Phát triển đô thị & xu hướng thiết kế ga đường sắt

85

Trong lịch sử phát triển, đường ray được ghi nhận có từ thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên. Ðó là tuyến đường Diolkos dài 6,4 km dùng chuyển các thuyền qua eo Corinth ở Hy Lạp. Nhưng phải đến cuối thế kỷ 17, đường ray bằng sắt mới xuất hiện tại châu Âu và năm 1802, William Jessop – kỹ sư xây dựng người Anh khai trương tuyến vận chuyển đường sắt công cộng Surrey ở nam London. Mặc dù vẫn sử dụng ngựa kéo, đây được coi là tuyến đường sắt công cộng đầu tiên trên thế giới.

Năm 1830, đường sắt Liverpool và Manchester hoàn thành, là tuyến đường nối các thành phố đầu tiên trên thế giới được kéo bằng đầu máy hơi nước có tên gọi là Rocket. Thành công của tuyến đường chứng minh tính hiện thực của phương thức vận tải mới. Đường sắt nhanh chóng được xây dựng khắp nước Anh và toàn thế giới.

Ở Việt Nam, đường sắt cũng là một trong những ngành công nghiệp lâu đời nhất. Tuyến đường sắt đầu tiên được khởi công xây dựng năm 1881 và chuyến tàu đầu tiên từ Sài Gòn đi Mỹ Tho khởi hành 4 năm sau đó, vào ngày 20/7/1885. Đường sắt là phương tiện vận chuyển trên bộ thống trị gần một thế kỷ cho đến khi máy bay và ô tô ra đời. Nhiều loại hình giao thông mới tốc độ cao xuất hiện sẽ tạo ra sự cạnh tranh mạnh mẽ tới ngành đường sắt.

Đã từng có một thời (ít nhất là ở Anh quốc), từ “station” – nhà ga, rành riêng để chỉ “Nhà ga đường sắt” và được xem như là cửa ngõ của thành phố công nghiệp. Giao thông hiện đại đã tạo nên những liên kết phức tạp về hạ tầng đô thị. Nhà ga giờ đây là điểm giao và kết hợp của nhiều loại phương tiện khác nhau như tàu hỏa, tàu điện ngầm, xe bus tốc độ cao, ô tô và máy bay. Các nhà ga ngày nay trông ngày càng khác xa những nhà ga đường sắt được thiết kế cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Không chỉ có chức năng phục vụ vận chuyển hành khách và hàng hóa, mà hơn thế nữa nhà ga là một không gian liên kết đa chiều, có tính tương tác cao, với nhiều chức năng mới như: nhà hàng, hiệu sách, các trung tâm thương mại, dịch vụ, giải trí.

Ga đường sắt St Pancras International, London, Anh 

Sự thay đổi quan niệm về Nhà ga cũng tác động tới thành phố từ góc độ quy hoạch không gian đô thị. Nhà ga không còn có ý nghĩa là đầu mối duy nhất liên hệ với trung tâm đô thị, nhưng nó vẫn là một phần cấu trúc không thể tách rời trong hệ thống hạ tầng đô thị. Trái ngược với quá khứ, nhà ga hiện đại dường như tiêu biến trong cảnh quan đô thị, nó được phát triển và liên kết với không gian ngầm của đô thị. Trong một số trường hợp nó chỉ để lại một dấu hiệu khiêm nhường của sự tồn tại trên mặt đất trong hình dạng của lối vào như các lối vào tàu điện ngầm. Các thiết kế mới nhằm đạt đến sự hiệu quả về công năng và dường như giảm bớt các nguyên tắc và cấu trúc đặc trưng của các công trình công cộng thường có.

Cách tiếp cận trong thiết kế nhà ga đã có những thay đổi, không còn thiết kế trong đó vai trò của KTS là thiết kế phần nhà ga, còn các không gian lớn cho tàu hỏa được thiết kế và lắp đặt bởi các kỹ sư xây dựng. Trong tương lai các kiến trúc sư thiết kế phải đảm nhận cùng lúc hai công việc phức tạp đó. Nhà ga có xu hướng mở với nhiều lối dẫn khác nhau, các cấu trúc mô phỏng sinh học cũng như các vật liệu mới như carbon và titanium sẽ được sử dụng rộng rãi. Các nhà ga mới có đặc điểm ngày càng giống với cảng hàng không, từ công nghệ, vật liệu, cách tổ chức không gian, an ninh, dịch vụ đến các chỉ dẫn, biển báo, âm thanh. Tổ chức không gian kiến trúc nhà ga là tạo nên sự linh hoạt và đảm bảo sự chuyển động của dòng người và hàng hóa theo nguyên tắc “dòng chảy”, nó sẽ tạo nên hình ảnh và là điểm nhấn của đô thị hiện đại. Nhà ga luôn là điểm khởi đầu của hành khách, cần được thiết kế để tạo điều kiện thoải mái nhất cho mọi người.

PhatTrienDT2.jpg

Ga đường sắt TP. Berlin – Đức

Trong quá trình phát triển đô thị, nhiều nhà ga cũ đã không còn phù hợp về quy mô cũng như không đáp ứng được các tiêu chuẩn của hạ tầng đô thị hiện đại. Yêu cầu đặt ra đối với các nhà ga này đó là hiện đại hóa, tái cơ cấu tổ chức vận chuyển hành khách, một phần nhà ga cần được xây dựng lại để phù hợp với các liên kết hạ tầng đô thị, cũng như mở rộng và phát triển thêm các loại hình dịch vụ công cộng. Bên cạnh đó, các kiến trúc sư còn có trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị kiến trúc, nghệ thuật của nhà ga cũ một thời từng là hình ảnh và biểu tượng của thành phố và thường có vị trí trong trung tâm lịch sử của đô thị. Đây cũng là bài toán phức tạp đang đặt ra đối với nhiều nhà ga ở Việt Nam trong đó có dự án nhà ga Thống Nhất ở Hà Nội.

Cách mạng hậu công nghiệp đã tạo nên sự thay đổi các mối quan hệ xã hội. Chúng ta đi lại ngày một nhiều hơn với tốc độ nhanh hơn, nhà ga là không gian mà chúng ta sẽ đi qua, trải nghiệm và sử dụng các dịch vụ. Đây là không gian công cộng mang đầy đủ ý nghĩa của cuộc sống, là sân khấu sống động về các sự kiện hàng ngày, là hình ảnh về sự chia ly và đoàn tụ. Sự phát triển giao thông cho chúng ta cảm nhận về sự chuyển hóa không gian đô thị, bởi vậy các nhà ga có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quy hoạch phát triển của mỗi thành phố. Và dù với bất kỳ quan niệm nào, nhà ga xe lửa vẫn sẽ luôn là nguồn cảm hứng sáng tạo cho văn học và nhiều ngành nghệ thuật trong đó có kiến trúc.

TS. KTS Nguyễn Vũ Phương – Khoa Kiến trúc – ĐH Kiến trúc Hà Nội
Theo Tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 10/2011