Quy hoạch bảo tồn – Đổi mới thủ tục và phương pháp tiếp cận

95

Di sản làng cổ Đường Lâm đã được trao danh hiệu cách đây 8 năm. Tuy nhiên, thời gian gần đây, Đường Lâm lại được biết đến nhiều qua các phương tiện thông tin tại chúng với sự kiện 78 người của gần 60 hộ dân kiến nghị với UBND thành phố Hà Nội xin trả lại danh hiệu di sản để có được cơ hội cải tạo ngôi nhà của mình phục vụ mục đích đích sinh hoạt. Vẫn biết nhu cầu nơi ăn chốn ở là nhu cầu chính đáng nhưng sự kiện này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về công tác bảo tồn Di sản Đường Lâm nói riêng, di sản cả nước nói chung. Phóng viên Tạp chí Kiến trúc Việt Nam đã có buổi phỏng vấn ông Nguyễn Hùng Sơn – Giám đốc Ban Quản lý di tích Làng cổ Đường Lâm về vấn đề này.

Cần có ngay các hướng dẫn riêng, đặc thù cho Làng cổ, trong đó phân biệt rõ giữa quản lý di sản làng cổ với các công trình di tích đơn lẻ. Trong gần 100 ngôi nhà cổ từ 100 năm trở lên trong quy quy bắt buộc phải giữ nguyên trạng và ghi rõ trong đó là khi xin cấp phép xây dựng là phải thực hiện trình tự theo đúng luật di sản. Hơn 1000 ngôi nhà truyển thống còn lại nên phân rõ loại nào có thể được tu bổ sửa chữa  hay xây mới.

Pv: Sự kiện các hộ dân cùng kiến nghị xin trả lại danh hiệu Di sản để có cơ hội tự cải tạo ngôi nhà của mình, xin ông cho biết cụ thể những khó khăn trong công tác quản lý xây dựng, bảo tồn di tích ở Làng cổ Đường Lâm hiện nay?

Ông Nguyễn Hùng Sơn: Thời gian vừa qua, câu chuyện bảo tồn làng cổ Đường Lâm đã được báo chí vào cuộc mạnh mẽ. Thực tế những bức xúc của người dân đã tồn tại từ những năm 2008 và 2009, trong đó nổi bật là những vấn đề về xây dựng cải tạo phục vụ dân sinh nhưng hầu như chưa được quan tâm đúng mức cũng như có các biện pháp giải quyết thỏa đáng.

Hiện nay, Làng cổ Đường Lâm có 1.500 hộ dân với  hơn 6.000 nhân khẩu. Hầu hết các gia đình có nhu cầu chính đáng, tăng diện tích ở theo sự tăng số lượng, nhân khẩu mới.

Việc cấp phép xây dựng cho người dân tại Đường Lâm sau khi được công nhận là di sản phải thực hiện theo các quy định của Luật Xây dựng và Luật di sản. Sự chồng chéo giữa các quy định tạo ra nhiều thủ tục phức tạp cho người dân và chính các cơ quan quản lý tại địa phương. Để được xây dựng cải tạo ngôi nhà trong vùng di sản, người dân phải làm đơn từ thôn lên xã, thị xã rồi sở văn hóa, Cục Di sản (Bộ Văn hóa). Sau khi có được thỏa thuận của Cục Di sản tiếp tục phải có được sự chấp thuận của UBND TP. Hà Nội ủy quyền cho Sở Xây dựng cấp phép. Chính bởi sự phức tạp và nhiều hạng mục như vậy nên từ năm 2008 đến nay, có gần 200 hộ có nhu cầu đã xin phép nhưng chưa có ai được cấp phép xây dựng.

Thiếu một hướng dẫn cụ thể nên công tác quản lý cũng có nhiều bất cập và khó khăn. Theo luật di sản, khu vực 1 là bất khả xâm phạm hay phải giữ nguyên trạng từ mặt bằng không gian của di tích. Khu vực 2 được xây dựng nhưng với mục đích tôn tạo lên các giá trị của di tích. Cơ quan quản lý di sản tại địa phương cũng lúng túng vì không biết quản lý và cấp phép theo hướng nào, trong khi đó có hàng trăm hộ dân đang xây dựng, hàng nghìn người dân vẫn đang hàng ngày hàng giờ sống, làm ăn, sinh con đẻ cái.

