Bảo tàng & thư viện Quảng Ninh câu hỏi dành cho giới phê bình kiến trúc Việt Nam ?

1034

Lời Ban biên tập: kienviet.net nhận được bài viết của tác giả Viễn Quang trong một sự cố gắng tạo nên một tiếng nói phản biện trong một sự kiện mới diễn ra gần đây. Xét thấy mặc dù nhạy cảm, nhưng để rộng đường dư luận cũng như tạo hành lang để giới nghề thảo luận, Ban biên tập xin đăng nguyên văn nội dung bài viết. Bài viết thể hiện quan điểm tác giả, không phải quan điểm của kienviet.net

Vừa qua công trình bảo tàng kiêm thư viện Quảng Ninh đã đoạt giải công trình đoạt giải công trình của năm 2013 do trang mạng Ashui.com bầu chọn với số phiếu 1267 phiếu (thông tin do Ashui.com cung cấp). Chương trình này đã được thực hiện 2 năm: 2012, 2013 với năm 2012 giải thưởng được trao cho KTS Võ Trọng Nghĩa và năm nay được trao cho KTS Bùi Anh Phú Ninh.

Tản mạn về phê bình Kiến trúc

Tỷ lệ vàng ở đền Parthenon
Tỷ lệ vàng ở đền Parthenon

Bàn một chút về phê bình kiến trúc: Theo GS Đặng Thái Hoàng trong bài viết Những nội dung chính của phê bình kiến trúc hiện đại cho thấy rằng ở châu Á nói chung là có một sự thờ ơ nhất định với phê bình kiến trúc và vai trong của phê bình không có sự sôi nổi đáng có như các loại hình khác: văn học, mỹ thuật, âm nhạc, kịch nói, vũ đạo và điện ảnh. Lý giải điều này ông cho rằng châu Á nói chung và Việt Nam nói riêng chưa quen với tư duy trừu tượng, thiếu kiến thức Triết học và các môn Khoa học xã hội và nhân văn.

Cũng theo Colquhoun trong tác phẩm “Essay in Architectural Criticism”, với mối quan tâm về phê bình kiến trúc hiện đại, vấn đề loại hình học, vấn đề của cấu trúc hình thức và dùng những vấn đề đó để phân tích và giải quyết những tồn tại của thực tiễn, phân tích được bản chất của thủ pháp biểu hiện kiến trúc liên quan tới văn hóa…Rất nhiều vấn đề được ông đưa ra nhưng giới KTS đều đồng ý rằng mỗi kiệt tác kiến trúc cần có một số tiêu chuẩn nhất định.

Kích thước toán học có thể xác định và được coi là tiêu chuẩn của Mỹ học để đánh giá công trình
Kích thước toán học có thể xác định và được coi là tiêu chuẩn của Mỹ học để đánh giá công trình

Một ví dụ mà ai học kiến trúc đều thừa nhận đó là Tỷ lệ vàng ở đền Parthenon, ở biệt thự Graches của Le Corbusier…đều là những kích thước toán học có thể xác định và được coi là tiêu chuẩn của Mỹ học.

Tại Việt Nam, chúng ta mặc dầu có những KTS làm phê bình kiến trúc, nhưng dường như chưa bao giờ phê bình kiến trúc đóng vai trò quan trọng trong đóng góp ý kiến cho xã hội Việt Nam. Giới KTS loanh quanh vẫn ở bên những kênh thông tin của giới nghề vốn yếu về tầm ảnh hưởng và ít được quan tâm do nhiều yếu tố khác.

Nên phân tích dự án thế nào

Một đồ án kiến trúc ai cũng biết để đánh giá, phân tích ngoài cảm nhận trực tiếp về công trình (đến tận nơi xem) thì người có “nghề” cần phải có hồ sơ thiết kế gồm “mặt bằng”, “mặt đứng”, “mặt cắt”…để có thể đánh giá chất lượng thiết kế của đồ án. Theo phương pháp phân tích cho các công trình như đền Parthenon người ta phải dùng tới hình họa để minh chứng cho tỷ lệ vàng hoặc tương tự như vậy ở biệt thự Garches của Le Corbusier phải tìm ra mối tương quan hình học.

