Phát huy nội lực người dân và vai trò cấp xã

109

Trước đây, Chính phủ đã triển khai 11 chương trình mục tiêu quốc gia, 14 chương trình mục tiêu hỗ trợ hướng vào phát triển nông thôn. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ chương trình xây dựng nông thôn mới là chương trình khung đưa ra những nội dung để xây dựng nông thôn mới, là cơ sở chung nhất triển khai các chương trình phát triển nông thôn khác trong giai đoạn hiện nay.

Mục tiêu lớn của chương trình xây dựng Nông thôn mới

Mục tiêu của Việt Nam tới năm 2020 cơ bản thành nước công nghiệp hiện đại. Nhưng nếu đô thị hiện đại trong khi nông thôn xập xệ lạc hậu thì chưa phải là nước công nghiệp hoàn chỉnh. Do vậy, không thể chỉ phát triển đô thị mà bỏ qua nông thôn.

Đầu tiên phải khẳng định rằng nông thôn nước ta đang thiếu quy hoạch phát triển. Đến năm 2008, kiểm lại chương trình có 23% số xã có quy hoạch nhưng mới ở quy hoạch theo dạng điểm dân cư, một số quy hoạch khu trung tâm, các quy hoạch khác không có. Thêm vào đó, chúng ta không có cơ chế quản lý nên quy hoạch “treo” vẫn còn tồn tại, bộ mặt nông thôn phát triển lộn xộn, cảnh quan môi trường xuống cấp, vẻ đẹp thanh bình của nông thôn Việt Nam không còn nữa.

Thứ hai, mức sống của người dân hiện rất thấp, chênh lệch thu nhập với đô thị ngày càng tăng. Điều tra trước năm 2008 cho thấy thu nhập của dân cư nông thôn chỉ bằng dưới 60% so với thu nhập của cả nước và so với đô thị còn thấp hơn nữa.

Thứ ba, tình trạng thiếu “chuẩn” về hạ tầng nông thôn còn phổ biến. Các chương trình phát động điện, đường, trường, trạm nhưng không có chuẩn nên tùy từng điều kiện kinh tế xã hội riêng mà mỗi nơi theo ý định chủ quan của lãnh đạo địa phương. Đường có nơi 5m – 6m, có nơi chỉ 3m cốt trải bê tông cứng. Các phong trào cũng hướng tới bê tông rập khuôn mà không nghĩ đến việc giữ gìn cảnh quan. Hạ tầng lạc hậu, thiếu đồng bộ không đáp ứng được yêu cầu phát triển lâu dài. Đường nhỏ ô tô không vào được, đường không có rãnh thoát nước. Các công trình hạ tầng ở trong hoàn cảnh tương tự, một vài nơi trong tình trạng chắp vá. Tới 2008, có 30% đường có chất lượng phù hợp, còn lại đều ở trong tình trạng cần tiếp tục nâng cấp.

Thứ tư, dịch vụ văn hóa, y tế phục vụ người dân nông thôn hiện vừa thiếu vừa kém, hơn 80% số thôn có nhà văn hóa nhưng đơn thuần chỉ là cái nhà bốn bức tường có mái để ngồi họp.

Thứ năm, tới năm 2010, trong 181.000 cán bộ cấp xã có 0,1% không biết chữ, chưa được đào tạo khoảng 48%, không biết vi tính là 80%. Tất cả những yếu tố trên lý giải vì sao nông thôn kém phát triển, người trẻ, người giàu không mấy ai muốn sống ở nông thôn.

Theo Nghị quyết 26 của BCH Trung ương Đảng, nông thôn mới phải đạt được những tiêu chuẩn: Thứ nhất là phát triển kinh tế, nâng cao đời sống của người dân. Thứ hai là có hạ tầng tương đối hiện đại để đáp ứng được nhu cầu phát triển lâu dài và nông thôn mới phải phát triển có định hướng. Thứ ba phải xanh, sạch, đẹp. Thứ tư là dân trí phải được nâng cao, giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp phải được bảo tồn, chất lượng của cán bộ cơ sở, chủ yếu là thôn bản, xã phải được nâng cao. Từ Nghị quyết này, Chính phủ đã lượng hóa chương trình nông thôn mới bằng 19 tiêu chí. Dù vậy, khi bắt tay vào thực hiện vẫn gặp rất nhiều khó khăn.

