Tại sao những thiết kế nhà ở của người Nhật lại “nổi loạn” đến vậy ?

945

Kienviet.net đã nhiều lần chứng kiến những băn khoăn dường như không có hồi kết của các đồng nghiệp trước những đồ án nhà ở kỳ lạ do các KTS Nhật thực hiện: ban công không an toàn, mái nhà nguy hiểm, nhà không có vách ngăn…và câu trả lời cho việc tại sao các KTS Nhật lại thực hiện những việc tưởng như vô lý đó rất có thể sẽ tìm thấy trong bài viết được dịch từ Archdaily dưới đây. Bài viết còn cho thấy sức ảnh hưởng lớn của yếu tố văn hóa, chính sách, lịch sử…tới kiến trúc và khiến cho mỗi người đọc chút suy ngẫm về cách mà kiến trúc đựoc hình thành từ đó biết đâu lại là mở đầu cho 1 vài gợi ý về kiến trúc tại Việt Nam.

Nhật bản nổi tiếng bởi những công trình kiến trúc cấp tiến, văn phòng kiến trúc tại Tokyo Alastair Townsend cho rằng chính thiên hướng theo đuổi phong cách nhà ở cấp tiến bị dẫn dắt bởi phương thức kinh doanh bất động sản kỳ lạ của đất nước này kết hợp cùng với sự sáng tạo của người thiết kế.

Ngay ở trên Archdaily này chúng ta thấy một loạt các ngôi nhà cấp tiến. Những căn nhà này hầu hết được thiết kế bởi các kiến trúc sư trẻ, thường khiến cho người đọc cảm thấy bối rối. Dường như ở Nhật bản, mọi thứ đều có thể được chấp nhận: thang và ban công không có sự an toàn, phòng thì mở toang ra xung quanh, hoặc cả ngôi nhà thì chẳng có lấy 1 cái cửa sổ.

Những đề xuất không cực đoan thì cũng kỳ quái này lập tức gây được sự chú ý của độc giả và bắt họ phải tự hỏi: Cái quái gì thế này ? Tiếp đó các trang mạng xã hội, thế giới blog và trang ảnh được đà thi nhau giới thiệu toàn cầu và gia tăng sự nổi tiếng cho các KTS Nhật bản – những người với vẻ ngoài nhút nhát nhưng lại rất hiểu biết về truyền thông này. Còn ở ngay tại Nhật bản, đất nước với lượng KTS đông đảo tính trên đầu người – để thăng tiến trong sự nghiệp các nhà thiết kế trẻ phải trở nên nổi bật trong đám đông và điều đó kích thích khách hàng của họ lựa chọn những phong cách sống có biểu hiện lập dị ?

HouseT / Hiroyuki Shinozaki Architects. Image © Hiroyasu Sakaguchi
HouseT / Hiroyuki Shinozaki Architects. Image © Hiroyasu Sakaguchi

Ngôi nhà độc đáo thì cần chủ nhà độc đáo, người mà sẵn sàng hoặc có khả năng chi trả cho việc chấp nhận rủi ro để từ bỏ một trong các giá trị: riêng tư, thuận tiện, hiệu quả, thẩm mỹ…vv.v.. Nhưng những hợp đồng thử nghiệm ở Nhật bản lại không nhất thiết là những căn biệt thự cao cấp của giới elite đầy văn hóa và giầu có, mà rất nhiều trong số đó lại là nhưng gia đình trung lưu nhỏ mà chúng ta không bao giờ nghĩ rằng đó sẽ là nơi thể hiện đậm đặc tính tiên phong trong thiết kế. Liệu ta có thể cho rằng người Nhật luôn sẵn sàng đối mặt với những rủi ro phát sinh trong những ngôi nhà như vậy?

Ở Tây Âu, lệch khỏi chuẩn mực xã hội có thể đem tới rủi ro cho giá trị của một ngôi nhà bởi điều đó chắc chắn sẽ đem tới sự không thực tế hoặc sự khó chịu cho người mua nhà tương lai. Một quyết định thiết kế táo bạo có thể dẫn tới một rủi ro đầu tư bởi vậy khách hàng thường kìm nén sở thích cá nhân và sự lập dị của mình để đảm bảo cho khả năng thanh khoản của căn nhà.

House in Saijo / Suppose Design Office. Image Courtesy of Nacasa&Partners Inc.
House in Saijo / Suppose Design Office. Image Courtesy of Nacasa&Partners Inc.

Một nguyên tắc logic của phương Tây đã được thừa nhận: nhà thì phải an toàn ? Dịch chuyển sang Nhật, nguyên tắc bất di bất dịch này thay đổi, chủ yếu là do người Nhật không nghĩ tới việc… bán nhà của mình.

