Thế giới trước đây và Việt Nam hiện tại, nhà ga được quan niệm chỉ đơn giản là điểm dừng và đón khách đi, đem khách tới, với nhiều loại quy mô từ nhỏ tới lớn. Thế nhưng giờ đây nhà ga không còn đơn thuần mang ý nghĩa đó mà đã được lồng ghép trong đó nhiều chức năng, nhiều hoạt động và được coi như là như một thành phố nhỏ, đầy sức sống, và là nơi giao thoa của nhiều cấp bậc phương tiện, nhiều dịch vụ giải trí phong phú.

Vì sao cần là một công trình có sức sống?

Chúng ta có thể thấy, nhà ga đường sắt đô thị có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng, bởi đây là nơi trung chuyển từ vùng này qua vùng khác, từ ngoại đô vào nội đô và ngược lại. Đồng thời đây cũng là điểm chuyển phương tiện, từ cấp độ vùng miền sang cấp độ đô thị, nội đô. Trong một đô thị lớn, thường sẽ có một vài ga trung tâm, có vị trí then chốt, như một đầu mối giao thông quan trọng.

Trong tương lai, với các dự án đường sắt liên đô thị, việc thiết kế một nhà ga trung tâm thật sự thuận tiện và theo kịp sự phát triển, cũng như nhu cầu của người dân là điều không đơn giản. Hãy tưởng tượng khi lượng phương tiện cá nhân giảm đi và thực sự trong tương lai sẽ là như vậy, lượng người sử dụng phương tiện công cộng sẽ tăng đột biến, những “nút ” chuyển đổi phương tiện sẽ có ý nghĩa và tầm quan trọng quyết định. Và cũng ngược lại, nếu như chúng ta làm cho những điểm nút này trở nên thuận tiện trong di chuyển, dễ dàng sử dụng dịch vụ, hấp dẫn với người dân, thì chính đó lại là một lý do để người dân từ bỏ phương tiện cá nhân, sử dụng phương tiện công cộng. Người ta không chỉ sử dụng nhà ga vì phải đi và đến, mà còn vì đó là nơi chốn hẹn gặp, điểm bán hàng, xem phim, mua sắm… Đương nhiên người ta cũng có thể lồng các chiến lược xanh thông qua nhà ga, ví dụ tại các ga đầu mối, người ta tổ chức các điểm cho thuê xe đạp để lưu thông trong nội thành, và cũng là điểm giữ xe cá nhân…

Tùy vào vị trí của nhà ga trong quy hoạch, tùy vào mật độ tập trung đầu mối giao thông và tầng bậc của phương tiện, mà chiến lược quy hoạch thiết kế của nhà ga này sẽ là ngầm hay nổi, hoặc nửa ngầm và nổi một phần. Tại Pháp, hay Tây Ban Nha, những ga đầu mối lớn nếu nằm trong phạm vi đô thị thường có hai hệ thống, hệ thống đường sắt liên vùng, và hệ thống Metro trong đô thị. Hệ thống các Platform được bố trí ngầm không chiếm diện tích không gian, khi các tàu liên vùng ra khỏi đô thị thì đường ray được nâng cao dần lên mặt đất tự nhiên.

Với những nhà ga cần cải tạo mà bản thân nhà ga một công trình kiến trúc có giá trị, có tính lịch sử, thì cách can thiệp cũng rất tế nhị, sao cho giữ được hình ảnh của kiến trúc giá trị đó và phần công năng lại được mở rộng thỏa mãn nhu cầu thực tế. Giải pháp có rất nhiều, nhưng tựu trung có thể làm ngầm, hoặc ẩn công trình mới nhiều nhất có thể để tôn công trình cũ lên, và bằng mọi giá phải giữ nguyên kiến trúc có giá trị. Phần công năng bên trong sẽ được thay đổi, làm mới, phong phú và đa dạng chức năng hơn để đáp ứng với nhu cầu mới: Đi và đến, các dịch vụ, các điểm vui chơi mua sắm… Được như vậy, nhà ga sẽ trở thành một công trình văn hóa và là thái độ văn minh của một thành phố đối với di sản kiến trúc, đồng thời sẽ kéo người dân đến gần hơn với các giá trị văn hóa mà nếu như chỉ là một nhà ga thông thường, thì sẽ dễ bị bỏ qua. Trên thế giới, rất nhiều nhà ga đã tiến hành cải tạo, nhưng chỉ là phần công năng bên trong, còn về mặt hình thức thì vẫn được bảo tồn. Ví dụ, trong phương án thiết kế cải tạo Nhà ga Stuttgart (Đức) được phê duyệt của Tập đoàn Kiến trúc Ingenhoven, các KTS đã đề xuất xây dựng Nhà ga mới đẩy các đường ray xuống sâu 12m bên dưới bề mặt và mở ra không gian cho một công viên công cộng rộng 42.000m2. Khu công viên đô thị mới cũng sẽ được mở rộng ngay bên cạnh, hoạt động như lá phổi của thành phố để cung cấp các dịch vụ giải trí và không khí trong lành. Nhà ga với sự hấp dẫn của các yếu tố kèm theo, về không gian dịch vụ giải trí, sẽ thu hút con người, và sẽ biến nhà ga của quan niệm cũ – lạnh lẽo, nguy hiểm, tệ nạn, thành một nơi đầy hoạt động và sức sống.

