Nhà ở vùng bão lũ: bài toán thị trường

221

Với bờ biển dài, Việt Nam là một trong 10 quốc gia bị đe dọa nghiêm trọng nhất bởi biến đổi khí hậu toàn cầu.

Song song với việc đưa ra các mẫu thiết kế để có thể phòng tránh được gió bão, giảm nhẹ tác động của thiên tai, giúp người dân có chỗ ở tốt hơn, khắc phục tình trạng nhà ở kém chất lượng gây hậu quả nghiêm trọng; thì việc giải quyết bài toán kinh tế, tìm ra nguồn kinh phí để thực hiện các mẫu nhà cũng là vấn đề quan trọng không kém.

Nhà cộng đồng vùng gió bão
 

Một mẫu nhà chống bão lụt ở New Orleans (Photo: Tim Murphy)

Trong những năm qua, Quỹ hỗ trợ, phòng chống thiên tai miền Trung đã và đang bắt tay vào xây dựng các nhà cộng đồng phòng tránh lũ, phục vụ chung cho cộng đồng dân cư. Đó là trường học, trạm y tế, nhà sinh hoạt cộng đồng (nhà văn hóa) ở vùng hay xảy ra lũ. Với chiều cao 2 tầng, người dân ở những khu vực này có thể sử dụng chúng để tránh lũ trong một thời gian. Sau một năm rưỡi đi vào hoạt động, Quỹ đã xây dựng được hơn 20 công trình, dự kiến tới đầu 2011 sẽ hoàn thành được công trình thứ 26.

Qua mùa lũ khắc nghiệt vừa qua tại miền Trung, các công trình nhà cộng đồng đã phát huy được ưu điểm của mình. Mỗi công trình có thể là nơi lưu trú tạm cho khoảng từ 230 – 250 người. Đánh giá từ các địa phương cho thấy đây là các công trình rất an toàn, đảm bảo chất lượng. Khi lũ rút, nó lại trở lại với chức năng là trường học, là trạm y tế, là nhà sinh hoạt cộng đồng.

Từ thực tế xây dựng các nhà ở cộng đồng vùng gió bão, Quỹ hỗ trợ phòng chống thiên tai miền Trung đã phối hợp với Hội KTS Đà Nẵng tổ chức cuộc thi tuyển phương án kiến trúc thiết kế mẫu nhà cộng đồng. Kết quả đã tuyển ra được 3 mẫu phù hợp với từng loại công trình. Các mẫu đoạt giải tiếp tục được các đơn vị tư vấn thiết kế bổ sung các giải pháp kỹ thuật và thiết kế thi công cho từng công trình cụ thể, thậm chí cả dự toán, rồi gửi cho các tỉnh miền Trung. Khi xây dựng các công trình tương tự, tùy theo địa hình cụ thể, các địa phương có thể sử dụng mẫu đó cho nhanh và đỡ tốn kém.

Hiện Quỹ đã nhận được đề nghị của 14 tỉnh ven biển miền Trung từ Thanh Hóa tới Bình Thuận về việc hỗ trợ xây dựng nhà cộng đồng với bản danh sách kèm theo lên tới hơn 500 địa điểm cần xây dựng. Rõ ràng, nhu cầu xây dựng những công trình này là rất lớn và riêng Quỹ sẽ không thể đảm nhiệm nổi. Từ đó đặt ra một bài toán toàn diện, tổng thể hơn cho vấn đề này. Để xây dựng được số lượng nhà lớn như thế thì sự hỗ trợ của các bên, cơ chế chính sách của Nhà nước là như thế nào? Riêng về thiết kế, qua thực tế nhiều năm gắn bó với vùng lũ miền Trung, xin kiến nghị các KTS một số điểm như sau:

Thứ nhất, nhà ở vùng lũ phải có hai tầng, có nhà vệ sinh bởi khi lũ tới tầng một bị “bỏ qua”. Nhà vệ sinh được làm trên tầng hai và được dùng riêng cho những ngày lũ.

Thứ hai, ở tầng trên của nhà cần có bể chứa nước và hệ thống gom nước mưa để sử dụng cho sinh hoạt trong những ngày lũ.

Bài toán thị trường cho nhà ở vùng gió bão

Đợt lũ 2010 đã gây thiệt hại tương đương thu ngân sách của tỉnh trong 6 năm. Đây là thiệt hại không thể tránh khỏi khi nhìn vào thực trạng nhà cửa của đồng bào nơi đây: nhà quá ọp ẹp, không đủ sức để chống chọi với lũ bão.

