Tổ chức không gian sống cho nhà chung cư: Cần một mô hình căn hộ linh hoạt

1032

Được “nhập khẩu” vào Việt Nam chưa lâu và đang phát triển một cách ồ ạt trong vài năm gần đây, chung cư cao tầng đã thể hiện được những ưu điểm trong cuộc sống hiện đại.

Song, bên cạnh đó, các chung cư cao tầng thế hệ đầu Việt Nam đã bộc lộ những nhược điểm không nhỏ cần được kịp thời xem xét điều chỉnh. Các chủ đầu tư cũng như KTS của ta dường như chưa “bắt đúng mạch” của thể loại nhà ở cao tầng này.

Nhược điểm của nhà chung cư hiện nay

Trong thời gian vừa qua, có rất nhiều loại hình căn hộ chung cư được du nhập vào Việt Nam. Cụ thể các KTS cùng với các chủ đầu tư đang “loay hoay” “chế” ra nhiều mẫu và đến nay sau một thời gian thực hiện thì các nhược điểm cũng dần lộ rõ.

Nhược điểm lớn nhất chính là hướng tiếp cận để tổ hợp được một cơ cấu căn hộ trong nhà chung cư.

Hiện nay, trong các giai đoạn đầu của dự án, người thiết kế và cả chủ đầu tư thường chọn tư duy và hướng tiếp cận từ một khối nhà lớn, sau đó chia nhỏ sàn nhà thành mặt bằng các căn hộ riêng lẻ để tạo thành các căn hộ hạt nhân. Đây là cách làm lối mòn và tương đối bị động.

LinhHoat1.jpg

       TS.KTS Vũ Hồng Cương

Hiện tại, nên xác định một khái niệm chính xác rằng “Bản thân một căn hộ đã phải là một ngôi nhà hoàn chỉnh”. Phải đặt vấn đề nhu cầu của người sử dụng lên trên các lợi ích khác ngay từ trong tư duy thiết kế ban đầu. Tổ hợp các căn hộ sẽ tạo nên cả một chỉnh thể nhà chung cư giống như một cơ thể sống có các tế bào hạt nhân hoàn chỉnh chứ không phải là một tổ hợp không đồng nhất và hỗn loạn như hiện nay. Tuy không mang tính chất ràng buộc, nhưng nếu công tác thiết kế thực hiện tiếp cận theo cách này thì sẽ đúng với bản chất hơn.

Nhược điểm tiếp theo của thiết kế chung cư hiện nay là cơ cấu căn hộ quá cứng nhắc. Khi bắt đầu thực hiện dự án, đơn vị thiết kế và chủ đầu tư cũng đã phân ra các loại căn hộ theo một cơ cấu với các kiểu loại căn hộ có quy mô khác nhau để người mua lựa chọn. Tuy nhiên, thành phần và cơ cấu nhân khẩu của một gia đình trong xã hội thực tế cũng biến đổi thường xuyên, khó dự đoán chính xác. Các căn hộ xây theo kiểu ngăn chia công năng cứng nhắc, khép người sử dụng ở theo số phòng như vậy làm cho người ở không thỏa mãn, dẫn đến vừa sử dụng, vừa đập phá cải tạo gây lãng phí của cải vật chất xã hội và ô nhiễm môi trường.

Xét trên góc độ kinh tế thị trường, các gia đình bỏ ra khá nhiều tiền (4 – 5 tỷ VNĐ) nhưng phải ở vào một không gian bắt buộc thì điều đó là khó có thể chấp nhận. Theo những khảo sát gần đây, khoảng 60 – 70% hộ gia đình không tán thành khi phải ở trong các căn hộ cứng nhắc. Theo đó, các điều kiện ở theo lối sống của Việt Nam đều rất bất cập. Ví dụ như khu bếp thiết kế hở hoàn toàn, thậm chí đặt giữa căn hộ; khu phơi phóng giặt giũ không có, thiếu chỗ để điều hòa. Bản vẽ phối cảnh tuy trông hoàn chỉnh, nhưng đến lúc đưa vào sử dụng, các thực tế cuộc sống mới mọc ra những cái “mụn” mặt tiền như điều hòa treo mỗi nhà một kiểu, quần áo phơi đầy ra ban công, làm vỡ nát mặt đứng, đồng thời phá hỏng hết cảnh quan đô thị.

