Từ Robert Venturi đến Rem Koolhaas

540

Robert Venturi và Rem Koolhaas là hai khuôn mặt quan trọng của kiến trúc phương Tây thời kỳ Sau hiện đại. Thực tiễn sáng tác và lý luận kiến trúc của hai ông đã thực sự dẫn đến sự đổi mới trong hướng đi của nền kiến trúc mới trong khi kiến trúc Hiện đại đã đi vào ngõ cụt.

Robert Venturi ( sinh năm 1925 ) cho ra cuốn sách “ Tính phức tạp và tính mâu thuẫn trong kiến trúc – (complexity and contradiction in architecture) “ vào năm 1966 đã gây một tiếng vang lớn. Cùng với Denise Scott Brown và Steven Izenour, ông cho ra tiếp cuốn “Bài học từ Las Vegas” cũng góp phần làm sâu sắc thêm cho những luận thuyết mới  về kiến trúc của mấy thập niên sau cùng của thế kỷ XX.

11-16-2013 6-46-32 AM
Cuốn sách “ Tính phức tạp và tính mâu thuẫn trong kiến trúc – (complexity and contradiction in architecture)

Robert Venturi sinh ở Philadelphia, khởi nghiệp ở phía Đông nước Mỹ , hành nghề tự do cũng tại nơi ông sinh ra.

Venturi  hợp tác thiết kế cùng với John Rauch ( từ 1964 ) và sau đó với Denis Scott Brown  (từ 1967) cũng là người bạn đời của ông từ lúc đó. Cùng với sự nghiệp thiết kế, Venturi còn giảng dạy ở một số đại học đường nổi tiếng như Đại học Pensylvania và Đại học Yale.

Venturi đã đụng chạm đến một chương trình rộng lớn trong thiết kế kiến trúc: các biệt thự, các ngôi nhà ven biển, các viện nghiên cứu, nhà dành cho những người về hưu v.v…

Ngôi nhà Vanna Venturi – do ông thiết kế cho mẹ ông – đã nói lên tính phức tạp của sự mâu thuẫn trong luận điểm kiến trúc của ông, nó là sự chống đối lại một cách quyết liệt của chủ nghĩa Công năng. Ông chịu ảnh hưởng của Nghệ thuật đại chúng và đã thể hiện ảnh hưởng này trong chuỗi cửa hàng BEST và BASCOO. Từ 1980, Robert Venturi sử dụng các yếu tố cổ điển theo cách riêng của mình, một cách có thể gọi là khôi hài, châm biếm.

National_Gallery_London_Rear
Bảo tàng Nghệ thuật quốc gia London

Cuốn sách “Tính phức tạp và tính mâu thuẫn trong kiến trúc” của Venturi được mở đầu bằng sự mong muốn nhìn nhận lại nền kiến trúc lúc đó và bênh vực cho kiến trúc của mình. Quan điểm kiến trúc của Venturi là tự do, đánh giá cao tính phức tạp và sự mâu thuẫn. Ông diễu cợt tín điều của Mies Van der Rohe và tuyên bố ngược lại “Nhiều hơn không có nghĩa là ít hơn” . Venturi không ủng hộ sự tinh khiết, tính không trang trí và khước từ tính mơ hồ, trừu tượng của kiến trúc Hiện đại.

Venturi phân tích Kiến trúc thủ pháp chủ nghĩa, Kiến trúc Baroque và Roccoco và thấy rõ sự mâu thuẫn, trái ngược của chúng. Venturi yêu mến Le  Corbusier và Alvar Aalto nhưng tìm ra sự mâu thuẫn trong tác phẩm Biệt thự Savoye của Le Corbusier, cho rằng Le Corbusier là bậc thầy trong việc giải quyết mặt đứng đơn giản, còn nội thất vẫn phức tạp.

Vanna Venturi house (1962 -1964)
Vanna Venturi house (1962 -1964)

Quan điểm của Venturi trong Văn học, nghệ thuật là nhất quán, ở đây có đầy đủ tính phức tạp và tính mâu thuẫn: “Nghệ thuật đương đại phải chứa đựng những nghịch lý, phải có khả năng thay đổi ngữ cảnh và kích thước”. Ủng hộ Pop – Art nhưng Venturi lại đánh giá thấp sự tầm thường và đứng trên tầm cao của một loại siêu nghệ thuật. Venturi cho rằng kiến trúc phải mang tính biểu tượng. Ông cho rằng nghệ thuật đỉnh cao có thể có nguồn gốc từ những cái tầm thường hàng ngày.

Trong cuốn sách “Bài học từ Las Vegas” (1972), ông nghiên cứu và đánh giá con đường phố chính trong thành phố của các casino này, ông phân tích sự hấp dẫn của đô thị này, với con đường phố chính có các biển quảng cáo, các bãi đỗ xe, các hình thức kiến trúc nhỏ và các lối ra vào sòng bạc. Ông tiếp tục dùng cuốn sách mới này bênh vực cho luận điểm của cuốn sách trước đây của ông: coi trọng các biểu tượng, nhấn mạnh sự phức tạp và tính đa dạng cùng tồn tại và có vẻ như tha thứ cho “sự lộn xộn”.

 Bảo tàng Nghệ thuật Allen Memorial  1917
Bảo tàng Nghệ thuật Allen Memorial 1917

Phần sau của cuốn sách này, có phân tích hình ảnh một quán ăn nhanh ở một vùng nông thôn mang hình dáng một con vịt. Venturi cổ cũ cho hình ảnh điêu khắc của ngôi nhà, một lần nữa ông nhấn mạnh tầm quan trọng của tính biểu tượng, ông đồng ý chức năng của ngôi nhà không cần được phản ánh bởi mặt đứng của nó.

