Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư: thách thức và cơ hội của nhân loại

3557

Chúng ta đang tiến gần tới một cuộc cách mạng công nghiệp sẽ làm thay đổi cơ bản cách thức chúng ta sống, làm việc và liên hệ với nhau. Trong đó, quy mô, phạm vi, độ phức tạp và khả năng chuyển hoá sẽ không giống bất cứ điều gì nhân loại đã trải qua. Chúng ta chưa thể dự đoán hết về nó, nhưng có một điều rõ ràng: sự đáp ứng sẽ phải tích hợp và toàn diện, liên quan đến tất cả các bên từ chính phủ, tổ chức khu vực công, tư nhân, giới học thuật và xã hội dân sự.

Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới hoá sản xuất. Việc sử dụng điện năng để sản xuất đại trà tạo ra cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 2. Các thiết bị điện tử được sử dụng trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 3 với việc ứng dụng công nghệ thông tin để tự động hoá sản xuất. Bây giờ một cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (Industry 4.0) đang được xây dựng trên nền tảng cuộc cách mạng lần 3 với cách mạng kỹ thuật số đã xuất hiện từ giữa thế kỷ trước. Industry 4.0 được đặc trưng bởi sự hợp nhất của các công nghệ làm mờ nhạt đi ranh giới giữa các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học.

Các cuộc cách mạng công nghiệp, với lần thứ 4 này liệu có phải là sự hợp nhất những hệ thống: vật lý, kỹ thuật số và sinh học ?

Có ba lý do giải thích tại sao biến đổi hiện nay không chỉ đơn thuần là sự kéo dài của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 3, đó là: vận tốc, phạm vi và tác động hệ thống. Tốc độ của bước đột phá hiện tại là không có tiền lệ lịch sử. Khi so sánh với các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, lần thứ 4 được phát triển với một hàm mũ chứ không phải là tốc độ tuyến tính. Hơn nữa, nó sẽ biến đổi hầu hết các ngành công nghiệp ở mọi quốc gia. Bề rộng và chiều sâu của những thay đổi này báo trước sự chuyển đổi của toàn bộ hệ thống sản xuất, quản lý và quản trị.

Hàng tỷ người sẽ kết nối với các thiết bị di động, với sức mạnh chưa từng có, tốc độ xử lý, dung lượng lưu trữ và tiếp cận tri thức, là không giới hạn. Những khả năng này sẽ được nhân lên với những bước đột phá công nghệ trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, robot, IoT (internet vạn vật), xe tự hành, in 3D, công nghệ nano, công nghệ sinh học, khoa học vật liệu, lưu trữ năng lượng, và máy tính lượng tử.

Hiện nay trí tuệ nhân tạo hiện diện xung quanh chúng ta, từ những chiếc xe tự hành và máy bay không người lái đến trợ lý ảo và phần mềm có khả năng phiên dịch. Nhiều tiến bộ ấn tượng đã được thực hiện trong những năm gần đây, do sự gia tăng theo cấp số nhân của sức mạnh tính toán và sự sẵn có của một lượng lớn dữ liệu, từ những phần mềm được sử dụng để khám phá ra loại thuốc mới đến các thuật toán được sử dụng để dự đoán nguồn lực văn hoá của chúng ta.

Trong khi đó, công nghệ chế tạo kỹ thuật số tương tác hàng ngày với thế giới sinh học. Các kỹ sư, nhà thiết kế và kiến trúc sư đang kết hợp việc thiết kế qua máy tính với gia công thêm, chế tạo vật liệu và sinh học tổng hợp để khám phá ra sự cộng sinh giữa các vi sinh, cơ thể con người, các sản phẩm chúng ta tiêu thụ và thậm chí là những tòa nhà chúng ta đang ở.

Thách thức và cơ hội

Giống như các cuộc cách mạng trước đó, cuộc cách mạng công nghiệp thứ 4 có tiềm năng để nâng cao mức thu nhập toàn cầu và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân trên toàn thế giới. Cho đến nay, đối tượng lợi nhiều nhất là những người có khả năng truy cập vào thế giới kỹ thuật số; công nghệ đã làm ra các sản phẩm và dịch vụ giúp gia tăng hiệu quả và niềm vui cho cuộc sống của chúng ta.

Gọi một chiếc taxi, đặt chỗ một chuyến bay, mua một sản phẩm, thực hiện thanh toán, nghe nhạc, xem một bộ phim, hoặc chơi một trò chơi bất kỳ – tất cả đều có thể thực hiện từ xa.

