Không gian Đại học hào hoa bậc nhất Hà Nội đã đi qua một thế kỷ gian truân

263

Tìm nơi đâu để xây trường Đại học

Câu hỏi này đang là thời sự trong định hướng di rời các trường Đại học ra ngoài trung tâm Thành phố ( tuy vậy vẫn là bàn nhiều nhưng làm chưa được bao nhiêu ) . Hơn một thế kỷ trước, câu hỏi này  cũng từng được tranh luận gay gắt giữa các vị có trách nhiệm .Năm 1885,  khi có ý định xây dựng trường Y tại Việt nam , người Pháp đã  tham khảo mô hình tương tự tại một nơi là thuộc địa của Pháp tại Pondichery – Ấn Độ . và họ có dự định xây ở Sài Gòn . Một ủy ban được thành lập và Hà Nội được lựa chọn vì “ Xứ Bắc Kỳ do khí hậu của nó , có nhiều bệnh điển hình cho vùng nhiệt đới , nhất là các bệnh xảy ra trong mùa Đông …”.

Năm 1902 , trường  Y  đặt ở Thái Hà  , nhưng 2 năm sau , Bác sĩ Yersin đề nghị chuyển về phố Lê Thánh Tông (như hiện nay ). Có rất nhiều ý kiến phản đối : gần Nhà Hát Lớn , doanh trại quân đội Pháp …Nhưng lập luận của Yersin rất thuyết phục:bệnh viện thực hành chuyển về phố Lò Đúc và Trường Thi, sau này thành Bệnh viện Bảo Hộ ( nay là BV Việt Đức) . Các cơ sở cũ thành BV thú y . Bác sĩ Yersin còn cho lập cơ sở mổ tử thi để nghiên cứu , và hàng loạt các cơ sở y tế liên kết hỗ trợ nhau hình thành bên cạnh trường Y khoa  :viện Vệ sinh dịch tễ , Viện Giải phẫu. BV quân y và bào chế thuốc…. Trường Y mở rộng các khoa nhành đào tạo khác và và việc xây dựng kéo dài nhiều năm . Những bức ảnh chụp năm 1923 đã thấy mặt đứng ngôi trường đã tọa lạc bề thế  trên phố Lê Thánh Tông, tư liệu ghi nhận năm 1931 ngôi trường mới hoàn thành …cho thấy việc xây dựng ngôi trường kéo dài hàng chục năm và không ngừng hoàn thiện để có được diện mạo ngày hôm nay.

Ảnh 1&2:  Bản thiết kế của kiến trúc sư Sabrié và công trình xây xong có nhiều chi tiết mang phong cách Á Đông của KTS Hébrad
Ảnh 1&2: Bản thiết kế của kiến trúc sư Sabrié và công trình xây xong có nhiều chi tiết mang phong cách Á Đông của KTS Hébrad

Công trình kiến trúc với những  chắt chiu sáng tạo

Tòa nhà chính trông ra phố Lê Thánh Tông dài 36m, hành lang cao 23m từ mặt đất đến trần vòm cong . Hai bên phải và trái Đại giảng đường đều xây hai tầng , có các phòng giấy làm việc, thư viện . Gác trên là phòng lớn của các giáo sư . Thiết kế của kiến trúc sư Sabrié và hãng Aviat thầu xây dựng . Nhìn bản vẽ thiết kế với ảnh công trình ta tấy có nhiều thay đổi . Đó là từ năm 1923 , KTS Hébrad được bổ nhiệm là Giám đốc Sở kiến trúc Quy hoạch Đôing Dương , ông tham gia giảng  dạy  kiến trúc trong trường Mỹ Thuật Đông Dương -là người khởi xướng và cùng với các KTS , các nhà khoa học , văn hóa người Pháp – người Việt hình thành “ phong cách  Á Đông “rất đặc sắc và kiêu hãnh …ông đã có nhiều tác phẩm kiến trúc thể hiện phong cách  được xây dựng tại Hà Nội  và các thành phố khác và công trình này cũng để lại nhiều dấu ấn.

Ảnh 3&4: Dàn thép đỡ mái và các  chi tiết  kiến trúc phương Đông
Ảnh 3&4: Dàn thép đỡ mái và các chi tiết kiến trúc phương Đông

Theo bản thiết kế : mái nhà và các chi tiết mặt đứng có chi tiết đặc trưng của các công trình châu Âu , nhưng thực tế xây dựng cho thấy đã có những sáng tạo bởi các chi tiết mô phỏng các hình thức của châu Á : mái ngói , con sơn, chi tiết trang trí mái hắt , gờ chỉ trên đỉnh mái cho đến tường rào.

Ảnh 5&6:  Trang trí í mái bằng họa tiết khắc gỗ và cầu thang thép có mẫu như tháp Eiffel
Ảnh 5&6: Trang trí í mái bằng họa tiết khắc gỗ và cầu thang thép có mẫu như tháp Eiffel

Ảnh 7&8:  Cổng chính bằng thép và kính – Bên trong sảnh chính tòa nhà : hào hoa sang trọng
Ảnh 7&8: Cổng chính bằng thép và kính – Bên trong sảnh chính tòa nhà : hào hoa sang trọng

Khung cánh của chính với các họa tiết bằng thép nhưng có hình dáng trang trí các kết cấu  trạm trỏ phương Đông  tinh xảo và đem lại hiệu ứng ánh sáng đặc biệt . Các kết cấu gỗ , thép đỡ mãi tạo thành những dàn không gian chắc chắn nhưng không kém phần duyên dáng , mỗi một bậc thang , chi tiết lan can bằng thép hat bằng gỗ – đá đều mang truyền đi cái cảm hứng của thời tiền công nghiệp  và bền vững cho đến tận hôm nay.

