không gian.
Lúc này bạn muốn chắc chắn là nắm được toàn bọ các yêu cầu và hiểu rõ những khả năng thay đổi. Bạn cũng nhận ra bạn cần đánh giá lại những nhóm được phan loại trong Cấp độ 02, ví dụ các phòng tắm được nhóm lại theo các chủ đề và bố trí theo không gian của công trình.

 —————————————————

Thiết kế Chương trình

  1. Sử dụng nguyên tắc 5 F để thiết kế chương trình

Một khi bạn đã có đủ các Thành phần chủ yếu, bạn có thể bắt dầu suy nghĩ những gì thiết kế của bạn cần, muốn hoặc có thể nêu ra trong Chương trình thiết kế thông qua quá trình Thiết kế. Thông thường tôi sử dụng Nguyên tắc 5 F để hiểu những mục chính mà tôi cần phải nhận thức và ra quyết định khi phát triển một bản Chương trình thiết kế.

CHỨC NĂNG | FUNCTION

Mỗi hoạt động cần thiết có thể diễn ra ? Liệu các không gian có hoạt động đầy đủ

 

 

HÌNH THỨC | FORM

Làm thế nào để việc bố trí các không gian kiến tạo hoặc qan hệ tới phom (form) ? Liệu mối quan hệ giữa Chương trình thiết kế (Programme) và phom (form) có tương hỗ, không có liên hệ, hay xung đột ?


ĂN NHẬP | FIT

Bạn có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu không gian cho từng hoạt động ?

MỐI LIÊN HỆ |  FLOW

Là trình tự giữa các hoạt động tạo nên chương trình chính xác không? Có một mối quan hệ rõ ràng giữa thiết kế không gian? Người ta có thể di chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác theo cách hợp lý không?

TRANG THIẾT BỊ | FURNISHING

Bố trí nội thất thường được cho là sau cùng, nhưng chúng ta thiết kế các không gian cho các hoạt động và cho người sinh hoạt trong đó bởi vậy việc bố trí nội thất chính là nền tảng cơ bản để Chương trình thiết kế thực sự hoạt động. Thể hiện đồ nội thất là một cách dễ nhất để cho thấy sự tương tác giữa không gian và chương trình. VD: phòng ngủ có thể sẽ thấy ngay khi có 1 cái giường trong đó thay vì 1 chữ chú thích là P.Ngủ

2. Hiểu mối quan hệ giữa Chương trình thiết kế và ý tưởng tổng thể

Những ý tưởng xuất phát từ Chương trình thiết kế ( Programme ) và ý tưởng thiết kế có thể cùng được phát triển đồng thời cùng với nghiên cứu về Phom (Form ) và hình khối tổng thể của công trình. Có đôi lúc cái này sẽ được ưu tiên hơn cái kia – điều này đòi hỏi bạn phải lao động cật lực để đạt được sự “vừa vặn”, ngược lại là bạn sẽ phải giải quyết những khó khan hoặc thiếu hiệu quả do thiếu tính toán.

Và điều quan trọng ở đây là phải có một Lịch trình !

Hiểu điều mình nhắm tới, chọn một hướng đi, phát triết sự thay đổi – tất cả là tùy thuộc vào bạn. Chương trình thiết kế chưa bao giờ là trung lập – Cách bạn lựa chọn phương án bố trí không gian luôn luôn tác động lên cách mà công trình được hiểu, và thậm chí còn có thể tác động tới cả chính trị.

Một khi bạn có chiến thuật trong hướng tiếp cận thiết kế và có một chương trình rõ nét thì đồng nghĩa bạn sẽ dễ dàng ra quyết định trong Chương trình thiết kế, cũng như giải thích một cách thuyết phục với những người khác. Với một lịch trình cụ thể, bạn sẽ có thời gian để thử nghiệm các ý tưởng mới, phương án so sánh và phát triển ý tưởng thiết kế của mình.

Kiểm tra Chương trình của Ý tưởng thiết kế & Chiến thuật
– Đảo ngược Chương trình thiết kế ( Programme )!

Hãy nghĩ điều gì đang được mong chờ – nhà vệ sinh phía sau nhà, phòng tập ở giữa, văn phòng ở tầng trên, không gian công cộng trên mái – hãy đảo ngược chúng ! Hãy mặc sức tự do chơi với cách sẽ giúp bạn tạo ra những thông điệp mạnh mẽ về cách chúng ta sống, tương tác với người xung quanh, thậm chí là những điều xảy ra trong công trình.
Ví dụ, bạn có thể khiến mọi người đi qua phòng tập và văn phòng để tới không gian triển lãm, hoặc đặt một tập bí mật hoặc khu vực sản xuất ra ngoài khu vực công cộng để mọi người đi lại trên phố có thể nhìn thấy cả một dàn nhạc đang tập luyện hoặc là quá trình bánh mỳ được nhào – mọi người sẽ thấy một quá trình chứ không chỉ là sản phẩm cuối cùng.

– Đan xen kết hợp !

Một cách nữa để chơi với các kết quả đó là thêm vào, trộn lẫn các Chương trình thiết kế mà nhiều khi chúng ta không nghĩ chúng có thể đi với nhau. Ý tưởng về một không gian “làm việc tại nhà” , nơi mà nhà của nhân viên cũng chính là văn phòng hoặc studio của họ ngày càng trở nên phổ biến, nhưng liệu bạn có thể nâng ý tưởng này lên 1 tầm cao khác ? Liệu một siêu thị có thể trở thành trung tâm chăm sóc trẻ em ? Một trung tâm thể thao có thể trở thành một gallery nghệ thuật ? Một cửa hàng bán thịt lại có thể trở thành 1 thư viện ?

3. Phát triển phương pháp thiết kế của riêng bạn để suy nghĩ về Chương trình thiết kế ( programme)

Bởi vì Chương trình (programme) thường được quan tâm ngay giai đoạn đầu của thiết kế, và nó thực sự là một có ngựa bất kham,bạn sẽ nhanh chóng nhận ra các sơ đồ ( diagram ) là một bạn đồng hành tốt.

Những sơ đồ để kiểm tra:

Sơ đồ bóng ( Hiểu cách mà các hoạt động khác nhau của các khu vực hay địa điểm mà có thể liên quan hoặc chồng lớp lẫn nhau )

Sơ đồ cụm: cân nhắc khu vực nào được tính toán liên quan tới nhau – điều bạn cần đặt bên hoặc hỗ trợ cho một không gian hoặc ví dụ như cách để hệ thống bơm có thể hiệu quả hơn ?

Biểu đồ phân khu: Luôn nhớ rằng việc này không chỉ là vấn đề mặt bằng ! Mà là cách các không gian liên hệ với nhau ? Cách mà bạn di chuyển giữa các không gian ? Đó là những ý tưởng về lưu tuyến trong kiến trúc ( Đọc thêm về khái niệm Circulation – Lưu tuyến)

Sơ đồ khối 3 chiều và sơ đồ lớp: khi mà bạn hiểu về khối tích và các khu vực, cách bạn có thể kết nối và tương tác giữa các thành phần này ? Hãy nhớ đây chỉ là sơ đồ, không nhất thiết thể hiện trong thiết kế phần thẩm mỹ )

Sơ đồ đan xen

Sơ đồ đảo ngược

Tất nhiên, các sơ đồ không phải là cách duy nhất – nhưng chúng có thể là một điểm bắt đầu tuyệt vời và có thể hữu ích trong bản phác thảo ban đầu cũng như khi chúng được trình bày kỹ lưỡng sau này

Một số hình ảnh:

Biên dịch: Vương Đạo Hoàng |Nguồn: portico.space