Nhà Lõi tránh bão lụt – Một mô hình thiết thực với dân nghèo Miền Trung

665

Kienviet.net – Trong những năm gần đây, miền Trung liên tục bị bão lũ tàn phá, hơn bao giờ hết, vấn đề nhà ở cho nông thôn vùng bão lũ, ngập lụt đã trở nên nóng bỏng, trở thành một trong những đối tượng được quan tâm đặc biệt không những của các cấp chính quyền, của xã hội mà còn là nỗi trăn trở của toàn giới kiến trúc nước ta. Thiết kế mẫu nhà ở nhằm giúp người dân giảm thiểu những thiệt hại do thiên tai gây ra đã trở thành nội dung cuộc thi kiến trúc Nhà ở nông thôn vùng bão lụt do Hội KTS Việt Nam phát động ngay sau trận bão lũ tàn phá miền Trung năm 2010. Không dừng lại ở kết quả thi ý tưởng, hai trong số ba phương án đoạt giải A của cuộc thi đã được nghiên cứu ứng dụng vào thực tế ngay trong năm 2011 – trên địa bàn bão lũ ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Hà Tĩnh và năm 2012 ở Nghệ An.

Từ lõi nhà dân tự hoàn thiện thành nhà lõi năm 2012 ở Nghệ An

Nhìn chung, vấn đề đặt ra trong việc thiết kế và xây dựng ngôi nhà cho dân vùng bão lũ ngập lụt là phải giải quyết thấu đáo các mối liên quan giữa nhu cầu sử dụng an toàn, bền vững với chi phí xây dựng mà người nghèo có thể làm được, cộng đồng có thể vào cuộc để giúp được nhiều người. Thực tế cho thấy: một số mẫu nhà đã xây với kinh phí tới hàng trăm triệu đồng cho một hộ dân thì tính phổ biến rất hạn chế, khả năng nhân rộng là bất khả thi. Do vậy, một số mẫu nhà được xây lên trước đây chỉ dừng lại ở giá trị là những món quà tặng cho số ít gia đình chính sách ở vùng thiên tai.

Trong nỗ lực tìm kiếm mẫu nhà giúp dân sống chung với bão lụt, giải pháp tìm ra mô hình đơn giản, chi phí xây dựng thấp nhất để hàng triệu dân nghèo vùng bão lũ, ai cũng được hưởng sự giúp đỡ từ cộng đồng hoặc tự làm được là vấn đề lớn cần quan tâm giải quyết.

Phương án Giải A – KTS Trịnh Tuấn Hiệp

Nhà lõi xây năm 2011 ở Quảng Ngãi

Trên cơ sở kết hợp nghiên cứu nhiều phương án thiết kế nhà chống bão lụt đã có, đặc biệt sau khi thâm nhập tìm hiểu điều kiện hoàn cảnh và nguyện vọng của dân vùng bão lụt ở Nghệ An, Hà Tĩnh, phương án thiết kế thực hiện ở Quảng Nam, Quảng Ngãi đã được xem xét, điều chỉnh. Trước mùa bão lụt năm nay, việc xây dựng mẫu lõi nhà tránh bão lụt tại xã Hưng Nhân, Hưng Nguyên tỉnh Nghệ An của Hội KTS ViệtNamđã được thực hiện. Đây là mô hình hội tụ được nhiều ưu điểm: dễ xây dựng, nhanh gọn, sử dụng tức thời, và tồn tại lâu dài; chi phí hợp lý: Các tổ chức, cá nhân đều có thể tham gia nên tính xã hội được phát huy cao độ…

Nhà mẫu tránh bão lụt áp dụng xây dựng lần này vẫn tiếp tục là bước thể nghiệm thực tế với mục đích tìm ra mô hình khả thi nhất giúp dân nghèo vùng bão lũ, ngập lụt có thể tránh được thiên tai ngay trên đất nhà mình – vừa an toàn, vừa ít chi phí nhất. Và điều quan trọng là từ phần lõi này, người dân tự hoàn thiện tiếp các phần khác theo nhu cầu và đủ khả năng để tạo ra ngôi nhà của chính mình sống chung được với bão lũ, ngập lụt.