Trong tương lai, đổi mới công nghệ cũng sẽ đem đến thay đổi kỳ diệu cho các nhà sản xuất – cung ứng, với lợi ích lâu dài về năng suất và tính hiệu quả. Chi phí giao thông vận tải và thông tin liên lạc sẽ giảm xuống, công tác hậu cần và chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ trở nên hiệu quả hơn, các chi phí thương mại sẽ giảm, tất cả những điều đó giúp mở rộng thị trường và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Nhưng đồng thời, như các nhà kinh tế Erik Brynjolfsson và Andrew McAfee đã chỉ ra, cách mạng có thể mang lại sự bất bình đẳng lớn hơn, đặc biệt là nguy cơ phá vỡ thị trường lao động. Chẳng hạn tự động hoá thay thế cho lao động thủ công trong toàn bộ nền kinh tế, sự chuyển dịch từ nhân công sang máy móc có thể làm trầm trọng thêm sự chênh lệch giữa lợi nhuận trên vốn và lợi nhuận so với sức lao động. Mặt khác, nó cũng có khả năng tạo ra nhiều việc làm an toàn và thu nhập cao hơn.

Chúng ta không thể lường trước được vào thời điểm này khi mà các kịch bản đều có khả năng diễn ra, và lịch sử cho thấy rằng kết quả có thể sẽ là một sự kết hợp của cả hai. Tuy nhiên, tôi tin chắc một điều, rằng trong tương lai, năng lực sẽ là yếu tố đại diện quan trọng của sản xuất, hơn là vốn. Điều này sẽ làm phát sinh một thị trường việc làm ngày càng tách biệt thành các phân đoạn “kỹ năng thấp/lương thấp” và “kỹ năng cao/lương cao”, do đó sẽ dẫn đến sự gia tăng căng thẳng xã hội.

Ngoài việc là vấn đề quan trọng trong nền kinh tế, thì bất bình đẳng là cũng vấn đề xã hội lớn nhất trong cuộc Cách mạng công nghiệp thứ 4. Những đối tượng được hưởng lợi nhiều nhất từ sự sáng tạo sẽ là những nhà cung cấp vốn tri thức và vốn tài chính, cụ thể là các nhà sáng chế, cổ đông và nhà đầu – nó giải thích sự gia tăng khoảng cách giàu có giữa những đối tượng phụ thuộc vào vốn và những đối tượng phụ thuộc vào lao động.

Một thiết bị không người lái trên cánh đồng gần thị trấn Raglan, New Zealand, July 6, 2015. REUTERS/Naomi Tajitsu

Vì vậy công nghệ là một trong những lý do chính giải thích tại sao thu nhập đã chững lại, hoặc thậm chí giảm đối với phần lớn người dân ở các nước có thu nhập cao: nhu cầu lao động có tay nghề cao gia tăng trong khi nhu cầu đối với lao động có tay nghề và kỹ năng thấp đã giảm. Kết quả là một việc hình thành một thị trường lao động với nhu cầu lớn giữa hai đầu cao và thấp nhưng ở giữa lại trống rỗng.

Điều này giải thích tại sao rất nhiều người lao động đang thất vọng và lo sợ thu nhập thực tế của họ sẽ tiếp tục đình trệ. Nó cũng giúp giải thích tại sao tầng lớp trung lưu trên thế giới đang ngày càng cảm thấy sự bất mãn và bất công gia tăng. Một nền kinh tế mà lợi ích chỉ giới hạn cho tầng lớp trung lưu là một nền kinh tế khiếm khuyết và là công thức của tình trạng bất ổn.

Sự bất mãn cũng có thể được thúc đẩy bởi sự thâm nhập của công nghệ kỹ thuật số và truyền thông xã hội. Hơn 30% dân số thế giới hiện nay sử dụng các nền tảng truyền thông xã hội để kết nối, học hỏi và chia sẻ thông tin. Trong một thế giới lý tưởng, những tương tác này sẽ cung cấp cơ hội cho sự hiểu biết đa văn hóa và liên kết. Tuy nhiên, nó cũng có thể tạo ra và tuyên truyền những kỳ vọng không thực tế như những gì tạo nên thành công cho một cá nhân hoặc một nhóm, cũng như tạo cơ hội lây lan những ý tưởng và ý thức hệ cực đoan.

Tác động đối với doanh nghiệp

Một chủ đề cơ bản trong các cuộc trò chuyện của tôi với các CEO toàn cầu và giám đốc điều hành kinh doanh cao cấp là tốc độ gia tăng của sự đổi mới và đột phá là rất khó để nhìn nhận hay dự đoán, và sự thay đổi liên tục đến khó lường của các trình điều khiển, ngay cả khi được kết nối tốt nhất. Thật vậy, trong tất cả các ngành công nghiệp, có bằng chứng rõ ràng rằng công nghệ là nền tảng cho cuộc cách mạng công nghiệp thứ 4 đang có một tác động lớn đến các doanh nghiệp.

