19 tiêu chí – Kinh phí từ đâu & sửa đổi điều gì

212

Xây dựng nông thôn mới với những tiêu chí được Chính phủ đề ra đang là câu chuyện nóng với các địa phương trong cả nước. Sau ba năm thực hiện, 19 tiêu chí đang là bài toán khó với phần lớn địa phương trong cả nước về kinh phí thực hiện cũng như những chỉ tiêu đề ra. Hiện tại, theo ý kiến của một số địa phương về việc điều chỉnh tiêu chí nông thôn mới, Bộ tiêu chí nên rút gọn lại vào các nội dung chính: Quy hoạch (bao gồm cả cơ sở hạ tầng KT – XH); Kinh tế và tổ chức sản xuất; Văn hóa – Xã hội; Chính trị – xã hội trên cơ sở thực tiễn các vùng miền.

Một trong những việc còn thiếu sót trong thực hiện tiêu chí xây dựng mô hình nông thôn mới ở các xã là chưa đưa ra được quy trình, nguyên tắc để thẩm định những tiêu chí đó. Hiện nay, vẫn là do địa phương tự đánh giá và chấm điểm cho mình, vì thế có thể cũng chưa chính xác.

NHỮNG TIÊU CHÍ CẦN SỬA ĐỔI

Xây dựng mô hình nông thôn mới là một chương trình lớn, lâu dài. Chính phủ đã ban hành Bộ tiêu chí quốc gia gồm 19 tiêu chí cụ thể, được chia thành năm nhóm: nhóm tiêu chí về quy hoạch, về hạ tầng kinh tế – xã hội, về kinh tế và tổ chức sản xuất, về văn hóa – xã hội – môi trường và về hệ thống chính trị. Tuy nhiên, sau 3 năm triển khai thí điểm tại 11 xã điểm và hơn một năm triển khai trên diện rộng trong cả nước, các địa phương đều cho rằng có những tiêu chí chưa phù hợp, khó thực hiện, thậm chí rất khó thực hiện.

Vấn đề hiện nay như nhiều người nhận thấy, đó là bộ tiêu chí chung cho cả nước, trong khi Việt Nam là đất nước rất đa dạng (ở cấp độ vùng miền) có tới 8 vùng sinh thái. Do vậy, nếu đưa ra một tiêu chí chung, thì rõ ràng không thể làm tốt được. Hiện nay chưa có một mức cụ thể hóa nào cho các vùng miền, chưa kể mỗi tỉnh, huyện, xã lại có những đặc điểm khác nhau. Như vậy, làm sao có thể cụ thể hóa những chính sách, tiêu chí tới từng khu vực cho sát thực?

Người dân nông thôn tham gia xây dựng và giám sát dụ án phát triển hạ tầng nông thôn mới

Một số tiêu chí không phù hợp và có thể cần phải sửa đổi, bao gồm các tiêu chí về: Thu nhập, cơ cấu lao động, nhà ở dân cư, hệ thống thủy lợi, chợ nông thôn, môi trường, văn hóa và hợp tác xã tự quản.

Tiêu chí về văn hóa, theo tôi, không nên quy định cứng về diện tích của nhà văn hóa xã theo quy định mới của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch do các xã miền núi, ĐBSCL khó có thể dành đủ đất theo quy định. Cũng không nên quy định cứng các thôn, bản, ấp phải có nhà văn hoá, khu thể thao thôn mà chỉ cần quy định tỷ lệ thôn có điểm sinh hoạt văn hóa, thể thao đáp ứng yêu cầu cơ bản của người dân trong thôn. Cần hướng dẫn cụ thể hơn về hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả; cần mở rộng các loại hình tổ chức sản xuất như hợp tác xã cổ phần, công ty TNHH một thành viên, công ty cổ phần… bổ sung hướng dẫn và quy định cụ thể việc đánh giá hiệu quả của HTX, tổ hợp tác, doanh nghiệp tư nhân.