Trong cuốn “Phương pháp phân tích và đánh giá qua hình vẽ những tác phẩm kiến trúc nổi tiếng của các KTS lớn” do V.H. Nguyễn Ngọc Giả & Võ Đình Diệp biên dịch thì tác giả phải dùng những phương pháp để phân tích công trình đó như: kết cấu, chiếu sáng tự nhiên, tổ chức khối, liên hệ từ mặt bằng tới mặt cắt, lưu tuyến đến không gian sử dụng, trùng lặp đến độc đáo, đối xứng cân bằng, hình dáng hình học, phép cộng phép trừ, thể hệ đẳng cấp, bố cục cơ bản, từ đơn nguyên đến tổng thể, mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt công trình…

Phương pháp tìm ý sáng tác kiến trúc trong cuốn "Phương pháp phân tích và đánh giá qua hình vẽ những tác phẩm kiến trúc nổi tiếng của các KTS lớn"
Phương pháp tìm ý sáng tác kiến trúc trong cuốn “Phương pháp phân tích và đánh giá qua hình vẽ những tác phẩm kiến trúc nổi tiếng của các KTS lớn”

Cách phân tích công trình Tòa thị chính, Saynatsalo của KTS Alvar Aalto - Cần có đầy đủ bản vẽ của công trình
Cách phân tích công trình Tòa thị chính, Saynatsalo của KTS Alvar Aalto – Cần có đầy đủ bản vẽ của công trình

Cách phân tích công trình Tòa thị chính, Saynatsalo của KTS Alvar Aalto - Phân tích gồm: kết cấu, chiếu sáng tự nhiên, tổ chức khối, mặt bằng đến mặt cắt, đối xứng và cân bằng, trùng lặp đến độc đáo, lưu tuyến đến không gian sử dụng, đơn nguyên đến tổng thể, phép cộng & phép trừ, hình dáng hình học, thể hệ đẳng cấp, bố cục cơ bản.
Cách phân tích công trình Tòa thị chính, Saynatsalo của KTS Alvar Aalto – Phân tích gồm: kết cấu, chiếu sáng tự nhiên, tổ chức khối, mặt bằng đến mặt cắt, đối xứng và cân bằng, trùng lặp đến độc đáo, lưu tuyến đến không gian sử dụng, đơn nguyên đến tổng thể, phép cộng & phép trừ, hình dáng hình học, thể hệ đẳng cấp, bố cục cơ bản.

Tất cả những phương pháp trên đều cần thiết để xác lập một cơ sở cho việc đánh giá một công trình đơn lẻ, đó là còn chưa kể việc đánh giá một công trình còn đòi hỏi phải thấu hiểu ý đồ, ý tưởng của KTS rõ ràng.

Về công trình Bảo tàng + thư viện Quảng Ninh

Theo như bài viết đăng trên mục Architect of The Year giới thiệu công trình này thì thông tin công trình chỉ là: đơn vị thiết kế, chức năng, địa điểm, diện tích, KTS chính, năm hoàn thành….ngoài ra là các ảnh chụp, phối cảnh và một số bản vẽ còn lại là thiếu vắng những thông tin về ý tưởng của dự án & câu chuyện đằng sau quá trình thiết kế để độc giả hiểu và đánh giá được công trình.