Về phía cung, nhiều ngành công nghiệp đang nhìn thấy sự ra đời của các công nghệ mới nhằm tạo ra những cách thức hoàn toàn mới để phục vụ nhu cầu hiện tại và tạo đột phá đáng kể trong các chuỗi giá trị hiện có. Sự thay thế cũng đang diễn ra nhanh chóng, đối thủ cạnh tranh sáng tạo – nhờ tiếp cận với các nền tảng kỹ thuật số toàn cầu cho nghiên cứu, phát triển, tiếp thị, bán hàng và phân phối – có thể lật đổ những gương mặt đương nhiệm nhanh hơn bao giờ hết bằng cách cải thiện chất lượng, tốc độ hay giá cả.

Sự thay đổi lớn về phía cầu cũng đang xảy ra, như sự minh bạch ngày càng tăng, sự tham gia của người tiêu dùng, hành vi người tiêu dùng (ngày càng được xây dựng dựa trên cơ sở tiếp cận các mạng di động và mạng dữ liệu) khiến các công ty phải định hướng lại quá trình thiết kế, thị trường và quá trình cung cấp các sản phẩm, dịch vụ của mình.

Một xu hướng chính là sự phát triển của các nền tảng công nghệ cho phép kết hợp cả cung và cầu để tạo bước đột phá trong cấu trúc ngành công nghiệp hiện có, chẳng hạn như những gì chúng ta đang thấy trong nền kinh tế “chia sẻ” hoặc “theo yêu cầu”. Những nền tảng công nghệ, kết xuất dễ dàng để sử dụng bởi điện thoại thông minh, hỗ trợ việc kết nối con người với tài sản và dữ liệu – từ đó tạo ra những cách hoàn toàn mới để tiêu thụ hàng hoá và dịch vụ.

Ngoài ra, chúng còn hạ thấp các rào cản đối với doanh nghiệp và cá nhân để tạo ra của cải, tạo ra môi trường cá nhân hoá và chuyên nghiệp cho người lao động. Các doanh nghiệp ra đời trên nền tảng mới đang nhanh chóng tạo ra nhiều dịch vụ mới, từ giặt giũ đến mua sắm, từ việc nhà đến việc đỗ xe, từ massage đến đi du lịch.

Tóm lại, có bốn tác động chính của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến các doanh nghiệp: dự đoán khách hàng, cải tiến sản phẩm, đổi mới hợp tác và các hình thức tổ chức. Dù là người tiêu dùng hay doanh nghiệp, khách hàng ngày càng trở thành trung tâm của nền kinh tế, với tất cả những cải tiến nhằm cải thiện cách thức khách hàng được phục vụ. Dù là sản phẩm hay dịch vụ đều có thể được gia tăng giá trị với khả năng ứng dụng kỹ thuật số. Các công nghệ mới làm cho tài sản cố định lâu bền hơn, trong khi dữ liệu và phân tích chỉ ra cách chúng được duy trì.

Một thế giới của những trải nghiệm của khách hàng, các dịch vụ dựa trên dữ liệu và tăng hiệu suất tài sản thông qua phân tích, trong khi đó, đòi hỏi phải có các hình thức hợp tác mới, đặc biệt là với tốc độ mà sự đổi mới cũng như sự đào thải đang diễn ra. Sự xuất hiện của các nền tảng toàn cầu và các mô hình kinh doanh mới, cuối cùng, có nghĩa là năng lực, văn hoá và hình thức tổ chức sẽ phải được xem xét lại.

Nhìn chung, sự thay đổi không thể lay chuyển từ số hóa đơn giản (Cách mạng công nghiệp thứ ba) đến đổi mới dựa trên sự kết hợp của công nghệ (Cách mạng công nghiệp thứ tư) đang buộc các công ty phải xem xét lại cách họ làm kinh doanh.

Tuy nhiên điểm mấu chốt là như nhau: các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và giám đốc điều hành cấp cao cần phải hiểu sự thay đổi môi trường, thử thách nhận định của các bộ phận và liên tục đổi mới.