Với hệ thống kỹ thuật, thông thường các tòa nhà chung cư hiện nay đều có các hệ thống đường ống kỹ thuật rất phức tạp do hệ thống vệ sinh và kỹ thuật được bố trí theo dạng “xôi đỗ”. Do vậy chi phí lắp đặt, bảo dưỡng và tranh chấp trong quá trình sử dụng thường phát sinh cao.

Đâu là nguyên nhân chính?

Thiết kế và tổ chức các căn hộ chung cư còn nhiều bất cập như hiện nay có thể đánh giá là bởi một tổ hợp các lý do khách quan trong cả chuỗi sản xuất từ vai trò của nhà đầu tư, thiết kế, thi công và người sử dụng.

Quan trọng nhất là vai trò của chủ đầu tư thông minh biết lắng nghe các quy định quy phạm, lắng nghe KTS. Trong một số trường hợp, chủ đầu tư quá tham lợi ích kinh tế trước mắt, tập trung chủ yếu sao cho đạt được lợi nhuận cao nhất, tìm nhiều lý do tận dụng diện tích sàn, diện tích đất xây dựng để tăng số lượng căn hộ, bỏ lại mục tiêu có được những căn hộ thông thoáng, bỏ qua những lợi ích lâu dài cho cộng đồng và xã hội, rồi những đơn vị thiết kế không chuyên lại thực hiện thiết kế chung cư dẫn đến những bất cập như hiện nay. Sau một thời gian sử dụng, những bất cập sớm muộn cũng bị người ở phát hiện. Do tính liên hoàn nên các lỗi sai sẽ là “sai từ móng đến mái và lặp lại rất nhiều”. Khi đó chủ đầu tư dù thu hết tiền rồi nhưng về uy tín và thương hiệu cũng đều bị ảnh hưởng. Xã hội sẽ phải “hưởng” những cái sản phẩm không bền vững và lãng phí vì riêng chung cư cao tầng để thay đổi là rất khó.

LinhHoat3.jpg

          Không gian ở được ngăn chia linh hoạt theo nhu cầu thực tế

Hiện nay có một thực tế là tiếng nói của KTS thường rất nhỏ nhoi trong cả công cuộc xây dựng nền kiến trúc nói chung và trong thể loại nhà chung cư nói riêng. KTS xét dưới góc độ thị trường cũng chỉ là người làm thuê cho chủ đầu tư. Chính vì vậy, KTS thường phải “lựa” chủ đầu tư, làm theo cái cách có lợi nhất. Xét công bằng thì mỗi người đều theo một mục đích để thực hiện dự án. Tuy nhiên, cần có được những hướng đi cụ thể, hài hòa các nhóm lợi ích cũng như với lợi ích chung của toàn xã hội. KTS cần có “cây gậy” để thể hiện rõ vai trò định hướng chuyên môn của mình. Để làm được điều này, các cơ quan chức năng phải vào cuộc. Các tiêu chuẩn quy chế cũng như các hướng dẫn định hướng cần được ban hành.

