Essaouira – Tái cấu trúc một đô thị nén

153

Esaouira là một thành phố cấp 2 của Marốc, nằm ở ven biển, với dân số khoảng 70.000 người, cách thủ đô Marrakech khoảng 170 km về phía Tây. Thành phố nằm trong một vùng cảnh quan thiên nhiên tuyệt vời giữa biển Đại Tây Dương và vùng rừng cồn cát. Hai yếu tố thiên nhiên hoành tráng này tạo cho thành phố một đặc điểm độc nhất vô nhị, giống như một hòn đảo nổi trên đá. Giữa thành phố và các yếu tố cảnh quan lớn kia còn có hai yếu tố gián đoạn: một đìa nước ở ven rừng và ven đô thị và một bãi cát ngăn giữa biển và thành phố. Hai yếu tố này có thể coi là trung chuyển giữa những cấu hình cảnh quan chính.

Thông tin dự án:

Vị trí: Essaouira, Marốc
Thời gian: 1994 – 2004
Quy mô: 9.000 ha
Nội dung: Đề xuất tầm nhìn và các dự án chiến lược

Ngày nay, Essaouira đang phải đối mặt với những khó khăn do kinh tế sa sút, di sản văn hóa bị xuống cấp và hệ sinh thái bị đe dọa. Mâu thuẫn lớn tồn tại giữa nhu cầu phát triển đô thị và những hạn chế về địa hình tự nhiên và hệ sinh thái nhạy cảm. Thách thức đối với thành phố là làm sao khai thác được tiềm năng thiên nhiên và nhân văn của mình. Dải bờ biển bị đe doạ bởi những dự án phát triển đô thị. Vùng “trung tính” [1]giữa khu trung tâm lịch sử và khu phố thuộc địa Pháp bị coi là những mảnh đất rời rạc và vùng cảnh quan cồn cát rất nhạy cảm bị phá huỷ nhanh chóng bởi những việc chia lô bán đất không hệ thống. Trước tình hình thực tế rất phức tạp như vậy, UN-HABITAT đã phát động Chương trình Nghị sự 21 – Địa phương hóa [2], để tìm ra hướng tiếp cận chiến lược mới, khởi đầu cho một tương lai đô thị bền vững hơn ở đây.

Khoanh vùng các thành phố nằm trong chương trình nghị sự 21 – Ảnh UN

Một loạt tầm nhìn và dự án chiến lược đã được soạn thảo, nhấn mạnh những đặc điểm nổi trội của Essaouira. Trước hết, đây là một đô thị nén (với một hình thái đô thị tổng thể rất rõ ràng, mọi điểm đều có thể tiếp cận bằng đi bộ, mật độ trung bình cao, điều này sẽ làm giảm thiểu được đầu tư vào giao thông và hạ tầng trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn). Tiếp đến, đặc điểm nhân văn quan trọng nhất của thành phố là một phố cảng trù phú. Và cuối cùng là yếu tố thiên nhiên đặc sắc. Ví dụ được đưa ra trong cuốn sách này giới thiệu một cách chọn lọc những tầm nhìn và dự án chiến lược đã được nghiên cứu. Cách tiếp cận này minh họa rõ làm thế nào để đối phó với những thách thức phức tạp trong thực tế hiện nay bằng cách tìm ra những định hướng chiến lược rất tổng thể, mở và linh hoạt và hướng những lực lượng đang muốn mở rộng vùng đô thị chuyển sang tập trung làm giàu văn hóa đô thị và tái tạo những không gian đô thị bền vững. Tầm nhìn cho Essaouir tìm cách tái cấu trúc tổng thể đô thị, khác với cách tiếp cận thông dụng ở các thành phố là mở ra những dự án mới ở bên ngoài, điều có thể phá hỏng những cấu trúc cũ và làm mất đi tiềm năng phát triển lâu dài. Sau đó, tầm nhìn này có tác dụng như một khung phát triển cho những giải pháp cụ thể dưới dạng dự án đô thị.

Một đô thị đa văn hóa, ấm cúng và chung sống hòa bình: Essaouira là một lưỡng thể – hải cảng và đô thị. Khi ta định nghĩa nó là một điểm giao thương và giao điểm giữa các nền văn minh thì đặc tính đa văn hóa của đô thị này sẽ được thể hiện rõ cả ở hình thái lẫn cấu trúc. Nổi bật nhất là năm không gian tiếp đón quan trọng tỏa ra một không khí mến khách và một không gian mở cho các hoạt động giao thương. Ngoài những không gian quan trọng hiện hữu như khu vực quảng trường Medina và phụ cận, thì dải công viên mới bao quanh đô thị có thể đảm đương vai trò đương đại của vùng vịnh. Sự mến khách và tính giao thương sẽ được nhấn mạnh bằng hàng loạt những không gian công cộng với tính chất và kích thước khác nhau.

