Nhà ở liên kế tại Hà Lan

121

Hà Lan là nước có nền kinh tế và thương mại sớm phát triển tại Châu Âu. Từ cuối thế kỷ XVI trở đi tốc độ tăng trưởng ngày một nhanh. Năm 1597, miền Bắc Hà Lan đã lật đổ ách thống trị của Tây Ban Nha, hình thành nhà nước tư sản đầu tiên trên thế giới là Cộng Hòa liên tỉnh Hà Lan. Sang đến thế kỷ XVII, nhà nước này trở thành trung tâm tư tưởng cấp tiến của giai cấp tư sản Châu Âu. Trong khi đó, miền nam Hà Lan vẫn thuộc sự cai trị của Tây Ban Nha nên những công trình vẫn chịu ảnh hưởng chủ đạo bởi phong cách Baroque.

Trong thời kì này, miền Bắc Hà Lan không xây dựng thêm những cung điện, nhà thờ lớn, những biểu tượng của sự phồn thịnh và quyền uy của chế độ phong kiến mà tập trung vào loại hình kiến trúc phục vụ cho công cuộc phát triển kinh tế và thương mại như Tòa thị chính, ngân hàng, trụ sở hàng hội và nhà ở đô thị.

Các đô thị lớn ở Hà Lan được mở rộng ,tái xây dựng và là nơi tập trung đầu mối thương mãi đến các lãnh thổ khác ở Châu Âu. Loại hình nhà ở chủ đạo trong các đô thị này là loại hình nhà ở liên kế. Cũng giống như tại Anh, kết cấu nhà ở liên kế Hà Lan chuyển đổi từ gỗ sang gạch và dần dần định hình thành một phong cách riêng, đủ nội lực để duy trì bản sắc, đôi lúc còn ảnh hưởng ngược lại Pháp, Anh và Italia.

Từ thế kỷ XVII trở đi, các đô thị hương nghiệp được mở rộng. Các mạng lưới đường phố trở nên dày đặc hơn. Sự cạnh tranh thương mại và tính chất kinh doanh của các tuyến phố ngày một tăng, dẫn đến sự leo thang về giá đất và xu hướng phát triển theo chiều sâu của các căn nhà mặt tiền liên kế.

Đặc điểm dễ nhận dạng của kiến trúc nhà ở liên kế Hà Lan thời kì này là ngoài mặt tiền hẹp, là những mái ngói rất dốc, đỉnh mái rất nhọn, tạo thành nhịp điệu răng cưa. Về cấu trúc tầng một thường là trụ sở kinh doanh, các tầng trên dùng làm phòng họp và các phòng để ở, trổ những cửa sổ rất lớn.

Từ tầng hai trở lên các nhà thường đưa console ra mặt phố để tăng thêm diện tích sử dụng đồng thời tạo mái che cho phố đi bộ bên dưới. Các nhà thường có chiều cao từ 3-4 tầng kiến trúc theo kiểu Gotich, có những tác phẩm điêu khắc và các chi tiết trang trí đỉnh mái tạo thành tam giác sơn tường rất tỷ mỉ, tổng thể tạo nên sự phong phú, phồn vinh và hoa lệ cho đô thị. Về sau, ngoài cách đưa console, người Hà Lan còn đưa thêm các thức cột vào mặt tiền các căn nhà và nhấn mạnh thêm phương vị ngang .

4060315.jpg

Hình 1: Hình ảnh dãy nhà liên kế Hà Lan thế kỷ XVII [hình từ internet]

Cuối thể kỷ 19 đầu thế kỷ 20, Châu Âu và Mỹ bước vào giai đoạn cuối của cuộc cách mạng công nghiệp, các nhà máy và khu đô thị công nghiệp tập trung mọc lên khắp nơi. Các thành quả của cách mạng công nghiệp đem lại sự giải phóng sức lao động, làm tăng nguồn hàng hóa của cải trong xã hội và sự gia tăng dân số nhanh chóng. Một vấn đề nữa là sự bùng nổ của quá trình đô thị hóa, các đô thị mới mọc lên cùng với sự mở rộng quy mô của các đô thị có từ trước thúc đẩy sự nghiên cứu các lý thuyết về quy hoạch đô thị và khu ở như Thành phố công nghiệp của Tony Garnier hay Thành phố Vườn của Ebenezer Howard. Giao thông trong đô thị được cơ giới hóa thúc đẩy sự phân hóa các khu ở trong đô thị, các khu nhà ở liên kế được đẩy ra vùng ven của đô thị và chủ yếu được xây dựng nhằm phục vụ nhu cầu của tầng lớp công nhân và người lao động.

