Phát triển không gian công cộng ở Việt Nam: Chưa đáp ứng nhu cầu của người dân

150

Theo TS Stephanie Geertman – cố vấn kỹ thuật, tổ chức Health Bridge (Canada), thời gian gần đây, các TP lớn đã và đang chú trọng đầu tư các công trình hạ tầng đô thị nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân, trong đó không gian công cộng (KGCC) phục vụ nâng cao sức khoẻ cộng đồng cũng đã được quan tâm. TS Stephanie Geertman nói:

– Tuy nhiên, việc phát triển KGCC tại các đô thị ở Việt Nam vẫn còn nhiều tồn tại như quảng trường, công viên, vườn hoa, phố đi bộ, khu vui chơi cho trẻ em, thanh thiếu niên, người già… hiện chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu của người dân. KGCC còn rất thiếu và nhiều nơi sử dụng chưa đúng mục đích, tổ chức không gian chưa thật hiệu quả. Về mặt pháp luật, Việt Nam chưa có văn bản cụ thể quy định về quy chế quản lý KGCC.

Quản lý KGCC thành công có thể được hiểu như thế nào, thưa bà?

– Quản lý KGCC là một quá trình thay đổi nhanh, yêu cầu lớn; lợi ích không trực tiếp, bất đối xứng; không thể phân chia rành mạch. Đặc biệt là tính vô chủ, khó quản lý. Vì vậy, theo tôi, các KGCC thành công bao gồm mọi không gian xã hội. Ở đó, nó có thể đáp ứng nhu cầu của tất cả người dân và các bên liên quan phải có sự gắn kết, có trách nhiệm trong việc phát triển KGCC; phát triển cả khu vực đầu tư công và tư; tích hợp với các chính sách giao thông như khuyến khích đi bộ và xe đạp. Không những thế, nó còn phát huy một phần của sức mạnh quản trị đô thị được bảo đảm bởi những ý chí thay đổi mạnh mẽ, có sự lôi cuốn tham gia mạnh mẽ của các cộng đồng trong phát triển và duy trì các KGCC.

Ví dụ tại Hà Lan, sự tham gia cộng đồng trong việc phát triển sáng tạo và duy trì các KGCC khá thành công. Quan điểm của Hà Lan là mỗi cộng đồng có một người “làm công bảo trì sáng tạo”, mỗi đơn vị ở có một ngôi nhà mà mọi người có thể đến chơi. Người dân ở các đơn vị ở là các chủ thể chính trong việc hình thành và triển khai các dự án công cộng. Bên cạnh đó, họ còn tham gia tạo mối liên hệ quan trọng với các quỹ được xây dựng và duy trì bởi các tổ chức phi chính phủ (NGO) và cư dân – những người làm việc trong các dự án nhỏ vì không gian công cộng (chăm sóc các khu vườn xanh trong đơn vị ở). Hơn nữa, bằng cách làm việc cùng nhau (cư dân trong đơn vị ở) vì các lợi ích chung, mối quan hệ xã hội giữa họ sẽ được củng cố và thúc đẩy họ làm việc cùng nhau trong dự án bởi họ cùng chia sẻ niềm vui, làm bạn và thấy được kết quả mong muốn.

Khi khu ở được củng cố về mặt xã hội và môi trường, các giá trị kinh tế của khu ở cũng được nâng cao lên. Cách tiếp cận này cho phép tìm kiếm các nhà đầu tư (các chủ thể trong đơn vị ở hưởng lợi khi giá trị kinh tế của khu ở tăng lên) sẽ đầu tư nhiều hơn để tăng thêm sức sống cho khu vực. Ngoài ra, hàng năm, một số nhà đầu tư (công và tư) bổ sung kinh phí, kiểm tra xem cần phải làm những gì. Dự án là một quá trình liên tục và không bao giờ dứt.

Bà cho biết một số kinh nghiệm trong việc quản lý KGCC trên thế giới mà Việt Nam có thể tham khảo?

– Theo chính quyền đô thị tại một số nước trên thế giới thì, điều quan trọng của KGCC và không gian tiếp cận công cộng chính là sự tồn tại của một xã hội tự do và dân chủ, có sự tham gia của công dân vào việc quy hoạch và quản lý các không gian công cộng. Ở châu Âu, các chính sách về KGCC sẽ do sáng kiến của chính quyền đô thị chứ không phải là ở tầm quốc gia. Chúng không bị ràng buộc bởi cơ sở pháp lý mà được thực thi qua các kế hoạch của từng địa phương hoặc các quy chế thay vì pháp điển hóa. Bên cạnh đó, các chính sách còn lôi cuốn sự tham gia cộng đồng trong việc tổ chức lại các dịch vụ kỹ thuật đô thị và có mối quan hệ chặt chẽ với các chính sách về tổ chức giao thông và đi lại. Cơ quan quản lý KGCC là các tổ chức điều phối với sự ủy quyền từ các cơ quan quản lý dịch vụ kỹ thuật.

Để đáp ứng nhu cầu của chính quyền đô thị nhưng cũng liên minh với các tổ chức xã hội dân sự hoặc nhân dân sống gần các KGCC. Người dân đô thị có 30 ngày để góp ý về các đồ án quy hoạch về KGCC như TP Barcelona, Lyon, Melbourne, New York…

Theo bà, đô thị ở Việt Nam cần phải thay đổi như thế nào?

– Gìn giữ và phát triển KGCC trong đô thị là một vấn đề quan trọng trong phát triển đô thị bởi nó liên quan trực tiếp tới chất lượng cuộc sống đô thị, tới sức khỏe thể chất và tinh thần của người dân. KGCC còn là yếu tố góp phần tạo nên nét độc đáo và bản sắc của mỗi thành phố, là yếu tố dính kết đời sống cộng đồng và làm cho mỗi người dân thêm gắn bó với TP, với nơi mình ở hơn.

Chúng tôi đã có những buổi thảo luận với các nhà KTS, các nhà quy hoạch và các chính quyền quản lý đô thị ở Hà Nội và nhận thấy có rất nhiều định nghĩa khác nhau. Nói cách khác, Việt Nam chưa có khái niệm chung thống nhất rõ ràng về việc những gì hình thành nên KGCC.

Có hai thuật ngữ được sử dụng trong các văn bản chính thức ở Việt Nam là diện tích đất công cộng và KGCC. Để định nghĩa là thuật ngữ KGCC, tổ chức Health Bridge và Cục phát triển đô thị (UDA) đang hợp tác về một chính sách không gian công cộng mới, bao hàm các định nghĩa được khuyến nghị bởi tổ chức Health Bridge. Bên cạnh đó, Health Bridge và Chương trình Action for the City (hành động vì TP) tiến hành nghiên cứu về cách hiểu không gian công cộng trong dự án đang triển khai tại Hội An.

KGCC là kết quả của chuỗi các hành động quản lý đô thị, nông thôn. Thực tế cho thấy, sự pha trộn giữa không gian riêng và công cộng ở Việt Nam bị hòa trộn lẫn nhau, có thể làm cho định nghĩa KGCC có những khác biệt so với các nước khác trên thế giới. Trong nền kinh tế có nhiều thành phần tham gia vào hoạt động phát triển đô thị như hiện nay, mọi người mới chỉ tập trung vào các yếu tố xã hội trong cách hiểu về thuật ngữ KGCC. Điều này đòi hỏi phải tìm kiếm cách thức mới cho cả hệ thống quản lý công, đặc biệt phải có một định nghĩa rõ ràng hơn về KGCC ở Việt Nam.

Trân trọng cảm ơn bà!

Linh Anh – Theo Báo xây dựng