Tầm nhìn về một đô thị sinh thái và một dự án chiến lược công viên đô thị:

Bối cảnh thiên nhiên của Essaouira được định nghĩa cơ bản dựa trên các yếu tố: biển, bãi đá phía Bắc, vịnh phía Tây, hệ thống đầm phá và cồn cát. Đây là những tài nguyên thiên nhiên trọng yếu và cũng là thách thức tương lai của thành phố. Trong vùng đầm phá và cồn cát, một công viên đô thị được đề xuất thiết kế, để ngăn chặn việc phát triển tràn lan và tạo một mặt tiền đô thị mới, đồng thời tạo không gian công cộng (trong đó có những vùng nông nghiệp đô thị và một hệ thống sân chơi công cộng, hàng quán) và những tiện ích cộng đồng (xưởng, nhà trẻ v.v.) Công viên này sẽ bổ trợ cho bãi biển và trung chuyển giữa đô thị và thiên nhiên nhạy cảm vùng cồn cát.

Cả ba tầm nhìn chiến lược đều được củng cố và cảm nhận thông qua việc sử dụng đa dạng những không gian trống xung quanh vòng tường của thánh địa Medina [3] – một vùng giàu tính lịch sử đô thị. Dự án chiến lược này bắt đầu từ việc tái nhận định những diện tích này là một chuỗi không gian mở công cộng, nhấn mạnh cấu trúc của đô thị nén (với vai trò là không gian giải nén) và là khoảng đệm tới khu vực chia lô xây dựng. Việc triển khai dự án chiến lược này nhằm làm rõ và thay đổi về chất những cảm nhận trong cuộc sống đô thị hàng ngày cũng như trong những dịp lễ hội trọng đại. Những can thiệp không gian bao gồm cả những giải pháp xử lý mặt tiền, tạo khoảng lùi, trồng những cụm cây ngăn cách giữa những không gian mới thành lập và khu vực bãi đỗ xe. Dự án cũng bàn đến việc xây dựng làm sao (bên cạnh việc nâng cao chất lượng công trình) để cùng một lúc đạt hai mục đích: thứ nhất là bổ sung những công năng còn thiếu (chẳng hạn như kết hợp trung tâm hội nghị vào khách sạn) và thứ hai là định nghĩa rõ ràng các không gian trống để trở thành không gian công cộng ở mặt tiền.

BÀI HỌC KINH NGHIỆM:

Bài học về phương pháp và tư duy:

– Quá trình phát triển đô thị mới tràn lan trước đây ở Essaouira đã được ngăn chặn bằng cách tạo ra một cấu trúc tổng thể cho toàn đô thị.

– Tầm nhìn được đề xuất cho Essaouira nhấn mạnh vào việc mở rộng không gian công cộng và các dự án chiến lược được nghiên cứu để đạt mục tiêu này. (thông qua khu vực quanh Medina và công viên dọc theo cồn cát).

– Việc đưa một yếu tố không gian trung chuyển, (dưới dạng không gian công cộng) thành một vùng đệm giữa các mảng cấu trúc và cảnh quan là một chiến thuật cơ bản để đối mặt với mâu thuẫn.

– Đồ án này cũng là một bài học đối với Việt Nam về cách tạo ra không gian công cộng thông qua thiết kế mặt tiền và các cạnh của công trình.

– Toàn bộ đồ án – thông qua việc định nghĩa tầm nhìn và các dự án chiến lược – đã hợp nhất được nhiều cấp độ và kết hợp quy hoạch truyền thống với những yếu tố bứt phá nhằm tạo ra bản sắc, cá tính cho đô thị. Tiềm năng của những địa điểm chiến lược nằm ở chỗ chúng không chỉ tạo ra những công năng tự thân (như nhà ở, thương mại, văn phòng) mà còn có tác dụng liên kết các yếu tố đô thị ở một cấp độ cao hơn (trong một cấu trúc tổng thể đô thị). Những bài học như vậy đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay ở Việt nam.

