Hà Nội – Hải Phòng: Khả năng phát triển thành một siêu đô thị dạng dải – Megalopolis

117

Khái niệm Megalopolis – tạm dịch là Siêu đô thị dạng dải – được đề xuất lần đầu tiên vào những năm 50 của thế kỉ XX bởi nhà địa lý học người Pháp Jean Gottmann (1915 – 1994) để diễn tả hiện tượng các đô thị lớn, phát triển dọc theo một trục giao thông huyết mạch, có xu hướng lan rộng và kết dính với nhau tạo hành một dải đô thị.

Điển hình nổi bật của hiện tượng này là dải đô thị BosWash nối liền Boston và Washington DC. Dọc bờ biển đông bắc Mỹ. Sau Boswash, quá trình đô thị hóa ở quốc gia này tiếp tục tạo thành các Megalopolis nổi tiếng như “ChiPitts” và “SanSan”, dải đô thị nối thành phố Chicago với Pittsburgh, thành phố San Fransico với San Diego.

Boswash Megalopolis_nord-américaine

Hình 1 : dải đô thị nối liền Boston và  Washington DC. dọc bờ biển đông bắc Mỹ.

Tiếp nối phát hiện củaJean Gottmann, nhiều nhà địa lý học khác cũng tập trung nghiên cứu sự phát triển của Megalopolis ở Mỹ và sau đó khái niệm này nhanh chóng được áp dụng trên toàn cầu. Tại châu Á, Megalopolis cũng xuất hiện ở Nhật Bản, đầu tiên là dải đô thị nối các thành phố Tokyo – Nagoya – Osaka.

Điều kiện để hình thành các Megalopolis là các đô thị lớn được kết nối với nhau bằng một trục giao thông thuận tiện. Trong đó, quan trọng nhất phải có 2 đô thị liên quan tới nhau, hỗ trợ lẫn nhau, có xu hướng lan rộng và hướng về nhau. Qua nghiên cứu sự hình thành và phát triển của các Megalopolis, có thể thấy khu vực đầu tiên, dễ dàng hình thành Megalopolis nhất là dải nối thành phố thủ đô với một thành phố cảng lớn, như trường hợp của Washington DC. – Boston, hay Tokyo – Osaka. Hải cảng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ sự phát triển kinh tế của Thủ đô và ngược lại, Thủ đô điều phối, tiêu thụ hàng hóa và sử dụng dịch vụ hàng hóa của hải cảng. Mối quan hệ cảng –thị này được hình thành từ xa xưa và không hề thay đổi giá trị. Đặc biệt, trong thời kì kinh tế phát triển công nghiệp và thương mại dịch vụ, mối liên hệ này càng tạo điều kiện hình thành các siêu đô thị dạng dải – Megalopolis cho các nước tiên tiến vào những năm 50 của thế kỉ trước.

Qua xem xét các khái niệm, bản chất hiện tượng của Megalopolis trên thế giới, có thể thấy trường hợp thành phố Hà Nội và Hải Phòng ở Việt Nam đã hội tụ đủ các điều kiện và xu hướng phát triển thành một Siêu đô thị dạng dải.

2
Hà Nội- Hải Phòng trong vùng tam giác kinh tế trọng điểm phía Bắc

Tuyến đường 5 cũ và bây giờ là tuyến đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng đóng vai trò trục kết nối chính, tăng cường mối quan hệ qua lại giữa 2 cực phát triển.Các thành phố Hải Dương, Hưng Yên, một thị xã, thị trấn và điểm dân cư nông thôn dọc trục sẽ hòa nhập vào dải đô thị này. Ranh giới đô thị chỉ tồn tại để phục vụ mục đích quản lý hành chính, các đô thị không trở thành một tổng thể hoàn chỉnh khép kín mà có xu hướng hòa nhập, đan xen và chồng lấn lên nhau, ôm gọn cả làng mạc, ruộng đồng và rừng cây vào dải đô thị. Sẽ diễn ra một quá trình tái cấu trúc các khu chức năng giữa các đô thị trong dải này. Các khu công nghiệp, thương mại dịch vụ, nghỉ ngơi và vui chơi giải trí là các khu vực sử dụng chung giữa các đô thị trong dải. Giao thông phát triển cho phép người dân sống ở đô thị này nhưng lại đi làm ở khu công nghiệp của đô thị kia và vui chơi giải trí cuối tuần tại một khu nghỉ dưỡng đặt ở vùng nông thôn nọ. Mặc dù có các khu đất nông nghiệp, làng mạc thậm chí cả đất rừng xen kẽ, làm gián đoạn không gian Megalopolis nhưng các hoạt động kinh tế, giao thông vận tải và truyền thông thì liên tục và thuận tiện, đó chính là ưu điểm của mô hình phát triển đô thị này.

São Paulo - Brazil
São Paulo – Brazil

Hiện tượng Megalopolis làm thay đổi tư duy Quy hoạch truyền thống vốn coi đô thị như mộ tổ chức chặt chẽ, độc lập, tách biệt với nông thôn và với môi trường xung quanh. Mô hình đô thị tầng bậc. Lý thuyết phân chia các khu chức năng tập trung và khép kin trong đô thị không áp dụng được với Siêu đô thị dạng dải. Vậy giải pháp nào cho quy hoạch những khu vực đô thị như thế này? Để một tập hợp cực lớn như Megalopolis ổn định và phát triển đòi hỏi những đơn vị nhỏ cấu tạo nên nó phải bền vững và ổn định. Trong trường hợp này, mô hình Đơn vị ở đô thị với các công trình trung tâm đáp ứng các nhu cầu thường xuyên, hàng ngày của con người tiếp tục được xem xét. Mỗi đơn vị ở được thiết kế quy hoạch hoàn chỉnh và đồng bộ sẽ trở thành mộ tế bào khỏe mạnh để Megalopolis –  tập hợp của vo số tế bào – phát triển.

Siêu đô thị dạng dải đã hình thành và phát triển trên thế giới từ cách đây hơn nửa thế kỷ. Mô hình phát triển này của đô thị là kết quả của sự phát triển kinh tế – xã hội và khoa học kỹ thuật, đặc biệt là giao thông. Nghiên cứu dự báo khả năng phát triển của Siêu đô thị dạng dải nối Hà Nội và Hải Phòng để đưa ra mô hình quy hoạch linh hoạt, hợp lsy, tránh bảo thủ, cứng nhắc theo ranh giới hành chính, theo nguyên lý cổ điển, dẫn đến cản trở sự phát triển của một khu uejc năng động và giàu tiềm năng kinh tế này.

Tài liệu tham khảo : Gottmann, Jean, 1961 Megalopolis: the Urbanized Notheastern Seaboad of the United States. New York : The Twentiech Cenury Fund, 1961.

PGS.TS.KTS. Lương Tú Quyên

Khoa Quy hoạch đô thị – nông thôn trường đại học Kiến Trúc Hà Nội.

*Theo VUPDA