Những mẫu thiết kế, những cuộc hội thảo để tìm giải pháp thiết kế nhà ở vùng gió bão là rất tốt. Nhưng cần phải nói thêm một điều là làm sao để đồng bào có tiền xây dựng được những mẫu nhà như mong muốn, đủ sức đương đầu với gió bão. Các mẫu nhà cần sát với nhu cầu thực tế của người dân, có hình thức kiến trúc tương đối phù hợp, dễ thi công lắp đặt và đặc biệt có số tiền đầu tư phù hợp với từng vùng miền. Các mẫu này cũng cần nêu cao tính linh hoạt, phù hợp với tình trạng bão lũ khẩn cấp khác nhau. Trên thực tế khi đồng bào bị trôi hết nhà cửa sẽ được nhà nước hỗ trợ một số tiền để dựng lại nhà mới. Số tiền ấy khoảng 15-20 triệu, khó mà đạt được những tiêu chuẩn thiết kế mà chúng ta mong muốn. Điều này đòi hỏi chúng ta không chỉ nói tới giải pháp kỹ thuật, mà cần phải có những thiết kế đồng bộ để những giải pháp ấy đi vào cuộc sống. Ai cũng biết làm vật liệu tốt thì nhà sẽ chắc chắn nhưng vì thu nhập của người dân vùng lũ quá thấp nên khó có thể giải quyết vấn đề này bằng nội lực.

 

Ông Phan Diễn

Về nguyên tắc, chính sách của nhà nước, các hoạt động của các tổ chức xã hội hỗ trợ cho người dân vùng lũ một phần. Nhưng có thể có những giải pháp khác. Ví dụ, có những tổ chức phi chính phủ của nước ngoài đã tham gia hỗ trợ xây nhà cho những cư dân nghèo tại những vùng rất nghèo ở châu Phi hay Ấn Độ. 

Bên cạnh những giải pháp có tính chất hướng dẫn về mặt kỹ thuật, họ cũng nghĩ đến những giải pháp về kinh tế, làm thế nào để giá của ngôi nhà này tương đối rẻ. Tiếp đó, họ lại tìm ra những ngân hàng vừa và nhỏ, những ngân hàng chấp nhận một phương thức cho vay đối với những người dân nghèo. Như thế không có nghĩa là cho không mà là cho vay. Nhưng cho vay với lãi rất thấp, gần như là không có lãi.

Phải tìm được những doanh nghiệp kinh doanh ở trong mức độ điều kiện như vậy: một là lãi suất thấp, hai là điều kiện ưu đãi về thời gian trả, về thế chấp. Phải có giải pháp để người dân nghèo vẫn có thể nhận được tiền vay và sau đó vẫn phải trả. Có nhiều tổ chức từ thiện trên thế giới đã và đang làm thế. Họ đi theo con đường gọi là giải pháp thị trường để tạo cho người dân có thể tiếp cận nguồn vốn, xây nhà. Thị trường có nghĩa không phải là cho không, người dân phải trả theo mức ưu đãi mà họ có thể chấp nhận được và doanh nghiệp cũng chấp nhận được.

Quỹ hỗ trợ phòng chống thiên tai miền Trung là Quỹ là quỹ phi Chính phủ, phi lợi nhuận với nguồn vốn từ hoạt động tài trợ của các doanh nghiệp trong và ngoài nước, các nhà hảo tâm. Với nhà cộng đồng phòng tránh lũ, Chủ đầu tư là UBND địa phương. Công trình được xây dựng với chế độ nghiệm thu chặt chẽ sau đó giao hẳn cho địa phương quản lý sử dụng. Với mỗi công trình kinh phí xây dựng từ 2 -2,5 tỷ đồng, Quỹ góp 70% (khoảng 1,5 – 1,8 tỷ đồng), 30% còn lại là ngân sách của địa phương. Quỹ hi vọng trong năm 2011 sẽ xây dựng được nhiều công trình nhà cộng đồng hơn bằng cách tiếp cận những nguồn tài trợ lớn hơn, trong đó có hướng tiếp cận các nguồn tài trợ từ nước ngoài như các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức từ thiện để có thể giúp đỡ được nhiều hơn cho đồng bào miền Trung.

Phan Diễn – Chủ tịch HĐ quản lý Quỹ hỗ trợ phòng chống thiên tai miền Trung
Nguồn ảnh: Internet
Theo tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 12/2010