Nhà ở tại Nhật bản nhanh chóng mất giá như một món hàng tiêu dùng lâu bền như xe hơi, tủ lạnh, câu lạc bộ golf…Sau 15 năm , thường là một căn nhà sẽ mất hết các giá trị và bị phá hủy sau 30 năm được xây dựng. Theo một nghiên cứu của Viện nghiên cứu Nomura, đây chính là một rào cản lớn cho kinh tế của mỗi gia đình Nhật Bản. Nói chung việc phá hủy này tương ứng với nước Nhật hàng năm mất đi 4% trên tổng GDP đó là chưa kể tới một đống những chất thải xây dựng phải giải quyết.

Mặc dầu dân số đang ngày càng ít đi, xây dựng nhà ở vẫn ổn định với 87% thương vụ mua bán nhà tại Nhật là nhà mới (so với 11-34% tại Tây Âu). Điều này khiến tổng số nhà xây mới tại Nhật tương đương với Mỹ mặc dầu dân số Nhật chỉ bằng ⅓ so với Mỹ. Điều này đặt ra câu hỏi: tại sao người Nhật lại không đánh giá cao nhà cũ của mình ?

Kumagai House / Hiroshi Kuno + Associates. Image Courtesy of Hiroshi Kuno + Associates
Kumagai House / Hiroshi Kuno + Associates. Image Courtesy of Hiroshi Kuno + Associates

Ở đây không cần phải tới tận Nhật bản mà bạn cần một chút kiến thức về nền văn hóa Nhật để hiểu sâu hơn…

Đầu tiên, Nhật bản ám ảnh bới cái mới. Thường xuyên đối đầu với những trận động đất nghiêm trọng khiến người Nhật không muốn có những công trình lâu dài. Vô thường là một giá trị văn hóavà tôn giáo đã được khẳng định (không một nơi nào có thể so với ngôi đền Thần đạo Ise bởi cứ 20 năm người ta lại xây lại một lần). Một thực tế lặp đi lặp lại nhưng lại không đưa ra một lý do kinh tế hợp lý cho sự sụt giảm bất động sản bám rễ trong nền kinh tế này. Quan điểm nhà dùng một lần dường như đi ngược lại những quan niệm về tài chính của Phương Tây.

Trong thời gian cao điểm của việc công nghiệp hóa và xâu dựng lại các thành phố bị tàn phá sau chiến tranh Thế giới lần II, những nhà thầu nhanh chóng sản sinh ta những ngôi nhà khung gỗ chất lượng thấp với giá rẻ – được xây dựng kém chất lượng thiếu cách nhiệt và gia cố chống động đất phù hợp. Những căn nhà cũ từ thời kỳ này được cho rằng không đạt tiêu chuẩn thậm chí là độc hại bởi vậy mà việc đầu tư vào bảo trì và nâng cấp được cho là không cần thiết. Thay vì bảo dưỡng hay nâng cấp hầu hết người ta chọn đơn giản là phá bỏ chúng.

House of Awa-cho / Container Design. Image © Eiji Tomita
House of Awa-cho / Container Design. Image © Eiji Tomita

Sự sụt giảm giá trị ngôi nhà cũng từ sự sụp đổ của nền kinh tế bong bóng Nhật từ cuối những năm 1980. Sau đó giá đất phình ra nhanh chóng, công trình được coi là thành phần tạm thời. Khái niệm này vẫn còn tồn tại tới ngày hôm nay, nó phần nào được dựng lên bởi những chính sách để duy trì giá đất mặc cho sự trì trệ của nền kinh tế và sự suy giảm dân số.

Chất lượng của một ngôi nhà điển hình hiện đại, vốn hầu hết được sản xuất tiền chế, đã được cải thiện rất nhiên nhưng những tư duy cũ kỹ trước đó vẫn còn đó như một nguyên lý của thị trường. Sự suy giảm của giá trị nhà vẫn là câu thần chú của những người thẩm định nhà ở. Tuy nhiên chẳng có lý do cụ thể là tại sao, nếu những ngôi nhà này được bảo dưỡng và duy tu đúng cách chúng có thể cung cấp nơi ở lâu dài như là ở phương Tây nơi mà việc chuyển và mua đi bán lại nhà vài lần trong đời người là phổ biến.

House N / Sou Fujimoto. Image © Iwan Baan
House N / Sou Fujimoto. Image © Iwan Baan

Đội quân làm công ăn lương trọn đời của Nhật bản thích hưởng một công việc an toàn cả đời và hiếm khi nhảy việc. Mặc dù điều này bắt đầu thay đổi, nhưng một công việc trả lương ổn định vẫn là một điều kiện tiên quyết cho thế chấp của ngân hàng cho những khách hàng vay trả chậm trong suốt sự nghiệp làm công ăn lương của họ. Phát mãi tài sản – vốn lãi hơn nhiều là bán lại – là không nằm trong từ vựng bởi không một ai muốn mua một căn nhà cũ cả. Trong khi làm việc quần quật như một nô lệ để trả lãi cho khoản vay thì tài sản của người làm công ăn lương lại tiếp tục mất giá, và cuối cùng chỉ còn lại giá trị của đất (sau khi đã trừ đi chi phí phá dỡ ngôi nhà). Nói theo cách khác, âm vào vốn là chuyện bình thường. Va chạm với kinh tế và dẫn tới việc không chuyển nhà là một thực tế cố hữu mà bất cứ người chủ nhà Nhật bản nào cũng phải đối mặt phải.