Đối với người sử dụng, người mua chung cư hiện chủ yếu là nhà đầu cơ, chỉ khoảng 50% số người mua để ở thực sự. Khi mua căn hộ, khách hàng thường chỉ xem xét qua quýt, chủ yếu chọn căn hộ theo tiêu chí kinh doanh. Chủ đầu tư cũng từ đó chủ quan, không cảm thấy cần đầu tư nhiều hơn cho thiết kế. Đến năm 2020, liệu có một tương lai ảm đạm là các chung cư được xây dựng ở thế hệ đầu bắt đầu xuống cấp, không đơn thuần là ở khía cạnh vật liệu vật chất mà ở khía cạnh thiết kế và tiện nghi sử dụng. Trong giai đoạn đầu, khi chuyển từ một ngôi nhà trệt xập xệ lên căn hộ chung cư hiện nay thì hầu hết cư dân thấy thích thú và tạm hài lòng. Nhưng khi các thế hệ chung cư mới xuất hiện, sẽ lại đặt ra các thách thức cho chính quyền đô thị trong việc cải tạo và nâng cấp. Trường hợp không cải tạo được phải phá bỏ xây mới thì sẽ trở thành những “đống rác chung cư” trong đô thị.

Gấp thiết cần có những định hướng cho công tác thiết kế và tổ chức căn hộ nhà chung cư. Cần khuyến nghị những định hướng để các chủ đầu tư, KTS cũng cần cập nhật và thay đổi, hướng đến các mô hình bền vững.

Hướng đi cho tương lai

Trong tương lai, chắc chắn mô hình thiết kế chung cư ở nước ta phải hướng đến các mô hình chung cư hiện đại của thế giới như mô hình chung cư xanh, chung cư sinh thái. Tuy nhiên, do xuất phát muộn nên chúng ta hơn hết cần hoàn thiện từng bước mô hình chung cư hiện có. Cần xác định một bước đi cụ thể cho mô hình phát triển nhà chung cư trong tương lai. Diện mạo các công trình chung cư cao tầng ở Việt Nam cũng phải có diện mạo khác với các nước khác trong khu vực và trên thế giới. Chung cư ở Việt Nam không thể là bản sao thiết kế của các nước khác.

Trong luận án Tiến sỹ (đề tài Tổ chức Kiến trúc không gian nội thất nhà Chung cư cao tầng tại thành phố Hà Nội) năm 2008, nghiên cứu đã đề xuất ra mô hình căn hộ linh hoạt. Mô hình này xác lập rõ khu phụ trợ tập trung bao gồm: bếp, vệ sinh, logia phụ trợ, được bố trí tập trung lại để tạo điều kiện cho các không gian ở (phòng sinh hoạt chung, phòng khách, phòng ngủ, phòng ăn) có thể linh hoạt được. Bởi mặt bằng tổng thể của các nhà chung cư bây giờ, các khu phụ được xếp rất tự do trong khi đây là những thành phần cố định làm giảm khả năng linh hoạt và tự điều chỉnh “cơ thể” căn hộ. Một toà nhà chung cư theo cách đó sẽ đáp ứng các nhu cầu cụ thể cho người sử dụng. Người chủ hộ có thể chia thêm hoặc bớt đi số phòng chức năng. Làm được như vậy, họ có thể bố trí được các giải pháp kiến trúc đồng bộ, kể cả các giải pháp về nội thất.

Ý tưởng này thực tế cũng đã có trong mô hình nhà ở truyền thống Việt Nam. Bản thân các mẫu nhà này cũng được tổ chức một cách linh hoạt. Ý tưởng mô hình căn hộ chung cư linh hoạt chỉ là ứng dụng tính động trong mô hình nhà ở truyền thống và đưa vào mô hình căn hộ hiện đại. Điều này chắc chắn sẽ phù hợp với người Việt Nam hiện đại.