Trong tiêu chí về môi trường, theo tôi không nhất thiết mỗi xã phải có một nghĩa trang. Việc thu gom và xử lý rác thải, chất thải cần có những quy định rõ hơn. Đối với việc xử lý và thu gom rác thải được hiểu là rác thải, chất thải được thu gom và xử lý bằng các hình thức đơn giản như chôn, lấp hoặc đốt…

Tiêu chí về giao thông: Với một số địa phương vùng ĐBSCL, vùng miền núi nên bỏ quy định nhựa hóa, bê tông hóa đường trục xã, liên xã (chỉ tiêu 2.1) và cứng hóa đường trục thôn, xóm (chỉ tiêu 2.2) vì không phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng và theo quy định đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật quy định tại Quyết định số 315/QĐ-BGTVT ngày 23/02/2011 của Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải. Cũng có ý kiến cho rằng hướng dẫn của Bộ Giao thông vận tải quy định “đường trục xã có mặt cắt thiết kế từ 2,5 – 3,5 m” có mặt cắt quá nhỏ, không phù hợp với thực tế hiện nay và không đảm bảo phát triển lâu dài, gây khó khăn, lúng túng cho các địa phương khi triển khai xây dựng nông thôn mới.

Về chợ nông thôn, rất nhiều xã hiện nay chợ là vấn đề cực kỳ khó khăn. Nhiều khi xây mới xong người dân không dùng mà lại họp chợ bên cạnh chợ mới với những dãy nhà lụp xụp. Đôi khi người làm xây dựng chỉ hiểu rất đơn giản về hiện đại hóa nông thôn là phải xây mới, phải nâng cấp lên, chia lô ra… mà không tính đến tính thực dụng và thói quen của người dân. Tất cả phải là sự phù hợp, vừa ý Đảng nhưng phải hợp lòng dân.


Nhà ở nông thôn với hình ảnh “trước cau , sau chuối” quen thuộc

Đối với tiêu chí về thu nhập: Nông thôn hiện nay thừa lao động, thiếu việc làm tại chỗ, thanh niên và người lao động đổ ra thành phố làm việc hoặc những khu công nghiệp, những vùng nông thôn khác nhưng cần lao động như lên Tây Nguyên làm kinh tế. Còn lại ở nhà là phụ nữ, người già, trẻ em. Như vậy, nguồn thu tại chỗ từ địa phương nông thôn rất hạn chế. Còn hoạt động ngành nghề thì không phải xã nào cũng triển khai tốt. Chính vì vậy câu chuyện tăng thu nhập và chỉ số tăng thu nhập cần phải xem xét lại.

Về tỷ lệ lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật có bằng cấp: Đây gần như là điều ảo tưởng vì ở nông thôn chủ yếu vẫn là lao động chân tay, những người học đại học sau khi tốt nghiệp thường ở lại thành phố làm việc. Trong khi tỷ lệ đặt ra quá cao, nó gần như là một điều không tưởng. Câu chuyện của chúng ta một lần nữa lại đánh giá con người theo bằng cấp. Trong khi đó, ví dụ một làng nghề truyền thống với nhiều nghệ nhân tay nghề rất giỏi, nhưng họ đâu có bằng cấp? Do đó chúng ta cũng cần nhìn nhận lại chất lượng lao động trên thực tế và đánh giá qua những tiêu chí khác, qua hiệu suất lao động, chất lượng sản phẩm và mối quan hệ xã hội…

Đối với tiêu chí về cơ cấu lao động trong nông nghiệp, theo quy định là xã NTM thì số lao động nông nghiệp chỉ chiếm dưới 30%. Tiêu chí này rõ ràng không phù hợp với các xã vùng sâu, vùng xa và vùng chuyên canh cây nông nghiệp. Đặc biệt, những nơi vùng sâu, vùng xa, các doanh nghiệp chưa thể vào đầu tư, điều kiện kinh tế chưa phát triển, sẽ rất khó chuyển đổi lao động sang các ngành nghề khác mặc dù địa phương rất muốn. Đối với các vùng chuyên canh, tiêu chí này không hợp lý. Chẳng hạn, một xã ở TP Đà Lạt (Lâm Đồng) chuyên sản xuất rau và hoa, hiện chiếm từ 70% – 80% số người làm nông nghiệp. Nếu giảm xuống còn dưới 30% thì làm sao có đủ nhân lực chuyên làm nông nghiệp? Hiện nay, thu nhập của họ rất cao, không nhất thiết phải chuyển dịch cơ cấu lao động bởi mục đích của việc chuyển đổi là để có thu nhập cao hơn. Do đó, tiêu chí thu nhập mới là điều quan trọng, còn tiêu chí cơ cấu lao động chỉ là phương tiện. Vì vậy, đây là một trong những tiêu chí nên sửa đổi. Qua đó, cũng rất cần các bộ, ngành phải tham gia, đề xuất hoàn thiện các tiêu chí, sao cho mang tính phù hợp và lâu dài hơn.