Chương trình nông thôn mới lần này khác biệt so với các chương trình phát triển nông thôn đã thực hiện trước. Trong khi các chương trình trước có sự tham gia của cấp huyện hoặc cấp thôn thì lần này, xã được chọn là đơn vị hạt nhân. Sự khác biệt nữa là chương trình lần này được đánh giá theo bộ tiêu chí do Nhà nước định hướng bằng quy hoạch, bằng các chính sách để thúc đẩy, còn người dân sẽ phải đóng góp, phát huy khả năng tự chủ trong xây dựng nông thôn mới. Kinh nghiệm phát triển của các nước cho thấy, khi sự phát triển của đô thị và nông thôn mất cân đối nghiêm trọng, nông thôn tiêu điều sẽ gây sức ép lên đô thị, giải pháp giải quyết bất ổn là xây dựng, phát triển lại nông thôn. Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đã rất thành công trong phát triển nông thôn theo cách dựa chủ yếu vào tự thân các lợi thế cạnh tranh của nông thôn có hướng dẫn thực hiện của Nhà nước.

Bộ Xây dựng cũng quy định rõ việc quy hoạch địa bàn một xã nông thôn mới phải làm thế nào, từ nội dung đến hình thức, quy trình, đơn giá, định giá.  Các chính sách hỗ trợ như: Nhà nước hỗ trợ 100% cho công tác quy hoạch, đào tạo cán bộ, xây dựng trụ sở xã và hỗ trợ một phần đối với hạng mục khác. Đối với xã vùng đặc biệt khó khăn có thể hỗ trợ tới 95%, nhưng những địa phương kinh tế khá chỉ từ 10 – 15%. Chính phủ quyết định tỷ lệ hỗ trợ từng phần, thay đổi tùy điều kiện ngân sách và đặc thù từng địa phương.

Trước đây, Chính phủ đã triển khai 11 chương trình mục tiêu quốc gia, 14 chương trình mục tiêu hỗ trợ hướng vào phát triển nông thôn. Chương trình xây dựng nông thôn mới thực hiện hiện nay đặt ra các vấn đề triển khai như thế nào để tránh được sự chồng chéo lên các chương trình khác. Vai trò của các bộ ngành có liên quan phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn như thế nào? Cần phân biệt rõ chương trình xây dựng nông thôn mới là chương trình khung đưa ra những nội dung thực hiện 19 tiêu chí để có nông thôn mới, là cơ sở chung nhất triển khai các chương trình phát triển nông thôn khác trong giai đoạn hiện nay.

Những thành công bước đầu

Khi triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới, người dân đơn giản hiểu rằng đó là chương trình xây dựng hạ tầng. Nhưng nếu chỉ có xây dựng nâng cấp hạ tầng, sẽ không phải là nông thôn mới. Có rất nhiều các đơn vị cơ sở chưa hiểu chính xác vấn đề này, khi bắt tay vào thực hiện cũng không trên cơ sở đánh giá thực trạng nông thôn mới của địa phương. Do đó, từ cán bộ đến người dân đều lúng túng. Trong khoảng 1 năm đầu tiên thực hiện chương trình, nhiều khó khăn nảy sinh tới mức tưởng như không thể thực hiện.

Tiếp tục khẳng định đây là chương trình thường xuyên, Chính phủ đã có những chương trình đầu tư rõ rệt. Công tác tuyên truyền được đẩy mạnh với khẩu hiệu “Toàn dân chung sức xây dựng nông thôn mới”. Nhận thức về nông thôn mới cũng thay đổi rõ. 63% số xã đã hoàn thành quy hoạch chung, một số cũng đã hoàn thành công tác quy hoạch chi tiết, gần 60% số xã đang làm đề án xây dựng nông thôn mới. Hệ thống hạ tầng nông thôn đã cơ bản hoàn thành. Trong hơn 9.000 xã có 40% xã đã triển khai xong các công trình hạ tầng. Nhiều địa phương khi làm quy hoạch đã dần định hướng được sản xuất đi theo hướng nào, cách thức đưa doanh nghiệp về với nông thôn ra sao.

Bên cạnh đó, những tác động khác như các chính sách đã được cải tiến và bổ sung, những vướng mắc như cơ chế quản lý tài chính dần được tháo gỡ. Tất cả nguồn hỗ trợ cho xã được đưa vào một tài khoản chung giao cho ban quản lý xã, chi tiêu do ban này tư vấn, có ban giám sát, nâng cao chất lượng xây dựng công trình, tiết kiệm chi phí và nguồn lực đầu tư. Cơ chế đầu tư xây dựng cơ bản cũng được cải tiến một bước. Trước đây, các dự án vốn ngân sách đòi hỏi bản vẽ thiết kế của cơ quan tư vấn chuyên môn. Nay, những nội dung yêu cầu kỹ thuật cao như xây nhà tầng, làm cống lớn mới bắt buộc phải có. Những công trình đơn giản như đường nông thôn có thể chỉ cần thiết kế điển hình rồi người dân tự làm. Dân tự đóng góp, tự làm vừa có thêm công ăn việc làm, vừa giảm bớt chi phí thuê nhân công, tiết kiệm và tạo động lực xây dựng nông thôn mới để người dân cùng tham gia thực hiện.

