Sử dụng Quy hoạch như một công cụ để chăm sóc sức khỏe

61

Ngày nay số người mắc bệnh béo phì ngày càng tăng, do lối sống ít vận động và sử dụng nguồn thức ăn giàu năng lượng ở các thành phố. Những người béo phì sẽ chết sớm hơn những người bình thường, và tuổi thọ trung bình của loài người có thể giảm trong những năm tới vì căn bệnh này. Béo phì chỉ là một thí dụ, cho thấy tuổi thọ con người không còn song hành với những tiến bộ của y khoa và tay nghề của chuyên gia y tế, để giải quyết những vấn đề chăm sóc sức khỏe trong thời đại mới cần sự can thiệp của nhiều lĩnh vực khác, góc độ khác (có thể là) tổng thể hơn ví dụ như quy hoạch đô thị.

Tư duy sử dụng Quy hoạch như một công cụ để chăm sóc sức khỏe của dân cư đô thị không có gì mới mẻ, thậm chí còn là ý tưởng khởi nguồn cho quy hoạch đô thị hiện đại. Chẳng hạn quy hoạch của Haussman với mạng lưới đường thông thoáng rõ ràng liên kết các khu đất chức năng được ấn định nhằm đạt được mục đích cải thiện điều kiện vệ sinh, thúc đẩy tiến bộ xã hội và gia tăng hiệu quả hoạt động. Tư duy quy hoạch gắn liền với môi trường sinh thái đảm bảo sức khỏe cộng đồng tiếp tục nuôi dưỡng qua tư tưởng thành phố vườn của Ebenezer Howard cuối thế kỷ 19, quy hoạch vùng của Patrick Geddes những năm 1900 và nghiên cứu của Lewis Mumford những năm 1920. Thậm chí như Peter Hall có nhận xét, lịch sử quy hoạch quá khứ và tương lai tiếp tục là lịch sử của việc cải thiện chất lượng sống đô thị, nếu như trước kia nhà quy hoạch vất vả chạy theo đô thị hóa để đáp ứng điều kiện hạ tầng như cấp nước sạch, thu gom thải hay giao thông, thì ngày nay họ phải chủ động xây dựng những thành phố lành mạnh thu hút con người từ nơi khác đến sinh sống và làm việc. (Cities in Civilization: Culture, Innovation and Urban Order)

7840014354_b566a816ac_z

Thành phố lành mạnh (healthy city) là phong trào do WHO phát động từ những năm 1980 nhằm tích hợp giữa điều kiện sống đô thị với vấn đề sức khỏe cộng đồng. Sự ra đời của phong trào này là một trong những động thái của các chuyên gia và quản lý nhằm đối phó với quá trình đô thị hóa toàn cầu trong thời đại mới. Nhưng hơn hết đó là sự thay đổi về nhận thức đối với vấn đề sức khỏe cộng đồng bao gồm việc: (a)xác định lại sự lành mạnh không chỉ gồm lành mạnh thể chất và tâm lý mà còn là sự lành mạnh tổng thể về điều kiện sống bao gồm cả tinh thần, kinh tế, xã hội, (b) xác định lại nhóm đối tượng thu nhập thấp ở đô thị, trong các khu ổ chuột, bị hạn chế các điều kiện sinh sống còn hơn cả những đối tượng nghèo nông thôn, (c) xác định những nguy cơ mới tại môi trường đô thị như tai nạn giao thông, bệnh của người giàu, bệnh đô thị ảnh hưởng ngày càng lớn đến hệ thống y tế. Từ đó WHO đưa ra định nghĩa “Thành phố lành mạnh là nơi liên tục tạo ra, cải thiện môi trường vật chất, xã hội và mở rộng các nguồn lực cộng đồng, cho phép mọi người hỗ trợ lẫn nhau trong việc thực hiện mọi chức năng của cuộc sống và trong việc phát triển tối đa tiềm năng của họ” Từ định nghĩa đó WHO đưa ra 11 phẩm chất về đô thị lành mạnh nên thực hiện:

1. Một môi trường vật chất sạch sẽ an toàn ở mức cao (bao gồm chất lượng nhà ở) 2. Một hệ sinh thái ổn định trước mắt và bền vững trong tương lai dài. 3. Một cộng đồng mạnh mẽ, hỗ trợ lẫn nhau và không bóc lột 4. Có sự tham gia và kiểm soát của cộng đồng ở mức độ cao đối với các quyết định ảnh hưởng cuộc sống của họ. 5. Đạt được các nhu cầu cơ bản cho mọi người (thực phẩm, nước, nhà ở, thu nhập, an toàn, công việc) 6. Tiếp cận được kinh nghiệm và nguồn lực rộng rãi, tương tác đa dạng 7. Một đường lối kinh tế đô thị khác biệt, có sức sống và sáng tạo 8. Khuyến khích kết nối với quá khứ và di sản. 9. Một hình thức tương thích và thúc đẩy những đặc trưng trước kia. 10. Mọi người được tiếp cận các dịch vụ y tế công cộng và dịch vụ chăm sóc bệnh tật ở mức tối ưu. 11. Tình trạng sức khỏe cao (mức độ cao sức khỏe tích cực và mức độ thấp của bệnh tật)

Với cách tiếp cận tổng thể như vậy và bằng cách xây dựng các bộ tiêu chí đánh giá dựa trên hiệu quả về sức khỏe cộng đồng, các thành phố có một khung đánh giá xác đáng cho các dự án phát triển đô thị của mình. Từ 11 phẩm chất đó các thành phố phát huy những sáng kiến khác nhau để thực hiện chương trình Thành phố lành mạnh của riêng mình thông qua các dự án như  Sofia (Bungary) sử dụng để thiết kế chương trình nâng cấp hệ thống giao thông công cộng, Kuressaare (Estonia) sử dụng để phục hồi giá trị di sản và là đô thị nghỉ dưỡng lớn trên biển Baltic,  Accra (Ghana) đưa ra những giải pháp phát triển ngành công nghiệp phụ trợ kết hợp với làm sạch ô nhiễm môi trường (Healthy cities, Evelyne de Leeuw, Len Duhl va Michel O’Neill, 2009) …

Ở việt nam có Huế và Hải phòng tham gia thành phố lành mạnh với những chương trình như công sở lành mạnh, chợ lành mạnh, hay nghiên cứu điều kiện sống xóm chài bên bở sông Hương từ năm 1994. (Xem thêm Master plan for Healthy Cities development in Vietnam – Nguyễn Đức Nga)

Như vậy các dự án hướng tới thành phố lành mạnh sử dụng các thông số sức khỏe để kiểm soát nhằm đạt được mục tiêu cải thiện chất lượng sống của con người, mục đích này có giá trị ở mọi đô thị trên thế giới dù là các nước đang phát triển (nhằm đáp ứng những nhu cầu gia tăng do sức ép dân số) hay các nước phát triển (nhằm thu hút con người đến sinh sống và làm việc). Quy hoạch đô thị vì vậy có thêm những cách tiếp cận mới trong thực tiễn thích hợp hơn với tình hình đương đại đồng thời vẫn còn giữ mối liên hệ về lý thuyết với lịch sử xây dựng điều kiện sống cho dân cư.

Theo KTS Trần Quang/Dothiblog.com