So với những nền kinh tế phát triển khác, nơi mà, phần lớn những người giàu thuê kiến trúc sư, thì rất nhiều người Nhật trẻ lần đầu tiên sơ hữu nhà, mua đất và thuê kiến trúc sư để xây dựng nhà cho mình, bởi – có lẽ là vì những lý do kinh tế mà đã nêu trên – họ xác định cam chịu sống phần còn lại đời mình trong đó.

Đó là cách mà nền kinh tế bất động sản kỳ lạ của Nhật tác động tới nền kiến trúc của quốc gia này ? Khách hàng không cần phải suy ngẫm về một vị khách mua nhà tiềm năng nào trong tương lai 8-10 năm tới. Điều đó khiến họ và kiến trúc sự của họ có được một sự tự do cá nhân khác hẳn.

Không có bất động sản nào phải bảo vệ, Nhật Bản, nói chung là thiếu sự giám sát quy hoạch hoặc biện pháp khuyến khích yếu tố bản địa. Hàng xóm nói chung là bất lực trước đối tượng thẩm mỹ được dựng lên bên cạnh nhà mình. Đó là một lợi thế cho sự sáng tạo của kiến trúc sư nhưng đồng thời nó làm giảm động cơ tập thể giúp duy trì và làm đẹp cộng đồng thông qua việc trồng cây xanh hoặc hạ ngầm đường điện trên cao.

Sự tự do để xây nhà là một biểu hiện cá nhân của lối sống, đặc điểm và khát vọng cá nhân khiến cho Nhật bản trở thành một môi trường màu mỡ cho các kiến trúc sư và khách hàng cùng thử nghiệm các giới hạn trong thiết kế nhà ở.

House in Kohoku / Torafu. Image © Daici Ano
House in Kohoku / Torafu. Image © Daici Ano

Điều này khiến cho khiến cho các KTS ở Nhật rất hiếm gặp phải các vụ kiện dân sự. Không giống như các đồng nghiệp của Âu & Mỹ vốn rất cảnh giác trước kiện tụng, các KTS Nhật ít khi phải lo lắng những cáo buộc của sự cẩu thả từ khách hàng, họ bạo dạn thử nghiệm nhiều hơn.

Khách hàng kiến trúc trẻ ở Nhật thường xuyên cởi mở để thử nghiệm theo ý kiến của KTS, người mà coi mỗi dự án là một cơ hội để thử nghiệm những ý tưởng mới và sáng tạo. Có lẽ có một cách để đánh giá sự ngây thơ trẻ trung dựa vào những kết quả (hậu quả ?) lâu dài của những quyết định thiết kế đó mà với tư cách là người dùng trực tiếp họ sẽ phải chịu đựng cho đến hết cuộc đời mình.

House in Hiro / Suppose Design Office. Image © Toshiyuki Yano
House in Hiro / Suppose Design Office. Image © Toshiyuki Yano

Có vẻ hơi cực đoan mà cho rằng những gia đình Nhật bản làm việc vất vả, tằn tiện, tiết kiệm để xây một căn nhà để chỉ nhìn thấy khoản đầu tư của mình dưới hình một ngôi nhà nhanh chóng biến mất trong vòng 15 năm tiếp theo. Theo cách nhìn này, một số ngôi nhà được thiết kế tiên phong có thể được coi như là những lời hoan hô (hay sự điên rồ) mang tính số phận tới sự vô nghĩa của quyền sở hữu nhà ở Nhật bản. Cam chịu chấp nhật tình trang khó khăn của mình, nhưng vẫn cần một nơi để sống và chăm sóc gia đình, có lẽ thông qua thiết kế nhà những người dân Nhật giành lại quyền kiểm soát và lặng lẽ nổi loạn theo cách của mình.

Dẫu sao cuối cùng, họ vẫn phải phá bỏ chúng đi !

Library House / Shinichi Ogawa & Associates. Image Courtesy of Shinichi Ogawa & Associates
Library House / Shinichi Ogawa & Associates. Image Courtesy of Shinichi Ogawa & Associates

Alastair Townsend (@AlaTown)  là đồng sáng lập của Tokyo Architects BAKOKO. Ông đồng thời viết về kiến trúc và nhà ở tại Nhật bản ở trang alatown.com. Ông nguyên là biên tập viên cho website ja+u (Japan Architecture+Urbanism)  và là biên tập viên của JA Yearbooks 1990-2011.

Vương Hoàng (biên dịch)