Quy hoạch nông thôn – Làm sao cho tốt?

770

Chúng ta có bộ 19 tiêu chí để xây dựng nông thôn mới. 19 tiêu chí với 39 tiêu chí nhỏ hướng tới một nông thôn phát triển toàn diện với khu vực trung tâm khang trang, đường sá rộng rãi, kênh mương tưới tiêu đạt tiêu chuẩn… cùng với các hoạt động kinh tế phát triển mạnh mẽ, có hiệu quả cao. Chương trình xây dựng nông thôn mới chỉ thành công nếu phát triển kinh tế thành công.

Việc các đơn vị tư vấn thiếu nghiên cứu và kinh nghiệm về quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch phát triển kinh tế tại các địa phương trong chương trình nông thôn mới đang bộc lộ nhiều bất cập khi chúng ta có tới 70% dân số sống bằng nông nghiệp. Xây dựng nông thôn mới với đường sá hiện đại, trụ sở khang trang là điều đáng mừng nhưng đích cuối cùng cần hướng tới chính là phát triển kinh tế cho người dân.

NÔNG THÔN MỚI, VƯỚNG TỪ KHÂU QUY HOẠCH

Chủ trương cho đến hết năm 2012, hơn 9.000 xã trên toàn quốc sẽ hoàn thành quy hoạch chung. Nhưng trên thực tế, các tư vấn làm quy hoạch nông thôn mới đang phát sinh nhiều vấn đề. Đầu tiên là việc lựa chọn đơn vị tư vấn. Rất đông tư vấn đơn thuần là tư vấn xây dựng, dẫn đến việc chỉ tập trung vào thiết kế khu trung tâm như trụ sở, trường học, trạm xá, nhà văn hóa mà bỏ qua nhiều hạng mục cần chú trọng khác.

Nhìn nhận vấn đề này, tiêu chí quy hoạch nông thôn mới cần được đặt trong Thông tư 13 liên bộ (Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên Môi trường). Theo đó, quy hoạch cần phải bao gồm và đạt được thống nhất của 3 quy hoạch là quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch sản xuất và quy hoạch công trình kết cấu hạ tầng, khu dân cư để nâng cao đời sống nhân dân. Với quy hoạch sử dụng đất, vẫn còn tình trạng nhiều đơn vị tư vấn không nắm được đầy đủ nhiệm vụ thực hiện. KTS làm quy hoạch xây dựng chỉ đơn giản là thiết kế tổ chức chung, không có nhiều đơn vị làm được quy hoạch sử dụng đất một cách đầy đủ, đáp ứng được các yêu cầu thực tế đặt ra. Nội dung quy hoạch sản xuất để nâng cao đời sống nhân dân cũng tương tự. Quy hoạch sản xuất sao cho người nông dân có thu nhập tốt, ổn định, cải thiện đời sống cũng chủ yếu liên quan đến quy hoạch sản xuất nông nghiệp với một nước 70% dân số sống bằng nghề nông. Thực tế, tư vấn quy hoạch xây dựng đang tham gia quy hoạch nông thôn mới với nhiều đơn vị bộc lộ sự thiếu chuyên sâu về bản chất của sản xuất nông nghiệp. Điều này dẫn đến việc không ít địa phương đã phải trả lại bản quy hoạch cho tư vấn.


Hình ảnh nhà ở nông thôn truyền thống vùng Đồng bằng Bắc Bộ

Tính trung bình, quy hoạch chi tiết có giá trên dưới 1 tỷ đồng. Trong đó chi phí lớn nhất là quy hoạch chi tiết khu trung tâm tỉ lệ 1/500. Chi phí đo đạc lớn nhưng chỉ vẽ ra được trụ sở ủy ban, trường học, trạm y tế… điều này là không cần thiết, đặc biệt với vùng đồng bằng. Số tiền đó nên tập trung cho quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch sản xuất phát triển kinh tế.