Về giáo dục, quyết định 1956 của Thủ tướng Chính phủ nhằm nâng cao chất lượng cho lao động nông thôn. Hướng vào những lao động trẻ dưới 35 tuổi để đào tạo nghề khi cần thiết họ chuyển sang làm công nghiệp dịch vụ và đào tạo lao động nông nghiệp trở thành nông dân giỏi.

Xác định phải có doanh nghiệp đầu tư vào nông thôn giúp thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm, tạo công ăn việc làm, tạo chỗ dựa vững chắc để người dân có thể trưởng thành cả về quản lý, về thị trường, về kỹ thuật, Nghị định 61 (về chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nông thôn) đã ra đời. Nhưng chính sách này chưa sát với thực tiễn và đang được các cấp có thẩm quyền chỉnh sửa. Bên cạnh đó, chính sách tín dụng cũng đã cởi mở hơn, ngân hàng cần cải tiến các thủ tục hành chính, đồng thời, cũng cần thiết lập những đơn vị tư vấn cho nông dân thực hiện các thủ tục vay vốn.

Về xây dựng nông thôn mới, Nhà nước có chính sách trong Quyết định 28 của Chính phủ đưa tri thức trẻ về nông thôn. Tính đến nay, đã có 600 tri thức được về với nông thôn.

Xây dựng nông thôn mới đề cao vai trò của người dân, phát huy nội lực của dân nhưng phát huy nội lực không có nghĩa là dân phải làm hết. Người dân nông thôn có thể sử dụng nội lực trong việc bỏ tiền ra tự cải tạo nhà cửa, công trình vệ sinh đúng với yêu cầu sạch đẹp, văn minh; tự cải tạo vườn ao cho đẹp và có thu nhập; sửa sang lại hàng rào ngăn nắp sạch sẽ, cống rãnh khai thông… Dân bỏ công sức ra đầu tư làm giàu trên mảnh ruộng, bờ ao của mình là nội lực, tham gia đóng góp xây dựng công trình công cộng cũng là nội lực. Nhà nước phải đưa ra được các chính sách để thúc đẩy những người có điều kiện ở nông thôn đầu tư một số công trình có thể thu phí: cấp nước sạch, sân thể thao, bến cảng, chợ… để có những công trình tốt hơn, người dân được thụ hưởng tốt hơn, trong đó huy động cả con em của quê hương tham gia đóng góp. Cách làm thế nào phụ thuộc rất nhiều vào trình độ của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở và để làm tốt hơn, Nhà nước đang đặc biệt tập trung đến công tác tập huấn, nâng cao trình độ cho đội ngũ này.

        Nông thôn tại Quốc Oai, Hà Nội

Những khó khăn về quy hoạch, kiến trúc nông thôn mới

Khó khăn đầu tiên có thể kể tới là người dân chưa hiểu rõ về bản chất xây dựng nông thôn mới. Trong khi đó, trình độ của đội ngũ cán bộ còn thấp, nên chưa biết cách tổ chức, hướng dẫn người dân. Cán bộ cần là người đứng đầu có tâm, có tài, có định hướng làm gì, bắt đầu từ đâu để người dân và các hội đoàn thể làm theo.

Thứ hai là công tác quy hoạch. Xác định quy hoạch phải đi trước một bước. Vẫn còn những rào cản khi quy hoạch nông thôn mới đang nặng về tư vấn quy hoạch xây dựng, quy hoạch khu trung tâm, trong khi những phần khác như quy hoạch kinh tế, xã hội, quy hoạch gắn với phát triển kinh tế bảo vệ mội trường thì chưa được chú trọng. Công tác quy hoạch sản xuất mới chỉ hoạch định chung vị trí chức năng như: chỗ này đồng ruộng, chỗ kia chăn nuôi. Nhưng triển khai tiếp trong quy hoạch chi tiết lại khó tiếp nối. Vì thế, vẫn còn rất nhiều địa phương chưa thực hiện xong quy hoạch chi tiết, chưa cắm mốc chỉ giới đỏ, chưa ngăn chặn được việc dân xâm lấn. Về quy hoạch chi tiết đồng ruộng, yêu cầu quy hoạch kinh tế địa phương là phải xác định rõ xu thế. Quy hoạch của xã phải kết nối với quy hoạch vùng (tỉnh và huyện). Nhưng rất nhiều tỉnh và huyện chưa điều chỉnh xong quy hoạch sản xuất, kinh tế xã hội nên đơn vị xã cũng lúng túng trong việc xác định lợi thế chính của mình.