Hà Lan là đất nước sớm bước vào giai đoạn phát triển công nghiệp. Các đô thị tại Hà Lan vốn đã tập trung rất đông cư dân lúc này lại hứng chịu thêm làn sóng nhập cư của dòng người từ nông thôn đổ về để làm công nhân trong các nhà máy. Trước cách mạng công nghiệp, tại Hà Lan loại hình nhà ở liên kế xây dựng dọc theo các tuyến đường, kênh rạch đã rất đặc trưng và phổ biến. Lúc này do nhân khẩu tại thành thị tăng lên nhanh chóng, quỹ nhà ở đô thị không đáp ứng kịp cho những người nhập cư nên phần lớn công nhân phải sống chen chúc trong các khu nhà tạm bợ trong đô thị. Các khu nhà dành cho công nhân lúc này có mật độ cư trú rất cao cộng với điều kiện vệ sinh thấp, người ta tận dụng những căn nhà liên kế trong đô thị để ngăn chia thêm phòng. thậm chí sử dụng cả tầng hầm và tầng áp mái để cho công nhân thuê mướn làm chỗ trọ.

csl0561l.jpg

Hình 2: Nhà ở tự phát của công nhân thời kì đầu

Tình hình nghiêm trọng đến mức vào năm 1902, chính phủ Hà Lan phải ban bố đạo luật về Nhà ở đô thị, quy định các tiêu chuẩn tối thiểu trong việc quy hoạch, xây dựng khu ở mới cho công nhân. Quốc Hội cùng với các nhà tư bản công nghiệp Hà Lan nhận thức được tầm quan trọng của việc bố trí chổ ở cho giai cấp công nhân lúc này tập trung sinh sống quanh các đô thị, các khu công nghiệp tập trung. Chính quyền đẩy mạnh công cuộc quy hoạch, mở rộng, nâng cấp đô thị và xây dựng hàng loạt các khu ở cho công nhân.

Loại hình nhà ở liên kế vốn đã rất thông dụng đối với người Hà Lan lại có tính kinh tế, có khả năng xây dựng nhanh chóng nên rất phù hợp với mục tiêu của các nhà đầu tư, đầu cơ nhà ở.

Ở giai đoạn này chính quyền Hà Lan bắt đầu mời các kiến trúc sư thực hiện công tác thiết kế quy hoạch đô thị, thiết kế khu ở mới cho công nhân. Các kiến trúc sư Hà Lan hoạt động chủ chốt trong thời kì này như H.P. Berlage, J.J.P. Oud lại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ lý thuyết về hình thái đô thị của Camillo Sitte. Camilo Sitte là người đại diện cho nền quy hoạch đô thị hữu cơ có tiếng vang nhất định ở nhiều nước châu Âu vào cuối thế kỷ XIX. Camilo Sitte nhiệt liệt cổ động cho kiểu mặt bằng đô thị không quy tắc, uốn lượn như các đô thị Châu Âu thời trung cổ. Trong thiết kế cảnh quan đô thị, ông nhấn mạnh vai trò của điểm nhìn, tầm nhìn, đối tượng quan sát. Theo đó các quảng trường phải có không gian khép kíp bao bọc bởi các khối nhà, các con đường phải tạo ra những đường khấp khúc khép kíp tạo hiệu quả đối đa cho tầm nhìn.

worker housing ROTTERDAM.jpg

Hình 3: Khu nhà ở liên kế dành cho tầng lớp công nhân tại Rotterdam, Hà Lan đầu thế kỷ 20 ( hình từ trang http://www.architectureguide.nl )

Do chịu ảnh hưởng từ Sitte nên các dự án quy hoạch, thiết kế khu ở cho công nhân của H.P. Berlage, J.J.P. Oud đều có tổng mặt bằng dạng tự do, các dãy nhà liên kế bố trí liên tục lấp đầy mặt đứng đường phố và quây lấy nhau hình chữ U bao bọc một sân trong chính giữa. Nhà liên kế bố trí thành dãy, được xây dựng sát nhau là những khối nhà rất lớn chiếm hết diện tích ô phố. Mỗi nhà có cửa ra vào mở trực tiếp ra đường phố, phía sau có lối ra sân riêng hoặc một sân lớn dùng chung cho cả khu nhà. Thông thường tầng trệt bố trí khu vực sinh hoạt mở cửa sổ ra đường phố, phía sau là khu vực bếp ăn và công trình phụ, cầu thang dẫn lên tầng trên bố trí các phòng.

Do cả khu nhà liên kế thường quây lấy một sân trong sử dụng chung nên thường bố trí một đến hai cổng vào từ đường phố dẫn vào sân chung. Kiến trúc cổng dẫn vào sân trong thường có thiết kế dạng vòm cung hoặc giậc bậc mô phòng mái nhà truyền thống nông thôn Hà Lan.