Trong quy hoạch nông thôn mới, vai trò của người dân tham gia lập quy hoạch được chú ý. Cụ thể là giao xã làm chủ đầu tư các dự án quy hoạch nông thôn mới. Nhưng trên thực tế, đa phần người dân không hiểu biết về quy hoạch, thậm chí có những nơi dân không biết nói tiếng Kinh, tư vấn phải thuê phiên dịch. Trong khi đó, không hề có hệ số quy hoạch cho các vùng khác nhau. Một xã ngoại thành Hà Nội cũng có chi phí lập quy hoạch như một xã miền núi của tỉnh Điện Biên, cách thủ phủ của tỉnh tới 200km. Một xã có thể sáng đi tối về cũng bằng với xã cách Hà Nội 1.000km mà không có hệ số vùng miền.

Bộ Xây dựng đã có bước làm trước đây là quy hoạch các điểm dân cư nông thôn. Tuy nhiên, chế tài cũng như nguồn lực để thực hiện vẫn còn hạn chế, trong một số trường hợp tính khả thi là không cao. Theo thống kê, trước chương trình xây dựng nông thôn mới, có khoảng 24% xã trên toàn quốc đã làm quy hoạch điểm dân cư, nhưng đến khi thực hiện quy hoạch nông thôn mới đa phần phải tiếp tục rà soát, điều chỉnh hoặc làm lại.

Trong xây dựng nông thôn mới có một phần là quy hoạch, bố trí sắp xếp lại dân cư cho một xã. Với các xã vùng sâu vùng xa người dân thường sống rải rác, Nhà nước cần tập trung dân lại để có điều kiện đầu tư cơ sở hạ tầng, đường, nước, điện… Nhưng việc tập trung lại không hề dễ và yêu cầu nguồn lực cũng rất lớn. Ví như xã Thanh Chăn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên đã đầu tư 70 tỷ cho xây dựng nông thôn mới trong đó Trung ương hỗ trợ 50 tỷ, còn lại là địa phương nhưng để đạt được đầy đủ các tiêu chí vẫn còn là chặng đường dài. Điều này cho thấy, nếu chỉ tập trung trông chờ nguồn lực của Nhà nước là không thể thực hiện được.

LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN

Những năm giữa thập kỷ 1990, chúng ta cũng từng bước tiến hành một số nội dung phát triển nông thôn nhưng tập trung vào xóa đói giảm nghèo và mang tính nhỏ lẻ. Chương trình nông thôn mới lần này, lần đầu tiên chúng ta thực hiện trên địa bàn rộng, hơn 9.000 xã của cả nước từ nội dung quy hoạch, phát triển kinh tế, phát triển kết cấu hạ tầng phục vụ dân sinh cũng như phục vụ phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, phát triển các tổ chức chính trị xã hội… hay cải thiện điều kiện sống của các hộ dân thông qua các hoạt động như chỉnh trang nhà cửa, đường đi… tạo ra bộ mặt cảnh quan tươi đẹp hơn, thu hút người dân sống tại địa phương. Cụ thể hơn trong cải thiện điều kiện ở của hộ gia đình bao gồm nhà ở, hệ thống các công trình phụ trợ như nhà vệ sinh, nhà bếp, nước sinh hoạt, mục đích tạo ra một khối công trình nhà ở cải thiện được nhu cầu chỗ ở ngay thời điểm xây dựng mô hình nông thôn mới, đồng thời đáp ứng được yêu cầu cho cuộc sống vừa văn minh, hiện đại, vừa bảo vệ các giá trị văn hóa. Thực chất trước đây đã có quy chuẩn xây dựng các công trình dân sinh cũng như nhà ở khu vực nông thôn. Tuy nhiên các quy chuẩn này còn máy móc. Công trình đôi khi phù hợp ở thành phố nhưng chưa chắc đã phù hợp ở nông thôn, lại càng khó với các vùng miền nông thôn khác nhau. Ví dụ vùng đồng bằng Sông Hồng từ xưa với khung cảnh của một khuôn viên trong nhà có cả vườn ao, “trước cau sau chuối”… Tư vấn phải lưu ý rõ điều này, nhà không nhất thiết phải là bê tông hóa. Trên cơ sở đó, việc quy hoạch và giới thiệu mẫu nhà đối với khu vực nông thôn là vô cùng quan trọng.

