Nhà cổ nhất đất Thủ

721

Đường Ngô Tùng Châu đã ngắn lại hẹp nằm bên hông chợ Thủ Dầu Một. Phải đi hai vòng tôi mới dám xác định khi nhìn cánh cổng gạch cũ xưa màu vôi xanh bị che khuất bởi những sạp hàng thịt cá rau cải. Ngôi nhà cổ nhất đất Thủ là đây. Ngôi nhà của ông Trần Công Vàng nổi tiếng đẹp ở xứ Bình Dương nằm lọt thỏm trong cái không gian ồn ào kẻ chợ và nhà cửa bao bọc tứ bề.

Hẳn là ở đây có tốc độ đô thị hoá nhanh chóng! Nó nuốt chửng mảnh vườn trước cau sau chuối, ép đè nhau bằng những hàng rào có thể được. Nó xoá đi không gian ngoại thất xanh tươi mà bất kỳ ngôi nhà xưa nào cũng có. Chị Tuyết – người thừa tự căn nhà than thở: “Nếu luật xây dựng khống chế được chiều cao của những ngôi nhà chung quanh thì hay biết mấy!” Vâng, luật thì có nhưng chỉ khống chế khu vực sân bay hay những nơi quan trọng chắn mất tầm nhìn làm mất vẻ đẹp mỹ quan đô thị. Còn đây, tuy là di sản kiến trúc quốc gia nhưng vẫn là nhà như bao căn nhà khác. Rồi trong tương lai, những ngôi nhà phố chợ vẫn còn trổ mã cao hơn nữa và ngôi nhà năm gian hai chái cổ kính này sẽ chìm dưới chân tường xám xịt của các nhà xung quanh và cả con đường trước cổng chắc sẽ tôn cao hơn mặt nền nhà. Hy vọng rằng dự đoán của tôi trong tương lai mươi năm nữa không thành hiện thực.

Tran Cong Vang 1 (Copy)
Toàn cảnh ngôi nhà của ông Trần Công Vàng

Gia chủ nhớ lại cái cảnh trước đây mưa xuống là ngập lụt đến đầu gối, rác chợ nổi lềnh bềnh. Nhà buộc phải nâng nền. Tất nhiên muốn nâng nền phải nâng  khung nhà, may là toàn bộ trụ cột dàn khung đều là gỗ quý qua hơn trăm năm vẫn không bị mối mọt gặm nhấm, nên ngôi  nhà an toàn thượng vị trên nền đất mới.

Thật ra giá trị của ngôi nhà truyền thống xưa chính là bộ khung gỗ và mái ngói (cho dù có là nhà tranh cột tre). Tường vách (phên) là thứ yếu. Thế mới có thành  ngữ “nhà dột cột xiêu”. Nhà dột sinh ra ẩm thấp tạo điều kiện cho mối mọt hoành hành. Tôi có dịp xem qua nhiều căn nhà xưa đẹp ở khắp vùng miền Nam, thấy cửa võng nét chạm còn y nguyên, nhưng khi đụng ngón tay vào thì xuyên thủng như chạm vào miếng đậu hũ vữa. Ngôi nhà chữ Đinh này hay những nhà khác trong dòng tộc họ Trần như nhà đốc phủ Đẩu hay nhà xã Tề (ba anh em) hầu như mọi thứ tương đối còn nguyên. Đó chẳng phải là phước đức để lại cho con cháu đời sau và người đời chiêm ngưỡng sao.

Tran Cong Vang giang tiep khac (1) (Copy)
Gian tiếp khách

Nhiều tài liệu cho rằng ngôi nhà cổ nhất đất Thủ này do ông Trần Công Đoàn – ông tổ bốn đời của nha sĩ Trần Công Vàng xây dựng vào năm 1835. Tính ra nhà này có số tuổi cao hơn các di tích tôn giáo xuất hiện ở Thủ Dầu Một như đình Phú Long, đình Bà Lụa trên đất Lái Thiêu xưa (Bình Dương). Nếu vậy chắc chắn ngôi nhà đã phải được nâng cấp vài lần vì thuở bấy giờ, dưới triều các vua đầu nhà Nguyễn, nhà cửa bá tánh chưa được phép trang trí, chạm khắc nhiều, ngoại trừ nhà quan lớn. Tuy nhiên, niên đại xây dựng ngôi nhà đã được gia chủ đính chính lại. Nhà do ông Trần Văn Long con của ông Trần Công Đoàn khởi công xây cất vào năm 1890 trong ba năm thì hoàn thành và hiện trạng vẫn giữ đến ngày nay, chỉ hư hao vài ba cây cột và đòn tay.