209.jpg

Hình 4: Khu nhà Tusschendijken ,Rotterdam,1920 – Kiến trúc sư J. J .P. Oud (hình từ http://www.all-art.org)

Một số công trình của J.J.P. Oud có bố trí cả sân vườn phía trước cho dãy nhà liên kế. Kiến trúc của tổng thể khối nhà cũng được chăm chút hơn, chú ý xử lý cả chi tiết kiến trúc của căn góc nhằm đạt hiệu quả tối ưu về tầm nhìn. Về giai đoạn sau do chịu ảnh hưởng từ trường phái Công năng nên các khu nhà công nhân được xây dựng có đường nét kiến trúc hiện đại, đơn giản hơn. Không gian nội thất bên trong cũng được bố trí theo dây chuyền nhằm tăng hiệu quả sử dụng và tiết kiệm diện tích.

208.jpg

Hình 5 : Khu ở liên kế Hoek of Holland, 1924-1927 – KTS J.J.P. Oud

Hà Lan do có điều kiện phát triển cách mạng công nghiệp từ rất sớm nên là nước đi đầu trong công tác quy hoạch đô thị, xây dựng khu ở công nhân dưới ảnh hưởng của các lý thuyết kiến trúc hiện đại. Các khu nhà liên kế cho công nhân thời kì này tuy còn một số hạn chế khách quan nhưng vẫn là những hình mẫu tiêu biểu về quy hoạch xây dựng nhà ở đô thị mà vẫn còn giá trị tham khảo cho đến tận ngày nay. Mô hình nhà ở liên kế được phát triển bài bản từ khâu quy hoạch đô thị, thiết kế tổng mặt bằng cho tới chi tiết kiến trúc nội ngoại thất của từng đơn nguyên. Ngoài ra, các tiện ích công cộng và khu vực sân bãi, mảnh xanh cũng được bố trí hợp lí kết hợp với các nguyên lý về điểm nhìn, tầm nhìn. Nhà ở liên kế cho công nhân Hà Lan những năm đầu thế kỷ là những ví dụ sống động về công tác phát triển đơn vị ở trên cả phương diện lý thuyết kiến trúc và thực hành mà trong đó mô hình nhà ở liên kế đã có những đóng góp thực tiễn lớn lao.

Cho đến ngày nay, loại hình nhà ở liên kế vẫn nhà mô hình nhà ở thông dụng tại đất nước Hà Lan và vẫn tiếp tục được các kiến trúc sư ứng dụng và phát triển. Tại Hà Lan, khoảng 42 % trong tổng số 6,5 triệu đơn vị nhà ở là nhà liên kế, trong tổng số nhà ở liên kế kể trên có đến 51% là được xây dựng trong giai đoạn 1946-1965 (1,4 triệu căn). Các khu nhà ở liên kế hiện đại vẫn đem lại không gian cư trú chất lượng cho cư dân bởi các ưu điểm như sau :

– Có lối ra khu vực công cộng riêng biệt

– Cho khả năng thông gió xuyên phòng

– Vẫn cho phép có sân vườn

– Khả năng chiếm dụng và tận dụng cũng như quản lí đất đai tốt

– Bảo đảm tính riêng tư

– Cho khả năng phân khu hoạt động: khu trước, khu sau, vừa bảo đảm tính riêng tư, vừa cho khả năng giao tiếp với khu công cộng ở mặt tiền.

Hình 6: Dự án nhà ở liên kế hiện đại thành công tại Borneo Sporenburg, Amsterdam, Hà Lan.

Có thể nói nhà ở liên kế gần như là một nét đặc trưng của kiến trúc Hà Lan. Đất nước Hà Lan với những biểu tượng như hoa Tulip, cối xay gió, những thành phố trên kênh rạch và nhà ở thấp tầng tầng. 

Tác giả: KTS Đàm Hà Khánh

Tài liệu tham khảo:

– Đặng Thái Hoàng, Nguyễn Văn Đỉnh, Nguyễn Đình Thi, Vũ Thị Ngọc Anh, Nguyễn Trung Dũng, Đặng Liên Phương, Đoàn Trần Trung (2010), Giáo trình lịch sử kiến trúc thế giới – Tập 1, Nhà xuất bản Xây Dựng.
– Donald I.Grinberg (1982), Housing in the Netherlands 1900-1940, Delft University Press.
– Trần Văn Khải (2010), Tài liệu thiết kế và tố chức không gian môi trường ở , Đại học Kiến trúc Tp Hồ Chí Minh.