Về bảo tồn di tích, do đặc thù là một ngôi làng có người sinh sống nên công tác bảo tồn gặp rất nhiều khó khăn. Hiện tại Đường Lâm có tổng cộng gần 50 di tích lịch sử như cổng làng, đình, điếm, am và ngôi nhà cổ có niên đại khác nhau. Tuy nhiên các di tích đều trong tình trạng bị xuống cấp. Theo khảo sát phục vụ công tác xếp hạng năm 2005, Đường Lâm có khoảng hơn 500 ngôi nhà cổ. Nhưng đến năm 2008 và 2009, khảo sát chỉ còn 119 ngôi nhà cổ. Hiện nay, công tác kiểm tra chỉ xác nhận được dưới 100 ngôi nhà cổ. Các ngôi nhà cũng đang bị xuống cấp và mai một. Một ví dụ điển hình như gia đình bà Hà Thị Điền có 4 thế hệ đang ở cùng trong một ngôi nhà cổ. Diện tích ở chật nên 2 người con trai mới lập gia đình phải tự ý cải tạo thêm khu bếp, nhà vệ sinh… làm phá vỡ toàn bộ cảnh quan ngôi nhà cổ mà Nhà nước đã bỏ tiền đầu tư xây dựng và trùng tu trước đó. Cùng tương tự, nhà ông Nguyễn Ngọc Lê, tuy giữ được một ngôi nhà cổ Nhà nước vừa xây dựng trùng tu nhưng ông phải chia đôi vườn cây cho con trai làm chỗ ở. Bên cạnh đó các di tích văn hóa tín ngưỡng như đình Đoài Giáp, đặc biệt là đình Cam Thịnh cũng đang bị xuống cấp nghiêm trọng.

Quy định chung hiện nay coi thủ tục cấp phép cải tạo và bảo tồn di tích chỉ tương đương với việc xây dựng một sân chơi, bãi tập hay nhà văn hóa. Nếu cứ máy móc như vậy thì những di sản có giá trị trong làng như đình Cam Thịnh… sẽ bị mất đi vĩnh viễn. Có những ngôi nhà cổ xuống cấp, người dân sống trong đó chịu cảnh dột nát, tường  đổ nghiêng nhiều năm, nhưng chuyên gia bảo tồn và cơ quan quản lý chỉ tiến hành kê kích lại để giữ nguyên di tích chứ không được xây mới, rất mất an toàn cho cuộc sống người dân đặc biệt trong điều kiện thời tiết bất thường.

 

doimoi
Tổng thể không gian sân đình làng Mông Phụ, Đường Lâm

Tài chính cũng là một trong những khó khăn cho công tác bảo tồn và phát triển làng cổ Đường Lâm. Thành phố hiện nay chỉ tập trung quản lý trực tiếp 16 di tích còn lại hơn 2.400 di tích đã được giao xuống cho cấp huyện và địa phương. Với diện tích rộng gồm 5 thôn, nguồn vốn ước tính cần khoảng 500 tỷ cho công tác bảo tồn và phát triển thì gần như chưa có lời giải thỏa đáng. Công tác xã hội hóa bảo tồn di tích cũng từng bước được thực hiện như với dự án Tu bổ tại thôn Đông Sàng. Tuy nhiên, xã hội hóa cũng mang lại nhiều bất cập đặc biệt là tính chuyên nghiệp và bài bản trong công tác trùng tu bảo vệ di tích.