Quầy hàng bánh kẹo tại ga Bratislava – Slovakia

Muốn có sức sống, cần làm như thế nào?

Xác định chức năng, định hướng cho nhà ga chính là yếu tố đầu tiên, quan trọng nhất, xác định vị trí của từng nhà ga cụ thể trong trong bối cảnh cụ thể. Từ đó mới đến việc hình thành nên những thiết kế kiến trúc phù hợp, không thể có thiết kế điển hình nhà ga và áp dụng hàng loạt. Cách tốt nhất là thông qua các cuộc thi công khai với định hướng rõ ràng nhưng không cứng nhắc cho các KTS.

Nhà ga – nơi đến và đi đã là quan niệm quá cũ. Bên cạnh công năng đầu tiên, quan trọng nhất dành cho giao thông, hãy biến nơi đây không chỉ đơn giản có vậy, mà còn là một trung tâm công cộng sầm uất, với các dịch vụ đi kèm đầy tiện ích. Trong đó có những trung tâm thương mại, trung tâm giải trí, siêu thị… Mục đích của việc đa năng hóa nhà ga nhằm mục đích rõ ràng. Phục vụ lợi ích và tiện nghi hóa cho chính những người sử dụng giao thông tại đây và của người dân khu vực lân cận. Thay vì phải thực hiện các hành trình khác nhau để thực hiện các công việc khác nhau như đi làm, và đi mua sắm sau khi đi làm về hoặc đi xem phim, giải trí sau khi đi làm… thì tại nhà ga trung tâm, họ có tất cả, họ có thể mua sắm các nhu yếu phẩm trong ngày và tại đó họ trở về nhà, hoặc cũng có thể hẹn bạn bè tại đó, và từ đó sử dụng các dịch vụ giải trí của nhà ga, Ví dụ, nhà ga “Châtelet – Les Halles, Paris, France”, La de fance…

Ở nhiều nước, mỗi ga tàu điện ngầm đều có một dấu ấn nhất định (khác với ga đầu mối, ga tàu điện ngầm về cấp độ cũng chỉ giống bến xe buýt, nhưng về lượng người và độ phức tạp thì hơn nhiều lần). Trong lòng của ga sẽ mang đặc trưng khu phố, đặc trưng vùng miền, có thể là theo chủ đề tự nhiên, hoặc cũng có thể là theo tên danh nhân khu vực hay lịch sử vùng miền. Những điều đó được gợi lên có thể qua hình thức kiến trúc, qua những họa tiết hoa văn trang trí bằng sứ trên tường, hay đơn giản chỉ là những trích đoạn lịch sử ở những vị trí trang trọng. Tại phương Tây, những ga xây dựng vào khoảng thế kỷ 19 chủ yếu sử dụng kết cấu bằng thép, mái vòm lớn (gare de Lyon, Paris, Estacion Franca, Barcelona, Gare de Tour…). Còn hiện tại những nhà ga xây mới thường sử dụng kết cấu không gian lớn, mang màu sắc hiện đại. Nhà ga Zaragoza của KTS Carlos Ferrater mang ngôn ngữ hiện đại khúc chiết, với không gian tràn ánh sáng từ các cấu trúc mạng tam giác, nhà ga này được đánh giá rất cao về thiết kế kiến trúc, và cũng là một hình ảnh của thành phố Zaragoza.

Tựu trung lại, khi tiêu chí về công năng đã rõ ràng và được giải quyết thấu đáo thì hình ảnh kiến trúc phải biểu đạt được độ hấp dẫn về thị giác, lôi cuốn về không gian, và tạo nên một bản thể kiến trúc nổi trội khá đặc trưng, sao cho khi chiêm ngưỡng, người ta không chỉ cảm nhận được đầy đủ sức sống do không gian nhà ga mới đem lại mà còn thấy được sự tinh tế khéo léo của kiến trúc trong việc tạo dựng hình ảnh đặc trưng vùng miền, hài hòa với đô thị hoặc cảnh quan hiện hữu. Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần hướng tới việc sử dụng các phương tiện “xanh” như xe đạp. Và, cũng cần có nhiều điểm đỗ, vì chúng ta không thể đi xe đạp quá xa. Cần có những khu vực gửi xe, đỗ xe, cho thuê xe… thực sự tiện ích. Thêm vào đó, nhà ga cũng là nơi người dân để lại các phương tiện cá nhân, vì vậy, việc bố trí hệ thống bãi gửi xe cũng cần được lưu ý.

CMV Architects, Joaquin Longhi, Ana Valverde, Phùng Trung Hậu
Theo Tạp chí Kiến trúc Việt Nam