Phải xác định quy hoạch sản xuất chuyên canh vùng trong đó xác định sản phẩm lợi thế cạnh tranh chủ lực và hướng nông thôn dựa trên các lợi thế về phạm vi cạnh tranh. Trước mắt để tránh bị đảo lộn, người dân có thể sản xuất từ 10 – 12 sản phẩm từ cả chăn nuôi, trồng trọt, thủy sản sau đó chọn ra một loại sản phẩm quan trọng nhất, chính nhất mà sau này sẽ là sản phẩm chủ lực để đầu tư hạ tầng cơ sở, đầu tư đào tạo năng lực kỹ thuật cho người dân. Hiện hàng nghìn đơn vị tham gia lập quy hoạch nhưng nhìn chung am hiểu về địa phương còn kém. Nhiều địa phương phải tập huấn lại cho đơn vị tư vấn.

Khi đã xác định được các yếu tố trên, phạm vi quy hoạch vùng xu thế là dồn dân. Với chăn nuôi, quan điểm mới là không thể để trang trại trong khu dân cư, tránh gây ô nhiễm. Phải chuyển những hộ chăn nuôi lớn ra khu vực riêng. Do đó, phải giải quyết vấn đề quy hoạch đất đai. Phải chuẩn bị điều kiện ruộng đất để hỗ trợ di chuyển người dân ra khu sản xuất tập trung.

Quy hoạch sản xuất, sản phẩm chính là yếu tố liên quan đến bố trí hạ tầng, đào tạo kỹ năng sản xuất. Nhưng một số đơn vị tư vấn chất lượng thấp, dù quy hoạch đã thực hiện xong nhưng chất lượng còn nhiều vấn đề phải bàn. Không ít chuyên gia cho rằng muốn quy hoạch nông thôn mới có sức sống thì phải có sự tham gia của người dân. Nhưng cần xác định mức độ và giai đoạn để đóng góp tốt nhất cho công tác quy hoạch. Nên chăng, người dân tham gia ở việc chọn sản phẩm sản xuất, chọn một số công trình công cộng và vị trí xây dựng.

Nhà nước phải có chính sách mới hỗ trợ để thúc đẩy người dân phát huy nội lực Trong giai đoạn đầu, khi cán bộ và người dân cơ bản chưa hiểu bản chất của chương trình, Nhà nước phải có hỗ trợ để dân theo và chung tay xây dựng.

Xây dựng Nông thôn mới 2012

Trong năm 2012 này, chương trình xây dựng nông thôn mới có những công việc ưu tiên: Tập trung hoàn thành cơ bản đề án kế hoạch phát triển nông thôn xã gồm 19 tiêu chí, phải có chuyển biến đáng kể về hạ tầng, đường giao thông, điện nước sinh hoạt gắn quy hoạch với phát triển sản xuất. Mỗi nơi tự chuyển đổi cơ cấu sản xuất để tạo ra được sự phát triển tăng thu nhập cho người dân, giúp nâng cao đời sống và đóng góp cho xã hội. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, có chính sách cụ thể khuyến khích các địa phương thực hiện chương trình một cách tích cực, tránh bệnh thành tích. Việc sửa đổi, điều chỉnh một số tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới được tiến hành trên cơ sở tổng hợp ý kiến từ các địa phương, các bộ ngành, cũng là để thúc đẩy tốt hơn nữa chương trình xây dựng nông thôn mới.

Về kiến trúc, cần có những mẫu nhà đẹp cho người dân tham khảo lựa chọn. Xây dựng và thiết kế cho được những mẫu nhà phù hợp với thôn quê chứ không phải mẫu nhà của thành thị. Cần có phương án chỉnh trang nhà ở nông thôn trên cơ sở khảo sát và nghiên cứu kỹ hiện trạng nhà ở sẵn có cho phù hợp. Chuẩn bị các phương án thiết kế điển hình cho giai đoạn sắp tới. Mục tiêu lớn là trong vòng 5 – 7 năm tới phải thay đổi tư duy của người dân về kiến trúc nhà ở nông thôn mới. Thông qua các mẫu thiết kế điển hình phù hợp, có tính khoa học và thực tiễn cao để dần thay đổi tư tưởng xây nhà ống, nhà mái bằng một cách tùy tiện và tự phát như hiện nay. Để người dân hiểu ngôi nhà ở nông thôn phải hài hòa với thiên nhiên, thông qua hình ảnh thiết kế và cán bộ địa phương là nhân tố tiên phong thực hiện.

Chúng  ta đang có cơ hội để xây dựng nông thôn mới. Điều cần thiết nhất hiện nay là làm thế nào để người dân hiểu về nội dung của chương trình, cán bộ phải biết cách tổ chức người dân xây dựng một nông thôn sinh thái đẹp, giàu bản sắc văn hóa Việt.

TĂNG MINH LỘC
Cục trưởng Cục kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn, Bộ NN và PTNT

Nguồn ảnh: Internet
Thao Tạp Chí Kiến Trúc Việt Nam số 8/2012