Như vậy, phần lõi được coi là phần “tối thiểu” của ngôi nhà tránh bão lụt và cũng là phần cơ sở để tạo ra khả năng “tối đa” – tiếp tục hoàn thiện hoặc phát triển thành ngôi nhà theo ý muốn của mỗi gia đình. Lõi nhà là thành phần chức năng cơ bản của nhà lõi, rất cần cho dân khi bão lũ. Chính vì vậy, lõi nhà tránh bão lụt được đưa ra xây dựng thể nghiệm ở Nghệ An đã thể hiện được 3 tiêu chí quan trọng:

Đơn giản, chi phí thấp:

Xuất phát từ mục đích trên, lõi nhà được thiết kế là một hệ khung bê tông cốt thép có hình dạng cơ bản, được cấu tạo từ 2 hình lập phương kích thước 3m x 3m x 3m đặt chồng lên nhau thành khối 2 tầng, tạo ra một môđun làm cơ sở để từ đây có thể phát triển không gian các hướng theo chiều cao, rộng hoặc sâu khi cần áp dụng trong thực tế.

 Do hình khối đơn giản nên lõi nhà dễ hình dung, thuận lợi trong việc triển khai, sắp đặt và tính toán. Chi phí xây dựng ở mức thấp nhất, do từ khâu thiết kế đã tính toán phương án vừa bền vững vừa tiết kiệm tối đa các chi tiết dầm, cột, sàn… Khi được hướng dẫn đầy đủ, người dân có thể tự tổ chức làm lấy, giảm được các chi phí phụ, hoặc rất kinh tế khi sản xuất lắp ghép hàng loạt.

Phương án Giải A – PGS.TS Phạm Hùng Cường

Áp dụng linh hoạt, sử dụng linh hoạt:

Với cấu trúc đơn giản và khả năng biến hóa cao, phần lõi nhà hoàn toàn đáp ứng được việc áp dụng rộng rãi và tương thích với mọi địa hình vùng bão lũ. Quan trọng nhất là việc lựa chọn, xác định vị trí xây dựng phần lõi – sao cho thích hợp với mỗi ngôi nhà hiện có, để kết nối sử dụng tốt nhất; hoặc phải phù hợp cho việc sửa chữa, cải tạo tiếp, hoặc thuận lợi cho việc phá cũ để xây mới ngôi nhà trong tương lai… Trong mọi trường hợp đều phải đạt được mục tiêu: từ phần lõi sẽ hình thành nên ngôi nhà lõi tránh bão lụt hơp lý, lâu dài với khuôn viên đất của mỗi gia đình.

Các khả năng phát triển, mở rộng phần lõi khi cần đều được đặt ra: có thể mở tiếp lên cao (nâng mái, thêm tầng) để tăng diện tích hoặc để tránh mực nước dâng bất thường so với đỉnh lũ lụt thường xuyên; có thể mở rộng không gian theo chiều sâu cũng như chiều rộng (bằng tường xây)… Từ chiều cao cơ bản của mô hình lõi nhà (3m+3m) trên thực tế có thể điều chỉnh cục bộ, tăng hoặc giảm cho phù hợp với mực nước ngập cao nhất, hoặc để hoà hợp với không gian của toàn ngôi nhà và xung quanh. Có nghĩa là, từ mô hình lõi đã thiết kế có thể điều chỉnh áp dụng linh hoạt cho nhiều tình huống khác nhau.

Lõi nhà

Về sử dụng, phần lõi nhà có khả năng đáp ứng sử dụng không những cho người và vật dụng, mà còn cho gia súc như trâu bò đều có thể trú ẩn được. Vấn đề là đối với gia đình nào có nhu cầu để cho gia súc tránh lụt thì phải xử lý thang lên xuống cho phù hợp. Bình thường thì tầng dưới có thể làm bếp, phòng ăn hoặc tiếp khách…tầng trên để ngủ nghỉ, hoặc cất giữ đồ đạc.

