Chung tay bảo tồn kiến trúc cổ

318

Bảo tồn và phát huy những giá trị của hệ thống di sản kiến trúc trong quá trình xây dựng và phát triển, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ là vấn đề nan giải và phức tạp. Không thể phủ nhận những nỗ lực để bảo tồn các kiến trúc cổ và cũ của thành phố, tuy nhiên hiện vẫn còn nhiều tranh cãi xung quanh việc quản lý và thực hiện.

Lúng túng giữa phát triển và bảo tồn

TS-KTS Cao Anh Tuấn thẳng thắn: “Sự lúng túng trong cách giải quyết giữa phát triển và bảo tồn các di sản kiến trúc, giữa vấn đề an sinh xã hội với việc giữ gìn giá trị văn hóa chính là vấn đề nóng mà TPHCM đang phải đối mặt”.

Một góc phố cổ Hội An. Ảnh: N. Q.GIẢI

Trong chiến lược quy hoạch phát triển TPHCM hiện nay, công tác bảo tồn các di sản kiến trúc đô thị chưa có một định hướng tổng thể và đồng bộ trên diện rộng. Chưa có một giải pháp, thủ pháp chuyên môn cụ thể và chi tiết. Chưa có những cơ quan chủ quản, phân cấp quản lý, công tác liên cơ quan, liên ngành một cách hợp lý và hiệu quả. Chưa có một hành lang pháp lý đủ mạnh và chưa có sự quan tâm, nhận thức đúng mực của toàn xã hội… Do vậy, TPHCM rất cần có những đề xuất cơ sở khoa học, giải pháp kiến trúc – quy hoạch và quản lý xây dựng đô thị phù hợp và hiệu quả trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị của quỹ di sản kiến trúc trong tiến trình phát triển đô thị.

Từ thực tế này, KTS Lý Thế Dân cho rằng, cần đưa ra giải pháp và cách thức ứng xử cụ thể cho từng loại hình kiến trúc. Mỗi loại hình kiến trúc có hình thức quản lý, đối tượng sở hữu và đối tượng sử dụng khác nhau, đồng thời quy mô và nội dung kiến trúc cũng khác hẳn nhau. Hơn nữa, kiến trúc cũ và cổ ở TPHCM rất đa dạng về nguồn gốc. Do đó, cần thiết phải có một đơn vị chuyên môn giám sát và quản lý chung hồ sơ kiến trúc và bảo tồn trùng tu các công trình kiến trúc cổ và cũ của TPHCM. Một trong những nguyên nhân gây mất mát kiến trúc cổ xuất phát từ vấn đề quản lý. Ngoài những công trình đã được xếp hạng di tích và một số công sở quan trọng khác, còn rất nhiều công trình kiến trúc cũ có giá trị hiện do nhiều đơn vị chủ quản khác nhau, ví dụ như các trường học, bệnh viện, công sở… cùng một số nhà ở do tư nhân quản lý.

Ông cũng bày tỏ: việc không cho phép xây dựng xung quanh các kiến trúc cổ là phi lý và bất khả thi. Hiện trạng kiến trúc cổ và cũ tại TPHCM có những đặc trưng riêng không giống một nơi nào khác. Chính vì thế, rất cần có các nghiên cứu chuyên sâu và các thử nghiệm để tìm ra giải pháp thích hợp… Trong tương lai cần có những cố gắng phối hợp nhằm bảo tồn nguồn kiến trúc cổ và đề ra những phương cách tốt nhất để bảo tồn và quảng bá giá trị của chúng. Những hoạt động đó cộng chung với một chiến lược tổ chức không gian thích hợp là giải pháp hữu hiệu nhằm nêu bật tính cách đặc thù và bản sắc của thành phố.

Tránh lai căng, chắp vá

Để tránh lặp lại sự lai căng, chắp vá như thời gian vừa qua, việc nghiên cứu nghiêm túc các công trình kiến trúc cổ có giá trị là vô cùng cần thiết để giúp cải thiện bộ mặt đô thị TPHCM. Việc nghiên cứu những yếu tố kiến trúc thích ứng với điều kiện khí hậu tự nhiên và môi trường sinh thái trong các công trình cũ, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật kiến trúc, cách thức sử dụng vật liệu, màu sắc… để ứng dụng, tạo bản sắc bền vững cho cả nội dung lẫn hình thức của kiến trúc đương đại. Ngoài ra, tìm hiểu kiến trúc nhà cổ, biệt thự cũ cũng sẽ góp phần đưa ra giải pháp cho vấn đề nhà ở đang rất cấp bách của TPHCM.

Theo nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Thành, trong xu hướng đô thị hóa đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ cần cố gắng bảo vệ sự nguyên vẹn của các công trình kiến trúc quan trọng tại khu trung tâm thành phố như Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện thành phố, Dinh Độc Lập, Tòa án Nhân dân thành phố, Nhà hát thành phố, trụ sở Ủy ban Nhân dân thành phố…

Một điều vô cùng quan trọng là phải tăng cường giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của người dân, giúp họ hiểu được ý nghĩa lịch sử, nhân văn to lớn ẩn chứa trong các công trình kiến trúc này. Trên cơ sở đó nâng cao ý thức của người dân nhất là nhân dân sinh sống quanh khu vực có di tích trong việc bảo vệ di tích, chống lại sự tàn phá của thời gian và cả sự xâm hại của con người.

Nhiều ý kiến đã nhắc tới bài học bảo tồn ở Hội An. Hội An có 1.269 di tích kiến trúc – nghệ thuật đã được bảo tồn, thoát khỏi nguy cơ quên lãng và hủy hoại. Đồng thời công tác bảo tồn đã huy động được sự hỗ trợ, giúp đỡ của Trung ương, tỉnh và các tổ chức quốc tế. Hiện nay chính quyền và nhân dân địa phương đang tập trung nỗ lực của toàn thể cộng đồng nhằm quản lý, bảo tồn lâu dài, nguyên vẹn và sử dụng có hiệu quả các di tích danh thắng mang tính đặc thù ở Hội An như một thiết chế hành chính – kinh tế, văn hóa – lịch sử – kiến trúc gắn bó không thể tách rời. Theo KTS Lý Thế Dân, thành công nhất của Hội An là việc đưa được sức sống vào các công trình mà không hủy hoại hay làm mất đi những giá trị vật thể và phi vật thể vốn có.
Sự tham gia của cộng đồng chính là chìa khóa để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Càng ngày người ta càng nhận thức rõ, chính người dân là những tác nhân thực sự tham gia và duy trì, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc. Nếu người dân cùng chung tay vào quá trình bảo tồn, phát huy di sản văn hóa thì hiệu quả mang lại từ kinh doanh du lịch là rất lớn. Cần tạo điều kiện cho sự tham gia của những chủ thể hữu quan trên nguyên tắc cộng tác, hài hòa về mặt lợi ích và tin tưởng lẫn nhau giữa chính quyền, các cơ quan chức năng và người dân địa phương. Việc thực hiện quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phát triển du lịch có sự tham gia của người dân nên được tổ chức như một điều khoản pháp lý cụ thể hóa trong văn bản luật pháp.(Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Giải, Trung tâm Nghiên cứu Đô thị và Phát triển-CEFURDS).

Theo SGGP