Chúng ta không thể sử dụng bất cứ phương pháp phân tích nào (được nêu ở phần trên) cho công trình này nếu không có đủ thông tin cần thiết như mặt bằng, mặt cắt, mặt đứng (ảnh chụp mặt đứng công trình)

Thủ pháp sử dụng bề mặt sẽ như gương phản xạ lại bối cảnh xung quanh trên phối cảnh. Thực tế thì không hề như mong muốn. Ngoài ra trong hình này chúng ta thấy rõ thủ pháp tương phản được KTS sử dụng tương tự như trong đồ án Kim tự tháp bằng kính tại Bảo tàng Lourver (Pháp), dùng hình thức khác biệt đối lập với hiện trạng sẵn có. Tuy nhiên bởi nhiều lý do: vật liệu sai, khối tích lớn, chi tiết...mà thử pháp này không hệ đạt được ý đồ ban đầu. Công trình cạnh tranh với bối cảnh xung quanh.
Thủ pháp sử dụng bề mặt sẽ như gương phản xạ lại bối cảnh xung quanh trên phối cảnh. Thực tế thì không hề như mong muốn. Ngoài ra trong hình này chúng ta thấy rõ thủ pháp tương phản được KTS sử dụng tương tự như trong đồ án Kim tự tháp bằng kính tại Bảo tàng Lourver (Pháp), dùng hình thức khác biệt đối lập với hiện trạng sẵn có. Tuy nhiên bởi nhiều lý do: vật liệu sai, khối tích lớn, chi tiết…mà thủ pháp này không đạt được ý đồ ban đầu. Công trình dường như cạnh tranh với bối cảnh xung quanh ?

Thực tế công trình giao tiếp với xung quanh.
Thực tế công trình giao tiếp với xung quanh.

Đây có phải là sự cẩu thả trong chi tiết biển hiệu Bảo tàng Quảng Ninh ?
Đây có phải là sự cẩu thả trong chi tiết biển hiệu Bảo tàng Quảng Ninh ?

Có phải ánh sáng hơi thừa cho không gian trưng bày trong bảo tàng ?
Có phải ánh sáng hơi thừa cho không gian trưng bày trong bảo tàng ?

Ngay cả đối với Cuộc bầu chọn cũng không thể thấy tiêu chí nào dành cho việc bầu chọn công trình của năm ngoài tiêu chí bầu chọn cho Kiến trúc sư của năm (được ghi chú để tham khảo).

Vậy đánh giá của người đọc về công trình sẽ đến từ đâu ? Một cách phân tích lý tính có logic, định lượng, phương pháp ? Hay đến từ phân tích mang tính cảm tính của độc giả sau khi xem bài viết & ảnh chụp công trình.

Tất nhiên ở qui mô bầu chọn rất có thể chúng ta không cần phải có một Hội đồng để phân tích công trình, nhưng rất cần phải có một phương pháp bài bản để có thể đánh giá về mỗi công trình được bầu chọn góp phần giúp độc giả hiểu rõ và đúng những tầng lớp ý nghĩa cũng như thủ pháp ở công trình. Đây chính là nhiệm vụ của người làm phê bình kiến trúc.

Trách nhiệm của những người làm phê bình kiến trúc

Công trình Bảo tàng + thư viện Quảng Ninh không phải là một công trình xấu nhưng còn đó nhiều câu hỏi về vị trí đặt công trình trong tương quan với cảnh quan thiên nhiên của di sản thiên nhiên Hạ Long ?, Sự cẩu thả về chi tiết ?, cũng như về tiêu chí lựa chọn đó là Công trình của năm 2013 ?.

Liệu đã đến lúc giới Kiến trúc sư phải có những quan điểm phê bình mạnh mẽ và đại diện giới nghề trong việc định hướng xã hội về thẩm mỹ kiến trúc một cách chuyên nghiệp ? Ai sẽ làm điều này ?

Giới KTS cần lắm được vinh danh nhưng một nhu cầu không kém đó là sự đánh giá đúng đắn của giới nghề để có thể đảm bảo được rằng còn đâu đó trong xã hội này tiếng nói phản biện của phê bình kiến trúc đóng một vai trò trong việc tạo nên sự cân bằng của sự phát triển xã hội.

Viễn Quang

Vương Đạo Hoàng
Tôi muốn sử dụng công nghệ và truyền thông để xây dựng mạng lưới tri thức kiến trúc cho cộng đồng Kiến trúc sư và ứng dụng vào thực tế hành nghề.
Vương Đạo Hoàng