Nên chăng 27/4: Ngày Kiến trúc Việt Nam

83

Lời BBT: Nhân lần đầu tiên, Ngày Kiến trúc Việt Nam 27/4 được tổ chức theo quyết định của CP, một tin mừng cho giới nghề, chúng tôi xin đăng lại bài viết của Kiến trúc sư lão thành Đoàn Đức Thành trên Tạp chí Kiến Trúc, Số 144, 4-2007. Bài viết cho chúng ta thấy những tâm huyết của lớp lớp KTS tiền bối để hôm nay giới nghề Kiến trúc có cơ hội được ghi dấu ấn bởi ngày “Vinh dự và trách nhiệm”  này.

Cách mạng Tháng Tám như một luồng gió mới đến với giới kiến trúc sư, nhiều người tham gia giành chính quyền và giữ các cương vị quan trọng trong các cấp chính quyền ở các tỉnh thành: KTS Huỳnh Tấn Phát, Uỷ viên Uỷ ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ; KTS Nguyễn Văn Ninh, Uỷ viên Uỷ ban Nhân dân tỉnh Lâm Viên nay là tỉnh Lâm Đồng, Phó Chủ tịch Uỷ ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Lạng Sơn; KTS Dương Hy Chấn, Phó Chủ tịch Uỷ ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Bắc Ninh; KTS Hoàng Như Tiếp, KTS Phạm Khắc Hệ, Uỷ viên Uỷ ban Kháng chiến Hành chính các tỉnh Phúc Yên, Hải Dương, KTS Nguyễn Ngọc Chân dẫn đầu đoàn biểu tình ở Đà Lạt,, vv…Một số kiến trúc sư lần lượt tham gia tòng quân làm anh bộ đội Cụ Hồ, trực tiếp cầm súng ra chiến trường chống ngoại xâm, như Đỗ Hữu Dư ( Hoàng Linh ), Phạm Khắc Hệ ( Phạm Hoàng ) và KTS Nguyễn Nghi.

Bác Hồ duyệt quy hoạchNguồn internet

Nhà nước ta đã chủ trương tổ chức các giới nghề để tập hợp lực lượng xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Mùa Thu năm 1946, tại nhà Khai Trí Tiến Đức bên hồ Hoàn Kiếm, mấy chục kiến trúc sư đã họp bàn việc chuẩn bị Điều lệ, chương trình hoạt động và lễ ra mắt Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam, đồng thời xuất bản Tạp chí “Kiến thiết”, “Trước kia dưới thời Pháp thuộc muốn lập một tổ chức ái hữu của những anh em kiến trúc sư cũng không thể làm nổi, vì khi mà nghệ thuật kiến trúc bị coi rẻ như một món hàng bán lấy lãi, vì giữa những anh em kiến trúc sư tuy là đồng nghiệp nhưng hoạt động ở các ngành khác nhau, người mở phòng riêng, người làm công chức, người chủ trương đi sâu về nghệ thuật thường có sự va chạm và chống đối nhau về quyền lợi. Sau Cách mạng tập hợp nhau được trong một hội nghị chuẩn bị thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam giữa hoàn cảnh phức tạp và chia rẽ như thế, nói được với nhau những nhiệm vụ chung phải gánh vác, đó là những cố gắng đầu tiên của chúng ta” (1). Công việc đang tiến triển khẩn trương thì thực dân Pháp gây hấn ở Hà Nội.

Toàn quốc kháng chiến ngày 19-12-1946, “Anh em kiến trúc sư chúng ta do lòng yêu nước và trí căm thù quân cướp nước, tin tưởng vững chắc vào tiền đồ của dân tộc, đã rời bỏ cuộc sống thành thị mà hăng hái tham gia cuộc kháng chiến của toàn dân. Anh em chúng ta đã tự nguyện bất kỳ công tác gì, người ở lại chiến đấu bảo vệ Thủ đô, người ra vùng tự do phục vụ trong quân đội, tham gia chính quyền địa phương, làm công tác tuyên truyền, công tác tản cư di cư. Trong khi ấy ở miền Nam một số anh em kiến trúc sư cũng rời bỏ đô thị, tham gia công tác kháng chiến,…”(1).

