Kiến trúc ga đường sắt đô thị: Sứ mệnh của một công trình văn hóa

129

Trong bất kỳ một đô thị nào, từ châu Âu tới châu Á, từ cận đại tới hiện đại, nhà ga đường sắt luôn luôn là một công trình kiến trúc quan trọng. Về mặt Quy hoạch, nhà ga đường sắt tự xác định vị trí của mình trong không gian đô thị theo nguyên tắc: Thuận tiện cho cộng đồng tiếp cận và tập trung, thuận tiện cho giao thông và phát triển đô thị. Về kiến trúc, do đặc điểm của mình, nhà ga cùng với quảng trường công cộng phía trước luôn là một điểm nhấn trong không gian đô thị. Ở nhiều quốc gia, nhiều thành phố, nhà ga đã trở thành biểu tượng văn hóa của chính đô thị đó.

SuMenh1.jpg.png

Đi lại là một nhu cầu tất yếu đã tồn tại trong lịch sử và nhà ga trở thành một công trình có giá trị văn hóa và lịch sử. Điều đó đã lý giải ở các thành phố hiện đại với các công trình mang đủ phong cách kiến trúc mới, đương đại, hightech, nhưng nhà ga vẫn mang những phong cách của một thời đã qua: Gô tích, Phục hưng, Cổ điển…

Cải tạo nhà ga đường sắt là một công tác quan trọng của chính quyền đô thị, khi quy mô hành khách tăng cao, nhu cầu vận tải và hệ thống dịch vụ đòi hỏi được cải thiện cả về chất và lượng. Khi đã trở thành một kiến trúc di sản, người ta không thể đập phá nhà ga. Các biện pháp cải tạo mở rộng kiến trúc nhà ga luôn được cân nhắc giữa công trình cũ và mới. Một số nhà ga trong giải pháp cải tạo đã thể hiện một triết lý mang đậm nét văn hóa. Đó là lồng ghép yếu tố lịch sử vào khung cảnh hiện đại. Cái mới không chối bỏ quá khứ ngay cả khi tiếp nhận nó luôn luôn là một bài toán không đơn giản. Việc trùng tu, cải tạo nhà ga đường sắt cũ đặc biệt với các đô thị cổ không chỉ đơn thuần nhìn nhận từ cái nhìn “thực dụng” mà phải xuất phát từ trái tim của người làm nghề, đánh giá đầy đủ các giá trị lịch sử, văn hóa, cảnh quan. Không nên quá ngộ nhận việc phá bỏ hoàn toàn và xây thêm một công trình mới là sự cách tân mà đôi khi còn là phá hủy một di sản kiến trúc. Sau khi đã xây dựng, muốn sửa đổi là việc vô cùng khó khăn.

Nhà ga trung tâm thành phố Strasbourg – Pháp là một ví dụ. Đây là công trình kiến trúc hiện đại của KTS Dutilleuil với giải pháp tạo một vỏ bọc kính trong và cong để bao trùm lên công trình nhà ga cũ, một kiến trúc cổ kính được xếp hạng di sản.

Vật liệu kính ở đây được sử dụng là một loại kính đặc biệt có 7 lớp, trong đó có những chức năng cách nhiệt, chống nắng, chống bức xạ, chịu lực và trong suốt. Tùy theo vị trí, mỗi tấm kính được lắp đặt mang một số liệu khác nhau, lớp kính trên chịu tác động thường xuyên của ánh mặt trời khác với lớp kính dưới, lớp kính trung tâm chống nắng ban ngày nhưng tạo một màn trong để phô diễn vẻ đẹp của kiến trúc cổ điển của nhà ga bên trong vào ban đêm với sự hỗ trợ của chiếu sáng nghệ thuật. Nếu ban ngày người ta nhìn thấy một hình ảnh mới của kiến trúc đương đại thì ban đêm sẽ là một hình ảnh cũ của kiến trúc cổ điển. Hai khuôn mặt được tạo dựng trong một công trình đã thực sự tạo nên một vẻ đẹp văn hóa của thành phố di sản. Ngoài ra, mặt kính cong còn có tác dụng phản chiếu, in hình các kiến trúc và cảnh quan cận kề lên bề mặt, nhờ một lớp phủ trên mặt kính. Trong không gian nội thất, người ta cảm nhận vẻ đẹp không gian bởi sự tương phản và lồng ghép các khối hình. Tất cả tạo nên sự tráng lệ và tinh tế.

SuMenh2.jpg

                Không gian hành lang sau cải tạo ga Strasbourg – Pháp

Từ ý tưởng tới công trình thực tế là một khoảng cách. Có những công trình xây dựng xong chỉ thể hiện được một phần nào đó ý tưởng của người thiết kế. Nhà ga trung tâm Strasbourg không phải như vậy. Người ta đã không hình dung hết hiệu quả của nó khi làm mô hình thiết kế. Chỉ tới khi xây dựng xong người ta mới cảm nhận thực tế còn đẹp hơn nhiều. Đó là vì công trình đã tạo được sự hài hòa trong ngữ cảnh của vị trí địa điểm và ngữ cảnh văn hóa xã hội. Hiệu quả thẩm mỹ của công trình này không còn chỉ được đánh giá qua vẻ đẹp về kiến trúc mà đã có sự cộng hưởng qua lại của các yếu tố văn hóa, cảnh quan vật liệu, kết cấu chi tiết trang trí và được cộng đồng đánh giá cao.

Ở Việt Nam, nhà ga đường sắt đang tái xác định lại vị trí quan trọng của mình. Nhà ga đường sắt Hà Nội đã có phương án xây dựng mới. Vị trí của nó dịch chuyển về phía Nam bên cạnh nhà ga cũ (Ga Hàng Cỏ). Đó là một công trình kiến trúc hiện đại với ba lớp mái uốn lượn và hai tòa tháp án ngữ hai bên. Điều đáng tiếc là với một không gian quảng trường và giao thông chật chội như vậy, với những ngôi nhà dân chen chúc ở bên kia đường, hình thái của một nhà ga lớn với hai tòa tháp cao có vẻ làm cho không gian càng chật chội hơn. Và với nhà ga cũ, mặc dù không bị đập đi, nhưng có vẻ như chưa có biện pháp để kết nối với nhà ga mới để trở thành một tổng thể hài hòa. Vô hình trung, sau khi cải tạo, phần nhà ga cũ bị cô lập và lọt thỏm trong một quần thể kiến trúc mới với công năng sử dụng mới.

Có thể ngày hôm qua, nhà ga chỉ là một công trình giao thông thì ngày hôm nay, nó còn được khoác lên vai chức năng văn hóa, và đối với một thành phố di sản lại càng cần phải được lưu ý hơn. Và chúng ta có thể giảm tải chức năng giao thông của nhà ga cũ để trao cho nó những chức năng mới cho phù hợp với sự biến đổi hình thái đô thị.

PGS.TS.KTS Doãn Minh Khôi

Theo Tạp chí Kiến trúc Việt Nam