"Điểm nhấn văn hóa" và yêu cầu của đời sống

28

Kiến trúc nhà hát và các điểm biểu diễn nghệ thuật được xem như ” điểm nhấn cho gương mặt văn hóa” của một đất nước. Nhưng, đang tồn tại một nghịch lý, các đô thị lớn đang thiếu những địa điểm biểu diễn nghệ thuật có chất lượng, trong khi, nhiều rạp hát lại chưa hoạt động hết công suất. Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với kiến trúc sư, TS Lê Quân, Phó hiệu trưởng Trường Ðại học Kiến trúc Hà Nội quanh vấn đề này.

PV: Thưa ông, là người có nhiều năm kinh nghiệm và tâm huyết với việc thiết kế các công trình văn hóa có chức năng biểu diễn nghệ thuật, ông nhận xét gì về hệ thống các nhà hát mà chúng ta đang có?

KTS,TS Lê Quân

TS.KTS Lê Quân:: Kiến trúc nhà hát là một trong những thể loại công trình được xem như bộ mặt của nền văn hóa, nhất là ở đô thị. Quy mô và không gian nhà hát có sự gắn bó hữu cơ với sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn qua từng thời kỳ. Với hệ thống các nhà hát hiện có của chúng ta hiện nay, chủ yếu là các nhà hát được xây dựng để đáp ứng nhiều loại hình nghệ thuật – gọi là nhà hát tổng hợp, rất ít các nhà hát chuyên ngành đúng nghĩa, và thường là quy mô tương đối nhỏ. Vì thế, khi nhu cầu của xã hội tăng lên trong thời gian gần đây, việc tổ chức các chương trình biểu diễn đã diễn ra khá linh hoạt, tận dụng nhiều địa điểm, công trình công năng khác nhau. Tuy nhiên, từng chương trình biểu diễn nghệ thuật có những yêu cầu riêng, việc tận dụng các địa điểm hiện có chỉ đáp ứng được phần nào về quy mô, còn ít nhiều ảnh hưởng đến chất lượng nghệ thuật của chương trình. Khi mà tần suất các chương trình nghệ thuật lớn, các chương trình lưu diễn của các ngôi sao thế giới chọn điểm đến là Việt Nam ngày càng tăng lên, thì có thể thấy ngay là các không gian dành cho nghệ thuật biểu diễn của chúng ta chưa đáp ứng được nhu cầu.

PV: Ngay với hệ thống các nhà hát hiện có, việc tổ chức không gian dường như cũng là… câu chuyện của 10 năm trước?

TS.KTS Lê Quân:: Khi quyết định xây dựng một nhà hát, cần nghiên cứu nhiều yếu tố từ nhu cầu xã hội đến việc cân đối với đặc thù loại hình trong xu hướng phát triển của nó kết hợp với yêu cầu của nghệ sĩ biểu diễn… Vì thế, kiến trúc nhà hát luôn đặt ra những đòi hỏi rất hóc búa. Hơn nữa, để có được một không gian biểu diễn nghệ thuật mang tính chuyên nghiệp, thì đòi hỏi phải có sự đầu tư lớn so với một số thể loại công trình kiến trúc công cộng khác, trong bối cảnh ở một đất nước còn nhiều khó khăn như Việt Nam, đây là vấn đề rất khó giải quyết.

Nhà hát quân đội ở Hà Nội

Trên thực tế, bên cạnh những nhà hát đã có từ trước một số công trình nhà hát mới được đưa vào sử dụng trong thời gian gần đây như Nhà hát Âu Cơ, Nhà hát quân đội ở Hà Nội, Nhà hát quân đội thành phố Hồ Chí Minh…, là dự án đã được khởi động cách đây hơn chục năm cho đến khi hoàn thành. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và UBND thành phố Hà Nội, Bộ Quốc Phòng… đã phải quyết tâm lắm thì mới hoàn thiện được các công trình này. Vì thế, cơ cấu tổ chức không gian của các công trình này chủ yếu vẫn theo cách của một nhà tổng hợp với không gian biểu diễn gồm một phòng lớn, một phòng nhỏ với các không gian chức năng phụ trợ khác như yêu cầu của… chục năm trước.

PV: Xin được hỏi, trong các dự án xây dựng nhà hát, tiếng nói của kiến trúc sư có ý nghĩa như thế nào?

TS.KTS Lê Quân: Các kiến trúc sư là người vừa làm kỹ thuật, vừa làm nghệ thuật. Ở các nước phát triển, các ý tưởng được thể hiện trong các đồ án của các kiến trúc sư rất được tôn trọng nhằm bảo đảm công trình được xây dựng trên thực tế đúng với những đề xuất sáng tạo ban đầu. Thí dụ như với dự án xây nhà hát Ô-pê-ra tại thành phố Xít-ni của Ô-xtrây-li-a, khi có chủ trương thay thế kiến trúc sư chủ trì công trình thì cần phải đệ trình và được Quốc hội thông qua.