Bài học về kỹ thuật thể hiện:

– Một nguyên lý thiết kế đô thị rất cơ bản được thể hiện qua các bản đồ phân tích cũng như ý tưởng quy hoạch, đó là việc chọn lọc thông tin. Tất cả những gì không cần thiết thì không cần thể hiện, trở thành một nền đen tuyền, chỉ còn lại những điều trực tiếp muốn nói, được diễn đạt bằng màu nổi bật trên nền đen đó. Nếu chỉ riêng những thông tin này đã tạo ra một bức tranh cấu trúc rất rõ ràng, chặt chẽ và đầy bản sắc, thì có nghĩa là ta đang đi đúng hướng trong việc xác định cấu trúc chiến lược của đô thị đó.

– Trong thiết kế đô thị, màu sắc là công cụ thể hiện quan trọng, cần được dùng một cách có nghĩa, không tùy tiện. Nhìn chung màu sắc được dùng để biểu đạt điều muốn nói một cách rõ ràng nhất, cô đọng nhất chứ không phải tả thực. Những yếu tố như bãi đá, bờ biển, cồn cát, không gian công cộng quanh Medinav.v. vốn là những yếu tố khác nhau, nhưng trong dự án này đều chung một ý tưởng chủ đạo, đó là lấy không gian công cộng làm cấu trúc chiến lược. Vì ý chung lớn hơn cái riêng, nên các khu này được thể hiện bằng màu cùng tông. Toàn bộ bản chất của hệ sinh thái ở đây được quy về hai yếu tố chính là biển và cát, vì vậy chỉ dùng hai màu này.

– Bản đồ ý tưởng tầm nhìn là một loại bản đồ diễn giải [4] rất cơ bản trong thiết kế đô thị. Khu vực bãi đá phía bắc được dán một bề mặt dạng khối lồi lõm, trong khi khu cồn cát có những vân rất đặc trưng của cấu trúc này. Cách diễn đạt này không phải tả thực, nhưng vẫn diễn tả rõ được bản chất cấu trúc của từng khu vực.

Chú thích:

[1] Vùng trung tính: transition zone

[2]: The Essaouira Local agenda 21 Project: Dự án bắt đầu vào năm 1996 với sự hỗ trợ của Trung tâm sau đại học cho các khu định cư con người của Đại học Công giáo Leuven, Bỉ. Nó đã góp phần vào việc giúp Essaouira được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 12 năm 2001.

[3]: Thành phố (thánh địa) Medina là một trong những thành phố thơ mộng tọa lạc giữa một vùng đất phì nhiêu ở một độ cao hơn 600 thước trên mực nước biển, cách Thánh Địa Mecca khoảng hơn 400 cây số về hướng bắc và cách biển Hồng Hải không đầy 140 cây số. Phía đông của Medina được bao bọc bằng những cánh đồng phì nhiêu do phún thạch của núi lửa từng hoạt động cách đây khoảng bẩy thế kỷ về trước. Còn lại ba phía bắc, tây và nam thì thành phố được bao bọc bởi những ngọn đồi trọc thuộc vùng núi Hejaz trong đó có những ngọn cao tới hàng ngàn thước.

Ngay từ những năm tháng xa xưa cách đây ngót 14 thế kỷ, thành phố Medina đã được những người Hồi Giáo coi là Thánh Địa đứng hàng thứ hai sau Thánh Địa Mecca. Chính vì vậy nên tất cả những ai đã không phải là tín đồ Hồi Giáo thì không những không được cư trú tại Medina mà ngay cả viếng thăm với tư cách du lịch cũng bị nghiêm cấm. Tuy nhiên phi trường của thành phố thì lại nằm hoàn toàn bên ngoài khu vực cấm cho nên khách du lịch có thể có một cái nhìn bao quát toàn bộ khu Thánh Địa này trong khi phi cơ hạ cánh cũng như khi cất cánh.

Chính vì Medina được coi là trung tâm điểm đầu tiên của Hồi Giáo và được coi là cái nôi khai sinh ra đế quốc Hồi Giáo sau này nên tại thành phố này, bất cứ người Hồi Giáo nào cũng thấy nhan nhản những vết tích linh thiêng, những dấu ấn huyền ảo gói ghém những kỷ niệm khi Giáo Chủ Mohammed còn tại thế khiến cho toàn bộ thành phố như được ướp trong những đường nét huyền bí của cổ tích với những đền đài, cung miếu phảng phất dấu vết của tiền nhân…

[4] bản đồ diễn giải: interpretative map

Nội dung chính trong bài viết được biên tập và tổng hợp từ Sổ tay thiết kế đô thị Việt Nam – Đan Mạch/Chương trình Hợp tác Phát triển trong lĩnh vực môi trường 2005 – 2010/Hợp phần ‘Phát triển bền vững môi trường trong các khu đô thị nghèo” (SDU).

Thái Linh – Kienviet.net