KINH PHÍ LẤY TỪ ĐÂU

Hiện tại, kinh phí để thực hiện nông thôn mới được chia làm ba phần, một phần ngân sách nhà nước hỗ trợ, một phần là doanh nghiệp bên ngoài đầu tư, phần thứ ba là huy động nguồn vốn trong nhân dân, hay còn được gọi là “vốn xã hội hóa”. Đối với 11 xã thí điểm cấp quốc gia thì nguồn vốn tài chính khoảng 200 tỷ/ xã.

Được biết, tại Quảng Ngãi, hiện các địa phương trong tỉnh đang áp dụng hình thức “góp vốn” 90 – 10. Có nghĩa là Ngân sách 90% – Nhân dân đóng góp 10%. Tuy nhiên, người dân nông thôn cho rằng, mức đóng góp này dân khó có thể kham nổi. Bởi vì, vốn xây dựng nông thôn mới rất lớn, khi nhân với 10% thì vẫn nằm ở con số mỗi xã cũng vài chục tỉ đồng. Ví dụ như xã Bình Dương (Bình Sơn), tổng kinh phí cần thiết để hoàn thành chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới khoảng 200 tỷ đồng; tỷ lệ 10% mà dân phải “góp” là 20 tỷ đồng. Số tiền này nếu chia đều cho số lao động của xã là 2.000 người thì mỗi lao động phải “góp” 10 triệu đồng trong vòng 8 năm, từ nay cho đến 2020.

Có thể nói, xã nào được chọn làm xã điểm sẽ có quá trình thực hiện nhanh nhất và có điều kiện thực hiện hơn cả. Nước ta có một hội chứng, đó là hội chứng số lượng, tăng trưởng đồng nhất với phát triển. Có một số tiêu chí hiện nay không thể thực hiện được và cần phải có sự điều chỉnh. Quan điểm chỉ đạo “Nguồn vốn căn bản là huy động nội lực”, rất khó thực hiện bởi chủ yếu chỉ có thể huy động nội lực từ những xã giàu, những xã có làng nghề. Trong khi phần lớn nông thôn Việt Nam là xã nông nghiệp, nghèo thì lấy đâu ra nội lực? Nếu không có nội lực, tất yếu cần tới ngoại lực. Có hai điều ai cũng hiểu, đó là câu chuyện xin – cho, người ta phải chiến đấu là xã nghèo, như ở miền núi phải vào được chương trình 135 của Chính phủ. Hướng thứ hai là câu chuyện đổi đất lấy cơ sở hạ tầng. Nội lực hầu hết là từ đất. Câu chuyện đó gần như cả nước đang làm. Cái được của câu chuyện này là bộ mặt nông thôn đổi mới, nhưng mặt trái là sinh ra nhiều tệ nạn, tham nhũng không ngăn chặn được. Nội lực của những địa phương này chỉ từ bán đất và nâng giá đất. Vấn đề ở đây không phải dừng lại mà là tăng cường sự kiểm soát xã hội bao gồm sự quản trị nghiêm minh của Nhà nước và sự giám sát chặt chẽ của xã hội dân sự. Và, khi có hạ tầng, phải tận dụng doanh nghiệp. Lúc này lãnh đạo xã phải là người biết làm ăn, biết hợp tác với doanh nghiệp. Tại xã Thụy Hương (Chương Mỹ, Hà Nội) kêu gọi doanh nghiệp đầu tư hợp tác xã rau sạch. Bên cạnh đó có hợp tác xã hoa xuất khẩu. Ở đây, họ thành lập công ty cổ phần, hợp tác xã cổ phần. Trong đó từ lãnh đạo xã đến nhân dân đều đóng cổ phần, góp vốn. Ban điều hành được bầu ra. Họ thuê kỹ sư nông nghiệp về tư vấn và đào tạo thêm nhân công chuyên nghiệp. Ban quản trị được bầu theo cổ phần. Đây là một hình thức huy động vốn từ nội bộ. Phần còn lại là huy động từ xã hội hóa, tức là từ người dân, trong đó họ có thể đóng góp bằng sức lao động (quy đổi ra tiền).