Nhà hát Opera Sydney, Úc

Tất nhiên là chúng tôi cũng không dám so sánh như vậy tại Việt Nam, nhưng nói thật, trừ một số công trình trọng điểm như Trung tâm Hội nghị Quốc gia, chỉ cần nhìn kiến trúc nhà hát, trung tâm văn hóa của chúng ta có thể thấy rõ sự thiếu đồng bộ với các khối kiến trúc được xây dựng thiếu tính thống nhất do thời gian xây dựng kéo dài và do nhiều tác giả làm ở các giai đoạn khác nhau, hoặc được hoàn thiện một cách thiếu vốn đầu tư… như Trung tâm nghệ thuật Âu Cơ, trung tâm văn hóa các quận, các tỉnh thành… là có thể nhận thấy rõ, mặc dù các kiến trúc sư thiết kế đã có nhiều cố gắng. Bạn có tự đặt câu hỏi: Vì sao nó lại ‘hồn nhiên’ đến thế? Trong một góc độ khác, công trình kiến trúc ngoài việc đáp ứng yêu cầu biểu diễn nghệ thuật còn phải thỏa mãn các yêu cầu khác nữa để giúp cho nghệ sĩ của chúng ta trụ vững trong cuộc sống còn rất nhiều khó khăn và để nhà hát có thể ‘đỏ đèn’ thường xuyên. Bằng chứng là Nhà hát chèo Kim Mã đã được thay đổi, sửa chữa rất nhiều lần. Mặc dù kiến trúc sư không thích thú sự thay đổi đó, nhưng chủ đầu tư cũng phải tạo nên nhiều không gian linh hoạt để người nghệ sĩ có thể đưa vào đó những loại hình trình diễn khác nhau để đáp ứng thị hiếu của xã hội trong một nhà hát được thiết kế đặc biệt để đáp ứng cho nghệ thuật chèo truyền thống.

PV: Như ông đã nói, chúng ta đang thiếu những không gian dành cho nghệ thuật biểu diễn phù hợp với yêu cầu phát triển, giao lưu văn hóa của xã hội, trong khi nguồn kinh phí cho những công trình ‘xa xỉ’ này còn nhiều khó khăn. Vậy, nên bắt đầu từ đâu?

TS.KTS Lê Quân:: Phải đi từ thấp đến cao, chứ không duy ý chí được. Sau nhiều năm phát triển, vấn đề xây dựng các nhà hát quy mô lớn ở cả Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là yêu cầu cần thiết, nhưng cần có sự điều tra, tính toán kỹ lưỡng, vì đây là một biểu tượng cho bộ mặt văn hóa của đất nước. Chính phủ đã tạo điều kiện và Ủy ban nhân dân TP Hà Nội đã có chủ trương, và đã chọn phương án thiết kế của kiến trúc sư gạo cội thế giới Ren-zô Pi-a-nô và các cộng sự của ông. Dự án đang gặp khó khăn về tài chính, trong khó khăn chung của cả đất nước, nên chưa tiến hành xây dựng được, nhưng tôi tin đó sẽ là niềm tự hào của đất nước ta, trong tương lai.

PV: Không gian biểu diễn nghệ thuật, hiểu theo yêu cầu của xã hội hiện đại, còn là những sân khấu biểu diễn ngoài trời – điều chưa được chú ý ở Việt Nam?

TS.KTS Lê Quân:: Ðúng là chúng ta đang thiếu, rất thiếu các không gian dành cho các hoạt động biểu diễn ngoài trời, nên đành phải sử dụng các không gian giao thông đáp ứng cho nhu cầu này vào các thời điểm diễn ra các sự kiện. Ðiều này, ở các nước khác cũng thế, cái khác là họ còn có những không gian biểu diễn ngoài trời thường xuyên, điều mà chúng ta chưa có. Tuy nhiên, trước khi nghĩ đến việc hình thành các không gian biểu diễn ngoài trời thường xuyên cho nghệ thuật, thì điều quan trọng hơn là việc hình thành ý thức hoạt động nghệ thuật ngoài trời, và ứng xử hợp lý với các loại hoạt động nghệ thuật đó trong cộng đồng xã hội. Khi nhu cầu xã hội đã trở nên bức thiết, việc hình thành các không gian ngoài trời dành riêng cho nghệ thuật là điều không quá khó.

PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này.

Dương Quang – Theo Nhandan