Do đặc điểm dân cư nên nhận thức và trình độ làm du lịch của bà con còn hạn chế, các xung đột về lợi ích kinh tế du lịch cũng dễ phát sinh. Đội ngũ cán bộ hướng dẫn du lịch ở Đường Lâm hiện nay dù  đều là con em trong làng, nhưng người dân địa phương vẫn có suy nghĩ không muốn để di tích của ông cha người bị khai thác mà không có lợi ích trực tiếp. Năm 2012, nguồn thu từ du lịch đạt 1,4 tỷ được tái sử dụng cho công tác thu phí. Từ năm 2013 có thể tăn thêm qua đó tái phân bổ nguồn tài chính cho địa phương.

Pv: Vậy những giải pháp bước đầu đã thực hiện để từng bước tháo gỡ khó khăn trong công tác quản lý xây dựng, bảo tồn di tích ở Làng cổ Đường Lâm hiện nay là gì?

Ông Nguyễn Hùng Sơn: Thời gian trước đây, để đáp ứng một phần nhu cầu chính đáng của bà con trong vùng di tích, với vai trò như một đơn vị hành chính sự nghiệp cấp thị xã, Ban Quản lý cũng đã tham mưu cho chính quyền thị xã Sơn Tây ban hành quy chế tạm thời 181. Các quy định cấp phép thực hiện theo đúng mục 68 – Luật di sản trong đó cho phép khu vực 1 được phép cải tạo 1 tầng, khu vực 2 được phép xây 2 tầng theo các quy định về hình thức kiến trúc truyền thống với những yêu cầu cụ thể. Chính quyền thị xã trước khi cấp có thực hiện công tác thẩm định, thỏa thuận và lưu trữ thông tin hồ sơ. Tuy nhiên, đến nay, do các kiến nghị các quy định tạm thời đã bị dừng thực hiện.

Ban Quản lý dự án cũng đã kết hợp với chuyên gia Nhật Bản thực hiện công tác trùng tu với các di tích lịch sử có giá trị như 8 ngôi nhà cổ, di tích cổng làng, chùa Ón.

Với nhu cầu chỗ ở của người dân, từ những năm 2008, Ban QL đã đề xuất cho chính quyền về việc cần có một khu quy hoạch đất giãn dân. Đây là diện tích đất mới phục vụ cho nhu cầu ở của cư dân và cả các diện tích đất công cộng(trong đó có nghĩa trang). Thực tế đất giãn dân nằm ở một khu vực mới được hoạch định và nghiên cứu kỹ nên hầu như không ảnh hưởng đến quy hoạch làng cổ.

Với đặc điểm 70 – 80% người dân Đường Lâm làm nông nghiệp, trong công tác hướng phát triển du lịch đia phương, góp phần để thuyết phục người dân tham gia bảo tồn và phát triển di tích bằng nguồn lợi mà du lịch mang lại, Ban Quản lý đã tổ chức một số lớp tập huấn cho các hộ tham gia làm du lịch tham khảo kinh nghiệm ở nhiều nơi đã làm thành công như Bát Tràng, An Toàn Khu, Bản Lác (Mai Châu), Hội An…Tến hành tập huấn, thực hành thi nấu ăn du lịch có chấm điểm đánh giá và gắn sao. Tổ chức học và làm các sản vật của địa phương như bánh tẻ, bánh gai thông qua các cuộc thi, mô hình chợ quê và các lễ hội truyền thống như  lễ hội chùa Ón… Để hỗ trợ thông tin du lịch, hiện tại đã tổ chức được đội ngũ gồm 16 hướng dẫn viên du lịch được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp đã thành lập văn phòng thông tin du lịch có cả một hệ thống trang bị, trang thông tin điện tử, kết nối chặt chẽ với các công ty lữ hành. Năm 2012, Đường Lâm đã đạt được 12 vạn lượt khách đến thăm.

Tăng cường sự tham gia của cộng đồng, Ban chỉ đạo về công tác bảo tồn và phát huy giá trị làng cổ Đường Lâm đã được thành lập, có sự tham gia của các dòng họ, các trưởng thôn xã Đường Lâm hoạt động song song với Ban Quản lý di tích Làng cổ Đường Lâm hiện nay.

Pv: Xin ông cho biết những định hướng và đề xuất trong công tác bảo tồn và phát triển giá trị Làng cổ Đường Lâm trong tương lai?