Ảnh 9&10:  Sân trường – nơi lưu dấu chân nhiều thế hệ trí thức hàng đầu Việt Nam
Ảnh 9&10: Sân trường – nơi lưu dấu chân nhiều thế hệ trí thức hàng đầu Việt Nam

Được tiếp xúc với những chi tiết kiến trúc này , hẳn các bạn trẻ được học tập trong không gian đó sẽ mang theo trong mình một thông điệp từ cả trăm năm trước về vẻ đẹp của sự tài hoa , sáng tạo và cả sự chắt chiu đầy trách nhiệm với hậu thế.

Di sản  kiến trúc  bị gặm nhấm giữa trùng điệp kế hoạch bảo tồn

Bạn gõ vào từ khóa “ bảo tồn di sản Hà Nội” chưa đầy nửa giây sẽ nhận được  gần 1,3 triệu kết quả – cho thấy việc bảo tồn bàn thảo vô cùng nhiều ,Nhưng hàng ngày , hàng giờ di sản kiến trúc cảnh quan hà nội bị mòn mỏn , gậm nhấm mà mỗi bước chân trên phố ta đều nhận ra : ngôi biệt thự góc phố quây bạt đập nát để xây lên đó một BĐS khổng lồ , hàng rào sắt tán ri vê đang bị cắt phá để xây cửa hàng , khuôn viên bảo tàng đang chia vụn ra để mở café , hàng ăn , còn chuyện đập phá , cơi nới làm biến dạng các công trình kiến trúc tiêu biểu các giai đoạn lịch sử đô thị thì không kể hết được.

Ảnh 11&12:  “ Mái nhà và cành cây như mạng nhện đan lên  trên nền trời Hà Nội “ . Một ngôi nhà rất xấu xây sát tường rào …góc bên kia là một quầy thuốc lạc lõng
Ảnh 11&12: “ Mái nhà và cành cây như mạng nhện đan lên trên nền trời Hà Nội “ . Một ngôi nhà rất xấu xây sát tường rào …góc bên kia là một quầy thuốc lạc lõng

Trong  giảng đường  ngôi trường mà sân của nó đang bị sắn ra xây nhà,  có  bức tranh mới được phục chế  của  họa sĩ Victor Tardieu ( 1870 – 1937) rộng gần 80 m2 . Chính giữa bức tranh sơn dầu là một chiếc cổng tam quan Việt Nam có hàng chữ “ Thăng đường nhập thất”. nghĩa là “Lên thềm vào nhà” như lời mời gọi .Hai bên cột của cổng chính có hai hàng câu đối:“ Nhân tài quốc gia chi nguyên khí/ Đại học giáo hóa chi bản nguyên”( Nhân tài là nguyên khí quốc gia/ Đại học là gốc của giáo hóa). Ở chính giữa cổng tam quan có lồng hình tượng một người phụ nữ tay cầm sách, tay cầm bút  biểu tượng tôn vinh là Người mẹ Tiến bộ . Với sự hiện diện của 200 nhân vật đại diện chung cho xã hội thời bấy giờ nhìn lên cổng tam quan và hình tượng tôn thờ tri thức và sự Tiến bộ…”

Bất kỳ ai, có giây phút ngồi trên giảng đường này sẽ nhận ra một không gian xã hội, được thụ hưởng ánh sáng trí tuệ, cứ bừng sáng lên. Ánh sáng của giáo dục và tri thức, ánh sáng của nhân tài tỏa lan, sáng dần mãi, kéo mọi con người Việt Nam cần cù, chân đất từ sông hồ ra biển lớn, vươn trên bầu trời vần vụ đầy mây.

Ảnh 13:  Bức tranh của   họa sĩ Victor Tardieu trong giảng đường mới được phục chế
Ảnh 13: Bức tranh của họa sĩ Victor Tardieu trong giảng đường mới được phục chế

Cho đến nay, ý nghĩa thực sự của bức tranh vẫn còn là một ẩn số. Theo bà Alix Turolla Tardieu ( cháu nội họa sĩ) , ý nghĩa của nó nằm trong dòng chữ latinh viết trên tranh nhưng đã mất một số từ. “Trường Đại học- mẹ vĩ đại của học vấn, đã mang lại cho chúng ta Nhân phẩm, Tự do và…(từ bị mất) .  Biết đâu đấy ,nếu những KTS tài hoa lại có trách nhiệm cao trong bảo vệ di sản kiến trúc Hà Nội , bằng việc làm đúng đắn của mình …họ sẽ là người tìm ra ý tứ để  bổ sung dòng  chữ đã mất , cũng giống như việc họ nên làm là cố gắng  làm cho  những nét đẹp của Hà Nội đỡ đi phần nào rơi rụng , hư hại đi hàng ngày ,  làm cho văn hóa Hà nội ngày càng giàu có , phong phú hơn.

KTS Trần Huy Ánh Hội viên Hội KTS VN

BT& ST . Bài viết sử dụng tư liệu của cụ Nguyễn Văn  Uẩn ( 1912-1991) , Mai Thục và ThS.KTS Trần Quốc Bảo – Giảng viên chính Khoa Kiến trúc và Qui hoạch, Đại học Xây dựng