NÊN BỔ SUNG ĐIỀU GÌ

Tuy tiêu chí nhiều như vậy nhưng vẫn thiếu những điều rất cơ bản. Thứ nhất là quy hoạch tổng thể, ở đây quy hoạch tổng thể còn đơn giản (QH sử dụng đất, QH phát triển khu dân cư, QH phát triển hạ tầng KT – XH). Cần có hướng dẫn và giải thích cụ thể để địa phương có căn cứ thực hiện sát thực.

Thứ hai, trong chiến lược phát triển 2011 – 2020 Đảng có đưa ra ba đột phá, trong đó có đột phá về phát triển nguồn nhân lực; nguồn nhân lực được quan niệm một cách tổng hợp. Tuy nhiên, trong 19 tiêu chí nông thôn mới lại quan niệm nguồn nhân lực là nhiệm vụ của ngành giáo dục và đào tạo. Một mình ngành GD & ĐT làm sao đủ sức đột phá vào nguồn nhân lực với mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, mà lại ở nông thôn? Nguồn nhân lực, cái lõi là nguồn lao động, lực lượng lao động, gồm có thể lực, trí lực, tâm lực và có phẩm chất chính trị, đạo đức, thẩm mỹ. Ngành giáo dục và đào tạo cứ cho là theo triết lý giáo dục toàn diện “trí, đức, thể, mỹ” thì trên thực tế chỉ lo được phần trí lực của con người, phần thể lực do ngành y tế chăm lo, phần tâm lực thực sự phải được toàn xã hội chăm lo. Do vậy, cần có tiêu chí riêng về nguồn nhân lực. Nông thôn hiện tại thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, thiếu hụt rất lớn. Vậy, làm sao để hút về? Bằng chính sách gì, dự án gì? Một phương thức cực kỳ quan trọng là phải hút lao động chất lượng cao bằng những dự án phát triển tam nông (nông nghiệp, nông dân, nông thôn). Thứ ba là cần bổ sung thêm tiêu chí xây dựng các tổ chức xã hội dân sự lành mạnh đồng bộ với các tổ chức chính trị – xã hội nhằm góp phần phát triển kinh tế – xã hội tam nông toàn diện, bền vững..

Thứ tư, một trong những việc còn thiếu sót trong thực hiện tiêu chí xây dựng mô hình nông thôn mới ở các xã điểm là chưa đưa ra được quy trình, nguyên tắc để thẩm định những tiêu chí đó. Hiện nay, vẫn là do địa phương tự đánh giá và chấm điểm cho mình, vì thế có thể cũng chưa chính xác.

Nhóm tiêu chí thứ V “Hệ thống chính trị” nên sửa đổi thành “Hệ thống chính trị và xã hội”. Ngoài các tiêu chí đã có về “Hệ thống tổ chức chính trị – xã hội vững mạnh” và “An ninh, trật tự xã hội được giữ vững” cần bổ sung thêm tiêu chí “Xây dựng các tổ chức xã hội dân sự lành mạnh”. Tiêu chí mới này có ít nhất 2 chỉ tiêu: một là lành mạnh hoá các tổ chức xã hội dân sự hiện có, hai là phát triển mạng lưới tổ chức xã hội dân sự theo mục tiêu chung “Dân giàu, Nước mạnh, Xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, hiện đại”.

GS.TS Tô Duy Hợp – Hội Xã hội học Việt Nam
Trần Anh(ghi)
Nguồn ảnh: Internet
Theo Tạp Chí Kiến Trúc Việt Nam 

1 BÌNH LUẬN

  1. Miềng có tham gia vài đồ án nông thôn mới ở Tây Ninh và Đồng Tháp.
    Thấy nhiều bất cập quá.
    Ngay chủ đầu tư địa phương và cơ quan thẩm định địa phương còn bối rối với 19 tiêu chí.
    Kinh phí xã điểm là 200 tỷ còn xã Miềng làm cần tới 600 tỷ mới đạt tiêu chí.
    nhà nước đang lãng phí ngân sách và nguồn nhân lực để tạo ra 1 cái khung viễn tưởng.