Bình Dương vốn là vùng đất gần rừng già nhiều cây gỗ quý nên sớm nổi tiếng về nghề mộc, chạm khắc, cẩn gỗ do từng tốp thợ miền Bắc, miền Trung vào lập nghiệp. Những thợ mộc tài hoa này đã làm nên các tác phẩm kiến trúc nghệ thuật của nhiều công trình đình chùa và nhà ở dân dụng còn lưu lại đến ngày nay. Di cảo của nhà nghiên cứu văn hoá Vương Hồng Sển cho biết vào năm 1920 ở Lái Thiêu có hai nhà làm đồ mộc lớn là nhà Nguyễn Hiệp Hoà và Nguyễn Long Thao mướn thợ từ ngoài Bắc vô cẩn ốc xà cừ, chạm trổ rồng phượng tứ linh. Những motif này đều có mặt trong từng chi tiết trang trí trên cửa võng, bao lam lớn nhỏ và các ô hộc chạm trên vách giá, đầu kèo. Đó là điểm khác biệt so với các nhà xưa tiếng tăm ở miền Tây Nam bộ, thường sử dụng các loại hình trang trí sinh vật, thực vật (bầu, bí, cà, khổ qua, cá, cua, tôm, ve sầu, chuồn chuồn… trang trí trên các khung bao hay các bao lam lớn) trong cuộc sống thường nhật để ghi nhớ công lao của ông bà từ thuở khai hoang đi tìm đất mới.

Tran Cong Vang 3 (Copy)
Bàn tròn lớn tiếp khách ở gian giữa

Một điều nữa, hiện nhà trưng bày ở gian ngoài khá nhiều ghế bàn, chạm khắc theo kiểu Tàu. Loại sản phẩm nội thất gỗ này phần lớn bắt nguồn từ miền Bắc. Trong khi ở phương Nam chuộng trường kỷ kiểu miền Trung hay sau này khoảng 1920 – 1945 là thời kỳ đồ gỗ Louis của Pháp. Nhưng dù gì đi nữa, sự giao thoa thẩm mỹ của các mẫu mã đồ nội thất vẫn cứ tuần tự diễn ra theo quy luật tất yếu của từng thời kỳ lịch sử phát triển kiến trúc. Có lẽ thời vàng son của ngôi nhà cổ nhất đất Thủ này là vào đầu thế kỷ XX. Khá nhiều đồ nội thất đẹp và trải qua nhiều biến động thời cuộc, nhất là thời kỳ sống khó khăn sau năm 1975, nhiều đồ quý giá phải bán đi lo cho cuộc sống. Và nhà ông Trần Công Vàng cũng không ngoại lệ.

Chính điều đó đã khiến các ngăn vách phía sau trống trải. Giường tủ, bàn ghế và ván sạp vắng bóng. Phần phía trước còn giữ được những bàn và tủ thờ cẩn ốc sáng rực. Riêng dàn cửa võng khá sắc sảo cộng thêm hệ thống kèo cột còn rất vững chãi. Phần rui đã được sửa chữa do mối mọt hư hao và duỗi thêm ra ngoài để tạo rộng không gian tiếp khách giữa hàng cột nhì và hàng ba. Cách cơi nới này thường áp dụng cho nhiều nhà xưa với mục đích tránh mưa to gió lớn tạt vào hàng hiên.

9-3KPVN01BaoAnh932012111219218 (Copy)
Tượng Phật bằng gỗ trong nhà cổ

Trong nhà là không gian ở, ngoài nhà là không gian mở, gộp chung nội – ngoại thất là không gian sống. Tiếc là phần ngoại thất đang bị thiếu không gian xanh của một vườn hoa cây cỏ, do sự xâm lấn của phố thị ngày càng nhiều làm mất đi vẻ đẹp của một ngôi nhà được xem là cổ nhất đất Thủ Dầu Một của tỉnh Bình Dương.

9-3KPVN02BaoAnh93201211122014 (Copy)
Trang thờ trong nhà cổ ông Trần Công Vàng

9-3KPVN08BaoAnh932012111221824 (Copy)

9-3KPVN06BaoAnh932012111221247 (Copy)
Các consol của ngôi nhà được chạm trổ tinh xảo.
9-3KPVN05BaoAnh932012111220919 (Copy)
Dãy hành lang nội chạy vòng sau gian thờ tạo được sự riêng tư và trang nghiêm cho nơi thờ tự.
9-3KPVN04BaoAnh932012111220576 (Copy)
Tiền sảnh ngôi nhà
9-3KPVN03BaoAnh932012111220420 (Copy)
Nhà cổ của ông Trần Công Vàng được xây cất theo lối kiến trúc nhà rường Huế.

Biên tập: Võ Lê – Quỳnh Nga (Kienviet.net)

Ảnh: VNP & sưu tầm

Bài viết được trích từ cuốn Nhà Xưa Nam Bộ của tác giả Ngô Kế Tựu (2013)