Cần phải có các mẫu nhà phù hợp với từng vùng miền, đồng thời phù hợp với cuộc sống, với điều kiện kinh tế trong tương lai, tạo ra cảnh quan đẹp cho khu vực nông thôn. Hiện một số địa phương hỗ trợ cho nhóm dân cư làm mẫu nhà nhưng vẫn mang tính chất trưng bày, rất khó đi vào cuộc sống. Điều này một phần do khó khăn kinh tế. Nhà ở được xây dựng với nguồn thu của hộ gia đình, trong khi các hộ gia đình và cộng đồng có rất nhiều mối quan tâm, ưu tiên nguồn vốn cho sinh kế, còn nguồn vốn của Nhà nước thì hạn hẹp.

Về quy hoạch, nông thôn trải rộng trên phạm vi cả nước với các điều kiện khác nhau nhưng hiện ta không có hệ số quy hoạch cho từng vùng. Thậm chí, cần phải chi tiết cho từng huyện. Các vùng sâu vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn nên giảm bớt tiêu chí cho phù hợp. Ngoài ra, có một số tiêu chí cần phải điều chỉnh chung do không thực sự phù hợp như về thu nhập, tỉ lệ lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, về chợ, tỉ lệ được hưởng bảo hiểm y tế, vấn đề môi trường, quy hoạch nghĩa trang… Tùy từng địa bàn, nếu địa bàn kém phát triển thì các công trình kết cấu hạ tầng chỉ cần đáp ứng các yêu cầu cơ bản, không thể như những vùng nông thôn phát triển khác. Các công trình kiên cố hóa như kênh mương, đường giao thông phía Nam cũng cần được điều chỉnh. Như vậy, một số yếu tố nên được sửa mới, một số điều chỉnh cho phù hợp hơn. Cũng có ý kiến cho rằng việc chỉnh sửa nên theo nguyên tắc để các địa phương chủ động hơn trong điều chỉnh bộ tiêu chí. Nhưng nếu để địa phương (cấp tỉnh) điều chỉnh, dễ xảy ra tình trạng đưa tiêu chí xuống thấp trong khi tham vọng của chương trình là muốn nâng tầm sự phát triển của nông thôn trên phạm vi cả nước.


Giao thông đồng bộ tại các điểm nông thôn mới

Về quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch phân bố không gian các công trình kết cấu hạ tầng có tính chất phải huy động nguồn lực to lớn mới có thể thực hiện được. Do đó, phải đảm bảo tương đối chuẩn trong quá trình phân bổ không gian, định hướng trong tương lai 5-10 năm tới chứ không chỉ phục vụ hiện tại, tránh trường hợp phải làm đi làm lại. Về nội dung phát triển kinh tế cần linh hoạt hơn vì phát triển kinh tế không hoàn toàn phụ thuộc vào mặt phân bổ không gian mà còn chịu tác động bởi các yếu tố thị trường (các yếu tố biến đổi tương đối nhanh).

Tùy thuộc vào xuất phát điểm của cộng đồng để lựa chọn giai đoạn đầu tư. Quan điểm là để cấp xã và người dân tự lựa chọn đầu tư ưu tiên. Kinh nghiệm cho thấy, nên đầu tư cho cơ sở hạ tầng nếu công trình ở đó chưa đạt được mức thiết yếu. Sau đó, sẽ đầu tư vào kinh tế. Nguồn lực về kinh tế đa phần dựa vào nguồn lực của gia đình hoặc các tổ chức. Từng hộ gia đình và nhóm tổ chức có thể chủ động trong một số công việc, nhưng những vấn đề khác thì không thể tự làm, cần có sự hỗ trợ của Nhà nước trong việc xây dựng những công trình công cộng như trụ sở, trường, trạm… Nội dung lớn cần giải quyết chính là phát triển kinh tế. Nông thôn mới thực hiện ở cấp xã nhưng có những vấn đề kinh tế lớn hơn cấp xã. Chưa kể, phát triển kinh tế của nhiều huyện, tỉnh phụ thuộc vào các chính sách phát triển kinh tế của cả nước. Nếu Nhà nước giải quyết được những khói khăn phổ biến trong phát triển kinh tế, từ đó đưa ra được chính sách chung, thì cấp xã mới có cơ sở để phát triển.