Từ các khả năng áp dụng và sử dụng linh hoạt như đã phân tích, phần lõi nhà có 3 dạng hình thái thể hiện trên thực tế trong khuôn viên nhà dân:

– Đối với nhà dân đã có sẵn: phần lõi sẽ gắn kết thêm vào nhà hiện có để tạo thành nhà lõi, trường hợp này khá phổ biến. Nguyên tắc chính là phần lõi được “xây thêm” vào, do vậy cần có sự chuyển hóa tương thích của nhà hiện có với phần lõi để thống nhất thành một khối sử dụng về chức năng cũng như về hình thức kiến trúc chung của ngôi nhà.

– Đối với trường hợp phần lõi dùng cho trâu bò tránh lũ lụt, lúc đó phần lõi được đặt cạnh ngôi nhà chính và có thể trở thành chòi tránh bão lụt.

– Đối với nhà làm mới hoàn toàn: phần lõi có ý nghĩa đầy đủ nhất. Nhà lõi lúc này được hình thành gồm hai phần chính là phần lõi làm theo thiết kế (có thể được tài trợ), phần còn lại làm theo một trong các gợi ý của bản thiết kế (để dân tự làm). Phần lõi 2 tầng hòa vào phần 1 tầng, mỗi nhà một vẻ sẽ tạo nên kiến trúc ngôi nhà lõi đa dạng, hình thức không hoàn toàn giống nhau, tạo ra cơ hội có thể đón đợi một diện mạo Kiến trúc nông thôn mới cho vùng bão lụt, đó là điểm tích cực rất đáng chú ý của mô hình này.

Lõi nhà đang trong quá trình xây dựng do dân tự làm

Tính phổ biến và tính xã hội cao:

Trên cơ sở các yêu cầu của hồ sơ thiết kế và hướng dẫn thực hiện, phần lõi của nhà lõi tránh bão lụt có sơ sở để triển khai thực hiện rộng rãi, thể hiện trên các phương diện:

– Về tính phổ biến: xuất phát từ sự đơn giản của hình khối, khả năng áp dụng và sử dụng linh hoạt, vật liệu thông dụng, kết cấu phổ thông…và ai cũng có thể thực hiện được nên phổ biến cũng dễ dàng.

– Tính xã hội cao: Người dân có thể vào cuộc để chủ động làm ngôi nhà của mình trên cơ sở giúp đỡ của cộng đồng,  xây dựng phần lõi theo thiết kế. Các phần khác của nhà làm theo nhu cầu và điều kiện kinh tế của mình dựa trên cơ sở gợi ý của thiết kế. Dân có thể tự xác định vị trí thích hợp để xây dựng và sử dụng phần lõi hợp lý trước mắt và lâu dài, có thể tự tổ chức thi công bằng phương pháp thủ công.

– Các tổ chức, cá nhân có điều kiện giúp đỡ dân cũng dễ tham gia vào các công đoạn thực hiện như: tài trợ kinh phí hoặc cung cấp vật liệu… Dễ tính toán trong các khâu thi công, xây dựng và giá thành phần lõi.

Tinh thần Quyết định số 716/QĐ-TTg, ngày 14/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ: sẽ triển khai thí điểm giải pháp hỗ trợ hộ người nghèo nâng cao điều kiện an toàn chỗ ở, ứng phó với lũ, lụt vùng Bắc Trung bộ và duyên hải miền Trung để rút kinh nghiệm trước khi triển khai trên diện rộng. Theo đó, “Nhà nước hỗ trợ, cộng đồng giúp đỡ, hộ gia đình tham gia đóng góp để xây dựng được chòi phòng tránh lũ, lụt có sàn sử dụng cao hơn mức ngập lụt từ 1,5 – 3,6m tại vị trí xây dựng,..” Như vậy, mô hình phần lõi tạo nên nhà lõi tránh bão lụt cho dân nghèo miền Trung của Hội KTS Việt Nam đã thiết kế và xây thử nghiệm là phương án khả thi, là một mô hình rất thiết thực với dân nghèo miền Trung.

TS.KTS Ngô Doãn Đức