Năm 1948, công cuộc kháng chiến được hơn một năm. Ở Việt Bắc, quân ta chiến thắng giòn giã trên các mặt trận Đoan Hùng, Sông Lô, Sông Thao, Phủ Thông, Đèo Giàng, Bông Lau, Bố Củng, Lũng Phầy,vv… Ngày ấy dưới khẩu hiệu kháng chiến kiến quốc, các văn nghệ sĩ phấn khởi, tìm mọi cách liên lạc, móc nối lại với nhau, đoàn kết một lòng, tất cả cho kháng chiến, tất cả cho dân tộc. Khí thế Cách mạng lan toả khắp nơi. Các liên khu dấy lên phong trào hưởng ứng cuộc thi “Việt Bắc kháng chiến” do Tạp chí “Văn nghệ” phát động, chuẩn bị Đại hội Tập, tổ chức triển lãm tác phẩm sáng tác phục vụ kháng chiến,vv…

Chính phủ chủ trương tổ chức đại hội thành lập các hội: Văn hoá Việt Nam, Văn nghệ Việt Nam và các đoàn: Kiến trúc sư, Mỹ thuật, Âm nhạc, Sân khấu.

Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam có vinh dự được tổ chức hội nghị thành lập đầu tiên tại Việt Bắc.

Ngay sau Tết Mậu Tý một tháng, vào trung tuần tháng ba năm 1948, dưới nắng chiều bên đồi cọ ở Ấm Thượng – Phú Thọ, hoạ sĩ Tô Ngọc Vân với cương vị Uỷ viên Ban Chấp hành lâm thời Hội Văn nghệ Việt Nam ( được bầu tại cuộc họp trù bị lần thứ nhất ngày 03-10-1947 ở Đại Từ – Thái Nguyên ) đã cùng các kiến trúc sư ở Liên khu X: Tạ Mỹ Duật, Nguyễn Nghi, Võ Đức Diên bàn về Hội nghị Kiến trúc sư toàn quốc, thảo luận về Đại hội Tập, về hoạt động nghề,… Cùng dự còn có Thao Trường (2) phóng viên Tạp chí “Văn nghệ”( Xem bài” Các văn nghệ sĩ với cuộc thi Việt Bắc Kháng chiến” của Thao Trường, Tạp chí” Văn nghệ” số 2 tháng 4&5 -1948 ).

Ở Liên khu I, KTS Nguyễn Cao Luyện và KTS Hoàng Như Tiếp cùng tản cư ở Phúc Yên. KTS Nguyễn Cao Luyện có mối giao lưu rộng trong giới văn hoá, ông dành nhiều thời gian và tâm sức gặp gỡ, tiếp xúc với giới khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, giáo dục và văn học, nghệ thuật để tổ chức Hội nghị Văn hoá Việt Nam. KTS Hoàng Như Tiếp quan tâm nhiều đến giới nghề, ông thường xuyên gặp gỡ lãnh đạo Bộ Giao thông Công chính , tiền thân của Bộ Xây dựng ngày nay để bàn về hoạt động của giới nghề. Ở Liên khu III, KTS Trần Hữu Tiềm liên lạc thường xuyên với Bộ trưởng Trần Đăng Khoa và được biết Bác Hồ chỉ thị trong hoàn cảnh nào cũng phải tập hợp anh em kiến trúc sư tổ chức thành một đoàn thể vững mạnh để đóng góp cho kháng chiến và sau khi kháng chiến thắng lợi. KTS Trần Hữu Tiềm đã tìm mọi cách để liên lạc được với hơn một chục kiến trúc sư đang sống rải rác khắp nơi: Nguyễn Ngọc Chân và Đoàn Văn Minh ở Liên khu IV, Nguyễn Cao Luyện , Hoàng Như Tiếp và Phạm Quang Bình ở Liên khu I, Tạ Mỹ Duật, Nguyễn Nghi , Võ Đức Diên, Ngô Huy Quỳnh ở Liên khu X.
Theo lời kể của KTS Tạ Mỹ Duật với tôi năm 1985 thì đến ngày 6-4-1948, khi Ban Chấp hành lâm thời Hội Văn nghệ Việt Nam triệu tập tại Việt Bắc lần thứ hai, giới kiến trúc sư được biết tin chính thức ngày giờ và địa điểm triệu tập Hội nghị Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam. Do thời gian triệu tập gấp nên không liên lạc được với kiến trúc sư quân đội, kiến trúc ở miền Nam và kiến trúc sư vùng tạm chiếm. KTS Nguyễn Văn Ninh bận việc tiễu phỉ ở Lạng Sơn nên báo báo trước là không đến dự được, KTS Ngô Huy Quỳnh sau đợt oanh tạc của máy bay ” Bê vanh cát” đã rời nhà đi nơi khác, không ai biết ở đâu, KTS Nguyễn Nghi hăng hái trong mọi hoạt động, nhưng bị ốm năng nên không dự được.