Robert Venturi, với tác phẩm kiến trúc và sách của mình, đã thổi một là gió tươi vui và mới mẻ vào một thời kỳ mà người ta đang đi tìm những hướng đi mới cho thời kỳ Sau hiện đại.

Rem Koolhaas. Sinh năm 1944 tại Rotterdam, cũng là một cây đại thụ có ảnh hưởng rất lớn ở châu Âu, châu Mỹ và châu Á.

Người ta biết đến ông, gần đây nhất, với tác phẩm kiến trúc Tòa nhà trung tâm Vô tuyến truyền hình Trung Quốc CCTV ở Bắc Kinh, sẽ hoàn thành vào năm 2010.

rem-koolhaas-cctv-hoofdkwartier-beijing[1]
Trung tâm Vô tuyến truyền hình Trung Quốc CCTV ở Bắc Kinh

Nhưng cách đây khá lâu, ít nhất ông có hai tác phẩm lý luận rất có uy tín trong giới kiến trúc và trong xã hội.

Tác phẩm thứ nhất là “New York mê sảng, Bản tuyên ngôn có hiệu lực cho Manhattan”. Cuốn sách này có 5 chương, đã kể lại lịch sử phát triển của đô thị New York bằng nhiều cách khác nhau: những minh họa có tính lịch sử, những truyện tranh, xen vào đó là những đồ án của chính tác giả Rem Koolhaas muốn đi tìm một nền văn hóa đô thị mới, đã căn cứ vào các phong cách sống khác nhau, các ý thức hệ khác nhau, cùng cộng sinh trong một không gian Manhattan chật hẹp…mà gọi chung hiện tượng này là “sự tắc nghẽn văn hóa”.

600x450xrem_koolhaas_rb.jpg.pagespeed.ic.2JWtRv2AIF
Illinois Institute of Technology

Rem Koolhaas đã dùng những ngôn từ mạnh mẽ để lên án, kết tội Manhattan như là “Thành phố của trái đất tù đày”. Để khắc phục, tác giả cho rằng phải viện đến khái niệm kiến trúc thích ứng để xây dựng các tòa nhà, ông chủ trương có sự độc lập của hình dáng bên ngoài với thiết kế bên trong, cố gắng bảo đảm được các chức năng khác nhau theo chiều thẳng đứng trong phạm vi cùng một hệ kết cấu. Điều đó có nghĩa là Rem Koolhaas không đồng tình với lý thuyết cũng như các bậc thầy của chủ nghĩa Công năng (vốn chủ trương “hình thức theo đuổi công năng”).

Rem Koolhaas cùng với văn phòng Kiến trúc đô thị của ông (OMA) đi tìm một khái niệm mới về công năng và hình thức của các đô thị mới. Rem Koolhaas là một trong những bậc tiền phong chủ trương hình thức và công năng có thể không nhất trí với nhau, do đó kiến trúc vẫn đẹp và vẫn linh hoạt.

Cuốn “ Architectural Theory “ của nhà suất bản Taschen
Cuốn “ Architectural Theory “ của nhà suất bản Taschen

Cuốn “ Architectural Theory “ của nhà suất bản Taschen đã nhận xét về tác phẩm tiếp theo “S,M,X,XL” của  Rem Koolhaas như sau: “Với những lời lẽ mang tính tranh cãi, Rem Koolhaas mô tả những điểm chung về hạ tầng của nền văn minh hiện đại. Đó là những công trình mang tính vĩ đại như: những phi trường, những ga tàu khổng lồ dành cho những con tàu cao tốc quốc tế. Chúng là sự biểu hiện những đặc điểm của một xã hội toàn cầu, điều mà nhà quy hoạch và kiến trúc sư cần nghiên cứu. Với giọng điệu khiêu khích rõ những tư tưởng đối lập, cuốn sách khẳng định vị trí của tác giả, từ đó đưa ra một bản tuyên ngôn chống đô thị hóa hơn là sự phân tích nghiêm túc xu hướng phát triển đô thị hiện đại. Đằng sau những lời khiêu khích này là một vấn đề mang tính thách thức về tiềm năng cũng như hạn chế của quá trình đô thị hóa hiện đại.

Thư viện Seattle Public (SPL) 1890
Thư viện Seattle Public (SPL) 1890

Cuốn sách “S,M,X,XL” của Rem Koolhaas xuất bản năm 1995 có từng chương nhan đề “ S” (Nhỏ), “M” (trung bình), “L” (rộng), “XL” (khá rộng), ngụ ý nói đến các kích cỡ của các đối tượng, cho nên chương cuối là chương bàn về quy hoạch dạng siêu cấu trúc. Có một số phần của cuốn sách đáng chú ý như phê phán hình thức đô thị chung cho cộng đồng và tính chất không có cá tính của nó. Sự phân tích của Rem Koolhaas – theo những nhà biên tập cuốn “Architectural Theory” là: “Luận chiến và chi tiết, những chiến lược của ông cho những giải pháp được chọn trước một cách có chủ ý và ông từ chối những khẳng định giáo điều về tổ chức lịch sử của cấu trúc đô thị, ông nói rằng chúng quá hạn chế và rút cục là phi lịch sử”.

KTS Đặng Thái Hoàng / Trích bài giảng môn “Lý luận và Phê bình Kiến trúc 

*Kienviet.net đăng tải lại theo cuốn Hợp tuyển Lý luận và Phê bình Kiến trúc / TG: Đặng Thái Hoàng/ NXB Xây Dựng 2010