Tác động đối với chính phủ

Khi thế giới vật chất, kỹ thuật số, và sinh học tiếp tục hội tụ, công nghệ mới và các nền tảng sẽ ngày càng cho người dân cơ hội tham gia với các chính phủ, nói lên ý kiến của mình, phối hợp các nỗ lực của họ, và thậm chí phá vỡ sự giám sát của cơ quan công quyền. Đồng thời, chính phủ sẽ có được sức mạnh công nghệ mới để tăng quyền lực kiểm soát xã hội, dựa trên các hệ thống giám sát phổ biến và khả năng kiểm soát cơ sở hạ tầng kỹ thuật số.

Nhìn chung và tuy nhiên, các chính phủ sẽ ngày càng phải đối mặt với áp lực phải thay đổi cách tiếp cận hiện tại của họ để cam kết và hoạch định chính sách, cũng như vai trò trung tâm của họ về thực hiện chính sách sẽ giảm dần do sự cạnh tranh của các công nghệ có khả năng làm tốt việc tái phân phối và phân quyền.

Cuối cùng, khả năng thích ứng của hệ thống chính phủ và các cơ quan công quyền sẽ quyết định sự sống còn của họ. Nếu họ chứng minh được khả năng kiểm soát một thế giới thay đổi đột phá, xây dựng được các cấu trúc của họ đến mức độ minh bạch và hiệu quả để cho phép họ duy trì lợi thế cạnh tranh, thì họ sẽ tồn tại. Nếu không như thế, họ sẽ phải đối mặt với ngày càng nhiều khó khăn.

Điều này sẽ đặc biệt đúng trong lĩnh vực điều hành. Các hệ thống hiện tại của chính sách công và quá trình ra quyết định phát triển cùng với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai, khi đưa ra quyết định cần có thời gian để nghiên cứu một vấn đề cụ thể và phát triển các phản ứng cần thiết hoặc khung pháp lý thích hợp. Toàn bộ quá trình được thiết kế để trở tuyến tính và cơ học, theo một phương pháp tiếp cận nghiêm ngặt “từ trên xuống”.

Tuy nhiên, một cách tiếp cận như vậy không còn khả thi. Với tốc độ nhanh chóng của sự thay đổi và quy mô rộng trong cuộc cách mạng lần thứ 4, các nhà lập pháp và nhà quản lý đang bị thách thức ở một mức độ chưa từng có và đa phần được chứng minh là không thể đối phó.

Vậy làm thế nào họ có thể bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng và công chúng trong khi tiếp tục hỗ trợ đổi mới và phát triển công nghệ? Bằng cách thay đổi cách quản trị “năng động”, giống như khu vực tư nhân ngày càng thông qua phản ứng nhanh nhạy để ứng phó với sự phát triển của phần mềm và các hoạt động kinh doanh nói chung.

Điều này có nghĩa là nhà quản lý phải liên tục thích ứng với những thay đổi nhanh chóng về môi trường, tái phát minh bản thân để họ có thể thực sự hiểu những gì họ đang điều chỉnh. Để làm như vậy, chính phủ và các cơ quan quản lý sẽ cần phải phối hợp chặt chẽ với các doanh nghiệp và xã hội dân sự.

Cuộc cách mạng công nghiệp thứ 4 cũng sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến bản chất của an ninh quốc gia và quốc tế, ảnh hưởng đến cả khả năng và bản chất của các cuộc xung đột. Lịch sử của chiến tranh và an ninh quốc tế là lịch sử của sự đổi mới công nghệ, và hôm nay cũng không ngoại lệ.

Xung đột hiện đại có xu hướng “lai tạp” giữa các kỹ thuật truyền thống với những yếu tố phi truyền thống. Sự khác biệt giữa chiến tranh và hoà bình, chiến binh và dân thường, và thậm chí bạo lực và bất bạo động (như chiến tranh mạng) đang ngày càng mong manh.

Khi quá trình này diễn ra và các công nghệ mới như vũ khí tự trị hoặc sinh học trở nên dễ dàng hơn để sử dụng, cá nhân và các nhóm nhỏ sẽ càng có khả năng tham chiến và gây hại hàng loạt. Lỗ hổng mới này dẫn đến những lo ngại mới. Nhưng cùng lúc đó những tiến bộ trong công nghệ sẽ tạo ra khả năng giảm quy mô hoặc tác động của bạo lực, thông qua sự phát triển của hệ thống bảo vệ mới, ví dụ như khả năng nhắm mục tiêu chính xác hơn.