Ngày họp đã được ấn định. Đi đường vất vả nhất là ba kiến trúc sư ở Liên khu IV, Liên khu III. Các ông phải đi bộ mấy trăm cây số, vừa đi vừa hỏi thăm đường, tránh vòng vây địch, nhiều hôm ngày nghỉ, đêm đi vì phải qua vùng tề. Ban ngày hướng về dãy núi Tam Đảo mà đi, ban đêm cứ nhằm hướng sao Bắc Đẩu mà thẳng tiến. Cũng may những ngày đi đường trời nắng ráo, đêm có sao và trăng mọc khuya.

Sáng ngày 21-4-1948, ba kiến trúc sư Trần Hữu Tiềm, Nguyễn Ngọc Chân, Đoàn Văn Minh vừa đặt chân đến làng Thản Sơn thì đã thấy ông Vũ Thế Lĩnh, Chánh Văn phòng Bộ Giao thông Công chính đến tiền trạm từ hôm trước. Đây là một làng sơn cước, cây cối um tùm, đồi san sát như bát úp, nhà dân thưa thớt, không cách xa chân núi Tam Đảo là bao. Ngày ấy làng Thản Sơn ở thuộc xã Chiến Thắng, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Yên ( nay là xã Liễn Sơn, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc). Lập Thạch vừa bị tàn quân Pháp thua trận ở Việt Bắc rút về qua đây, chúng đốt phá nhà cửa tan hoang. Đó đây ở Thản Sơn vẫn còn trơ những mảng tường, gốc cây loang lổ hằn những vết đạn thù, những cột nhà cháy xém, những đống tro tàn trên những nền nhà trống không ( theo cuốn ” Lịch sử hoạt động cách mạng của nhân dân xã Liễn Sơn” ).

KTS Đoàn Đức Thành (tác giả bài viết) – tại làng Thản Sơn năm 2008 – Nguồn: blog tác giả

Theo KTS Nguyễn Ngọc Chân kể chuyện với tôi thì chiều ngày 22-4, KTS Nguyễn Cao Luyện và Hoàng Như Tiếp đến nơi. Mờ sáng hôm sau KTS Tạ Mỹ Duật và Võ Đức Diên đã có mặt. Ai cũng hỏi thăm KTS Nguyễn Nghi sao không đến? Thật là tiếc, một người nhiệt tình sốt sắng với Hội nghị là thế mà trước ngày họp thì bị ngã nước, sốt rét liên miên, không sao đi được. KTS Diên khoe: “Cả đêm qua được ngồi tựa mạn thuyền dọc dòng sông Thao ngắm trăng rõ sướng, không gì vui bằng”.( Theo bài ” Hai sườn Tam Đảo” của Đoàn Phú Tứ đăng trong Tạp chí” Văn nghệ” , số 3, tháng 6&7-1948, thì thời gian hạ tuần tháng 4-1948 dưới chân núi Tam Đảo ban ngày trời nắng, đêm có trăng sao, phù hợp với lời kể của KTS Nguyễn Ngọc Chân, KTS Nguyễn Cao Luyện và lời miêu tả của KTS Võ Đức Diên. Tuy nhiên trong bài” Nhớ ngày đầu thành lập” của KTS Nguyễn Ngọc Chân đăng trong Tạp chí” Kiến trúc” nhân kỷ niệm 40 năm thành lập- Nguyễn Ngọc Chân kể, Đoàn Đức Thành chấp bút- có tình tiết ” Anh Khoa quyết định thời gian họp Hội nghị Kiến trúc sư vào trung tuần tháng 4 năm 1948″, sau này tra lịch thế kỷ XX thì tôi thấy rằng thời gian này thuộc đầu tháng 3 âm lịch nên trăng non, trong khi lại miêu tả thời gian họp trăng sáng vằng vặc, có thể ông nhầm lẫn giưã âm lịch và dương lịch).

Chiều 23-4, Bộ trưởng Trần Đăng Khoa, Thứ trưởng Lê Dung, Vụ trưởng Hoàn và hoạ sĩ Tô Ngọc Vân đến nơi. Người cuối cùng là KTS Phạm Quang Bình, đang ốm dở, người nhà đưa đến.Đêm hôm ấy, dưới ánh trăng rằm tháng ba năm Mậu Tý, chủ nhà trải mấy tấm chiếu ra chiếc sân rộng, trên có nồi nước chè xanh , rổ sắn luộc với mấy chiếc điếu cày, chủ và khách có dịp chuyện trò, hàn huyên tới khuya.