LinhHoat4.jpg

  Sơ đồ giải pháp ngăn chia không gian chức năng ở trong căn hộ linh hoạt

Trong một gia đình, với cách nấu nướng thông thường hiện nay, bếp nên được làm tương đối độc lập, sử dụng các loại vách nhẹ, các loại kính di động để chúng ta ngăn mùi khi cần thiết và bắt buộc phải gắn liền với logia phụ trợ. Trong thiết kế, để có được một không gian đẹp, công trình đẹp phải bố trí không gian đặc biệt xếp đặt những cái xấu. Cái đẹp không loại bỏ cái xấu, cái đắt tiền không loại bỏ cái rẻ tiền mà nó phải cùng tồn tại. Khu phụ trợ tập trung thành lõi theo trục đứng lõi tiếp xúc với bên ngoài nhưng hạn chế xuất hiện trực tiếp ra mặt tiền, để bố trí làm nơi phơi quần áo, bố trí điều hòa. Tất cả các thứ phụ trợ của một ngôi nhà đều được để ra vị trí đó. Tùy theo nhu cầu thực tế các gia đình có thể dùng vách nhẹ ngăn chia các không gian còn lại thành nhiều buồng hơn hay ngược lại. Các hoạt động riêng tư cá nhân đặc thù cũng có thể được đáp ứng linh hoạt như KTS có thể có các xưởng thiết kế, họa sỹ có không gian để sáng tác, thì tất cả những không gian đã linh hoạt được sẽ đáp ứng được với rất nhiều các nhu cầu.

Mô hình này do tập trung hết khu kỹ thuật vào một trục lõi nên tiết kiệm được hệ thống kỹ thuật, các sàn nhà được bố trí theo sàn khay tạo điều kiện độc lập mỗi căn hộ với hệ thống kỹ thuật độc lập không chồng chéo lên nhau. Hệ thống hạ tầng khu ướt có thể bố trí theo các block, tùy theo nhu cầu có thể tổ hợp linh hoạt khác nhau.

LinhHoat5.jpg

                               Sơ đồ giải pháp kỹ thuật khu ướt

Đây còn là khả năng linh hoạt trên một tầng nhà. Hai căn hộ được bố trí thiết kế cạnh nhau có thể được kết nối linh hoạt tạo thành một căn hộ lớn hơn hoặc căn hộ ban đầu có thể chỉ với biện pháp ngăn chia thông thường cũng có thể tạo thành những đơn vị ở độc lập mà có thể mua thêm hoặc chia ra đều được những không gian chung nhưng cũng rất riêng. Một cách tổng quan, mô hình này có ý nghĩa xã hội rất lớn. Trong tương lai gần, đây còn có thể được coi là một trong những giải pháp ứng dụng cho phân khúc nhà thu nhập thấp với quan niệm nhà ở thu nhập thấp không phải là rẻ tiền và mãi mãi thu nhập thấp. Khi ứng dụng mô hình căn hộ linh hoạt này, sau một thời gian sử dụng có thể lột xác trở thành nhà ở trung bình hay nhà ở thương mại do có thể tự điều chỉnh mở rộng và nâng cấp theo điều kiện sống của tương lai. Hiện tại, nhà thu nhập thấp sử dụng các vật liệu rẻ tiền, nhưng trong tương lai, chủ hộ có thể đưa vào cải tạo bằng các vật liệu hiện đại hơn. Hiện nay căn hộ thu nhập thấp có xu hướng nhỏ hơn 60m2, trong tương lai khi điều kiện kinh tế khá giả hơn, chủ gia đình có thể nới rộng thêm diện tích bằng cách sát nhập thêm các đơn vị nhỏ bên cạnh, cải tạo theo tiêu chuẩn sống mới.

Thiết kế tổ chức cơ cấu và loại hình các căn hộ cho nhà chung cư là vấn đề không mới, nhưng thực sự là một vấn đề nóng của xã hội. Nó không chỉ là những yếu tố hiện tại mà nó còn ảnh hưởng đến cả tương lai của cộng đồng và đô thị. Rất cần có một hướng đi đúng đắn trong công tác thiết kế tổ chức cơ cấu và loại hình các căn hộ cho nhà chung cư các đô thị Việt Nam trong tương lai.

TS.KTS.Vũ Hồng Cương –

Chủ nhiệm Bộ môn Nội thất Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
Hoàng Phương (ghi)
Nguồn ảnh: Tác giả
Theo Tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 06/2011