Ông Nguyễn Hùng Sơn: Vấn đề hiện nay đặt ra trước hết cần có một quy định cụ thể hơn phục vụ công tác quản lý bảo tồn và xây dựng cải tạo các giá trị di tích làng cổ Đường Lâm. Cần có ngay các hướng dẫn riêng, đặc thù cho làng cổ, trong đó phân biệt rõ giữa quản lý di sản làng cổ với các công trình di tích đơn lẻ. Từ đó định hướng và xây dựng một mô hình cơ quan quản lý thống nhất, trực tiếp và hiệu quả.

Cần cụ thể hóa các quy định quản lý, thỏa thuận và cấp phép xây dựng cho người dân trong khu vực bảo tồn trên cơ sơ luật Di sản và luật Xây dựng. Cải cách thủ tục hành chính, nghiên cứu từng bước thực hiện phân cấp giao cho địa phương quản lý cấp phép xây dựng cho người dân có sự giám sát của thành phố và cơ quan ngành văn hóa như kinh nghiệm Hội An đã thực hiện rất thành công. Xây dựng một quy trình và thủ tục giám sát xây dựng chặt chẽ. Trong gần 100 ngôi nhà cổ từ 100 năm trở lên trong quy quy bắt buộc phải giữ nguyên trạng và ghi rõ trong đó là khi xin cấp phép xây dựng là phải thực hiện trình tự theo đúng luật Di sản. Hơn 1000 ngôi nhà truyển thống còn lại nên phân rõ loại nào có thể được tu bổ sửa chữa  hay xây mới.

Với đặc điểm số hộ gia đình có diện tích ở dưới 200 m2 chi chiếm xấp xỉ 10%, còn lại chủ yếu là từ 200 – 400m2 chiếm phần đông, nên hầu hết người dân cũng không muốn di dời ra sinh sống bên ngoài làng cổ hiện hữu và cải tạo nhà ở trong làng cổ. Nhưng dưới góc độ khoa học và bảo tồn di sản, các chuyên gia trong và ngoài nước đều nhận định nếu cho phép xây dựng nhà 2 tầng thì Đường Lâm sẽ không còn trở thành di sản nữa. Đây là một bài toán rất khó để hài hòa các lợi ích và mục tiêu. Chính vì vậy trong các báo cáo gần đây chúng tôi cũng mạnh dạn đề xuất chủ trương quy hoạch bổ sung thêm trong khu vực 1 một số địa điểm được xây nhà 2 tầng và khu vực 2 sẽ có thể có nhà xây nhà 3 tầng.

Cần có thay đổi trong cách tiếp cận và quản lý quy hoạch. Hiện tại quy hoạch tổ chức không gian phục vụ công tác bảo tồn phát triển Làng cổ Đường Lâm tỷ lệ 1/2000 đã cơ bản hoàn thành. Sau khi phê duyệt quy hoạch này thị xã sẽ đề xuất và xin chủ trương thực hiện dự án quy hoạch hiện trạng và cải tạo cho 1500 ngôi nhà theo tỷ lệ 1/500. Ban hành các mẫu nhà ở cho khu vực di sản hiện nay là hết sức cần thiết. Bởi nếu không khéo, có nghĩa là ép những người dân phải sinh sống trong những ngôi nhà thế kỷ 17- 18 ở ngôi làng ở thể kỷ 21. Cần có những mô hình nhà ở mới, không phải bản sao máy móc của nhà truyền thống, đảm bảo các tiêu chí bảo tồn, đáp ứng nhu cầu dân sinh chính đáng, tiện nghi sinh hoạt của người dân – phù hợp với luật di sản và cảnh quan đô thị.

Hi vọng với những định hướng và việc làm thiết thực trên sẽ góp phần gìn giữ bảo tồn và phát triển các giá trị truyền thống của cha ông ở làng cổ Đường Lâm cho hiên tại và thế hệ con cháu trong tương lai.

Pv: Xin trân trọng cảm ơn ông!


Hoàng Phương (thực hiện)

Theo Kientrucvietnam