Sáng ngày 24-4-1948, khai mạc Hội nghị Kiến trúc sư toàn quốc. Đến dự với tám kiến trúc sư có lãnh đạo Bộ Giao thông Công chính, đại diện Ban Chấp hành lâm thời Hội Văn nghệ Việt Nam và chính quyền địa phương. Sau lễ chào cờ, Hội nghị đã dành một phút mặc niệm tưởng nhớ KTS Huỳnh Tấn Phát đã bị giặc bắt và ám hại ở Nam Bộ (5). Bộ trưởng Trần Đăng Khoa đọc diễn văn khai mạc và đọc thư của Hồ Chủ tịch gửi Hội nghị Kiến trúc sư. Trong mấy ngày làm việc, các kiến trúc sư đã thảo luận và nghiên cứu lời dạy của Bác trong thư gửi giới nghề. Coi đó là ngọn đuốc soi đường cho kiến trúc sư vươn lên phục vụ đất nước. Các kiến trúc sư thảo luận tài liệu: “Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi” của đồng chí Trường Chinh và bàn kỹ về khẩu hiệu: “Khoa học hoá, Đại chúng hoá, Dân tộc hoá”. Đồng thời thảo luận kế hoạch và chương trình làm việc của các phòng kiến trúc ở các liên khu vừa được Bộ thành lập.

Các phòng kiến trúc phụ trách hai việc chính là:

– Nghiên cứu và thiết lập kiến trúc để kiến thiết thôn quê và thành thị.

– Tìm phương hướng để thực hiện dần dần công cuộc cải thiện đời sống nhân dân, về phương diện kiến trúc trong khắp thôn quê.

Sáng ngày 27-4-1948, Hội nghị chính thức thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam. Ra mắt Ban Chấp hành đầu tiên gồm ba kiến trúc sư, Tổng Thư ký: Hoàng Như Tiếp ( Liên khu I ), Phó Tổng Thư ký: Trần Hữu Tiềm ( Liên khu III ), Uỷ viên: Tạ Mỹ Duật ( Liên khu X).

Hội KTSVN phát triển trên truyền thống quí báu Nguồn: www.dccd.vn

Sau ngày hoà bình lập lại, ở miền Bắc, 16 kiến trúc sư từ chiến khu trở về tiếp quản Nha Kiến trúc của chế độ cũ ở Hà Nội. Trong Thành chỉ còn lại 4 kiến trúc sư: Nguyễn Xuân Phương, Đoàn Ngọ, Nguyễn Ngọc Ngoạn và Nguyễn Ngọc Diệm. Với 20 kiến trúc sư đã đoàn kết một lòng, thực hiện lời dạy của Bác Hồ, từng bước hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế, xây dựng miền Bắc Xã hội Chủ nghĩa.

Theo lời kể của KTS Nguyễn Cao Luyện với tôi năm 1984 thì đầu năm 1957 một số kiến trúc sư có bàn về tổ chức Hội nghị Kiến trúc sư lần thứ II, KTS Nguyễn Cao Luyện đề xuất họp vào ngày 26, 27-4-1957, đúng ngày sinh nhật tròn 9 năm sau Hội nghị Thản Sơn, đây là ý kiến hay, được đồng tình và thực hiện.

Một nguồn đáng tin cậy nữa là trong Thư viện Quốc gia còn lưu trữ Tạp chí “Văn nghệ”, số 3, tháng 6&7 năm 1948, phần ” Tin văn hoá” có một đoạn như sau:

. Chính phủ đã đặt ở nhiều Liên khu những phòng Kiến trúc do sự cộng tác của Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam.
Bộ Giao thông Công chính cùng Hội nghị Kiến trúc sư toàn quốc họp những ngày 21, 27 tháng 4 năm1948, đã thảo luận kế hoạch và chương trình làm việc.

Các phòng kiến trúc ấy phụ trách những việc sau này:

1. Nghiên cứu và thiết lập những đề án kiến trúc để kiến thiết thôn quê và thành thị.

2. Tìm phương kế để thực hiện dần công cuộc cải thiện đời sống nhân dân,về phương diện kiến trúc trong khắp thôn quê”.

Những tư liệu trên đây theo tôi là đáng tin cậy để khẳng định ngày 27-4-1948 là ngày thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam tức Hội Kiến trúc sư Việt Nam ngày nay, nên lấy ngày này là ngày truyền thống của Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhân dịp sắp kỷ niệm 60 năm thành lập Hội (1948-2008)./.

Hà Nội ngày 27 tháng 3-2007

KTS ĐOÀN ĐỨC THÀNH
(Tạp chí Kiến Trúc, Số 144, 4-2007)

—————————
(1)Báo cáo 10 năm hoạt động tại Hội nghị Kiến trúc sư toàn quốc lần thứ II.
(2)Bút danh của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. 

2 BÌNH LUẬN

  1. Mang danh KTS vinh dự thì có đấy nhưng lòng luôn phải đầy trách nhiệm, lương tâm đối với nghề. Người trong nghề mới biết cái khổ của nghề. Bài viết hay là ở chổ đấy.