Tác động đối với con người

Cuộc cách mạng công nghiệp thứ 4, cuối cùng, sẽ thay đổi không chỉ những gì chúng ta làm, mà còn cả việc chúng ta là ai. Nó sẽ ảnh hưởng đến danh tính của chúng ta và tất cả các vấn đề liên kết với nó: ý thức của chúng ta về sự riêng tư, ý niệm của chúng ta về quyền sở hữu, mô hình tiêu thụ của chúng ta, thời gian chúng ta dành để làm việc và giải trí, và làm thế nào chúng ta phát triển sự nghiệp, trau dồi kỹ năng của mình, gặp gỡ mọi người, và nuôi dưỡng các mối quan hệ. Nó đã được thay đổi sức khỏe của chúng ta và dẫn đến tự “định lượng”, và sớm hơn chúng ta nghĩ rằng nó có thể dẫn đến tăng thêm nhân lực. Danh sách này là vô tận bởi vì nó phụ thuộc trí tưởng tượng của chúng ta.

Tôi là một người đam mê tuyệt vời với công nghệ, nhưng đôi khi tôi tự hỏi liệu sự hội nhập không mủi lòng của công nghệ trong cuộc sống của chúng ta có thể giảm bớt một số năng lực tinh hoa trong con người chúng ta, chẳng hạn như lòng từ bi và hợp tác.

Mối quan hệ của chúng ta với điện thoại thông minh của là một trường hợp điển hình. Kết nối liên tục có thể tước đi của chúng ta một trong những tài sản quan trọng nhất của cuộc sống: thời gian để dừng lại, phản ánh, và tham gia vào các cuộc đối thoại có ý nghĩa.

Một trong những thách thức cá nhân lớn nhất gây ra bởi sự phát triển công nghệ thông tin là sự riêng tư. Chúng ta theo bản năng hiểu được lý do tại sao nó là rất cần thiết, nhưng việc theo dõi và chia sẻ thông tin về chúng ta là một phần quan trọng của các kết nối mới.

Cuộc tranh luận về các vấn đề cơ bản như tác động vào đời sống nội tâm về sự mất kiểm soát dữ liệu của chúng ta sẽ chỉ tăng trong những năm tới. Tương tự như vậy, những cuộc cách mạng xảy ra trong công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ định nghĩa lại ngưỡng hiện tại của tuổi thọ, sức khỏe, nhận thức, khả năng, và sẽ buộc chúng ta phải xác định lại vấn đề đạo đức ranh giới đạo đức của chúng ta.

Định hình tương lai

Không có công nghệ hay sự đột phá nào mà con người không thể kiểm soát. Tất cả chúng ta đều có trách nhiệm định hướng sự phát triển của nó, trong quyết định chúng ta thực hiện hàng ngày trên cơ sở một công dân, người tiêu dùng và nhà đầu tư.

Do đó chúng ta nên nắm bắt cơ hội và sức mạnh, chúng ta phải định hình cách mạng công nghiệp thứ tư hướng đến một tương lai phản ánh những mục tiêu và các giá trị chung của chúng ta.

Tuy nhiên, để làm điều này chúng ta phải phát triển một cái nhìn toàn diện và chia sẻ trên toàn cầu về cách công nghệ đang ảnh hưởng đến cuộc sống của chúng ta và định hình lại môi trường kinh tế, xã hội, văn hoá và con người.

Chưa bao giờ chúng ta đứng trước cơ hội hứa hẹn hơn, hoặc là thách thức nguy hiểm hơn. Tuy nhiên, việc ra quyết định ngày hôm nay quá thường xuyên bị mắc kẹt trong suy nghĩ kiểu truyền thống, tư duy tuyến tính, hoặc quá bị thu hút bởi nhiều cuộc khủng hoảng cần giải quyết cản trở họ suy nghĩ chiến lược về lực lượng đột phá và đổi mới giúp định hình tương lai của chúng ta.

Cuối cùng, tất cả đều đi đến con người và các giá trị. Chúng ta cần phải định hình một tương lai cho tất cả chúng ta bằng cách nghĩ đến người dân và trao quyền cho họ. Trong viễn cảnh bi quan và phi nhân tính nhất, cách mạng công nghiệp thứ 4 thực sự có tiềm năng “robotize” (robot hoá) nhân loại và do đó có thể tước đi của chúng ta trái tim và linh hồn.

Tuy nhiên bên cạnh khả năng giúp con người tăng cường sự sáng tạo, sự cảm thông, trách nhiệm thì cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 cũng có thể đưa nhân loại tới một sự nhận thức về ý thức đạo đức mang tính tập thể, dựa trên vận mệnh chung. Trách nhiệm của tất cả chúng ta là đảm bảo điều thứ hai sẽ xảy ra.

Tác giả: Klaus Schwab

(sáng lập kiêm Chủ tịch Diễn đàn Kinh tế Thế giới – Davos)

Biên dịch: H / Theo weforum