CẦN TẬP HỢP, LỒNG GHÉP CÁC DỰ ÁN NÔNG THÔN

Trước đây, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn cùng các bộ ngành khác cũng thực hiện các chương trình với nội dung riêng biệt về phát triển nông thôn. Nhưng việc phát triển nông thôn ở cấp xã còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác, do đó chương trình xây dựng nông thôn mới ra đời nhằm phát triển tổng hợp tất cả các lĩnh vực. Nếu các chương trình phát triển nông thôn trước đây đi theo ngành dọc, y tế riêng, xây dựng riêng, công nghiêp riêng… thì chương trình nông thôn mới đi theo chiều ngang, diễn ra ở địa bàn cấp xã, thực hiện tất cả lĩnh vực như một dạng phát triển nông thôn tổng hợp. Nói cách khác, về bản chất của quy hoạch xây dựng nông thôn mới lần này là quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội cho cấp xã gắn với yêu cầu cụ thể trong bộ tiêu chí nông thôn mới.

Ngoài quy hoạch, các nội dung hoạt động khác cũng đang nằm trong rất nhiều chương trình mục tiêu quốc gia khác mà nông thôn mới chỉ là cái khung. Do vậy các nguồn lực bị phân tán vào từng chương trình, mỗi chương trình theo một yêu cầu riêng về mặt mục tiêu, yêu cầu kỹ thuật, tài chính, cách thức thanh toán khác nhau, gây ra sự khó khăn cho điều phối chung. Thực hiện theo chương trình nông thôn mới thì quy mô phải khác, điều kiện kỹ thuật khác, huy động vốn khác, việc đóng góp của Nhà nước và người dân cũng khác, thanh toán khác. Có sự trùng lặp mà đôi khi lại không theo được tiêu chí nào. Chưa kể khi có chương trình về địa phương, tỉnh sẽ chia đều, nơi có chương trình này thì không có chương trình khác. Như vậy, điều phối và lồng ghép các chương trình, hoạt động khác nhau trên cùng một địa bàn là rất cần thiết. Trong khi đó, có những ràng buộc không thể lồng ghép được. Giải quyết vấn đề này là tầm vĩ mô của Nhà nước.

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới cũng có những lồng ghép như các nghiên cứu quy hoạch khu chăn nuôi. Kinh nghiệm phát triển chăn nuôi phải có quy mô lớn hoặc trung bình và tách rời các khu dân cư. Trong quy hoạch nông thôn mới của các xã thì khu chăn nuôi phải bố trí thế nào, quy mô ra sao? Trong kinh tế nông nghiệp, lĩnh vực trồng trọt đã được nghiên cứu nhiều. Để nâng cao thu nhập của người dân, một trong những giải pháp là chuyển đổi và chuyển dịch cơ cấu, hướng người dân sang lĩnh vực phi nông nghiệp. Phi nông nghiệp phải có những khu sản xuất tập trung, gắn với bố trí sử dụng đất. Như vậy mới mong nâng cao, phát triển kinh tế bền vững cho người dân nông thôn.

TS.Hoàng Tuấn Hiệp, TS.Nguyễn Quang Dũng
Viện Quy hoạch và thiết kế Nông nghiệp – Bộ NN và PTNT
Nguồn ảnh: Internet
Theo Tạp Chí Kiến Trúc Việt Nam