Nhà thầu Trung Quốc làm kém cũng tại chủ đầu tư

43

Một số thông tin phản ánh vừa qua về tiến độ, chất lượng thiết bị, công trình mà nhà thầu Trung Quốc làm tổng thầu không đảm bảo yêu cầu của hợp đồng, trước hết chủ đầu tư cần xem xét lại trách nhiệm của mình.

LTS: Bài viết này kết thúc loạt phản biện, bày tỏ quan điểm chính thức của Bộ KH-ĐT về việc trúng thấu do giá rẻ.

Tăng vai trò giám sát của chủ đầu tư

Đối với hợp đồng EPC, việc quản lý hợp đồng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự thành công của gói thầu. Việc giám sát hợp đồng do chủ đầu tư và tư vấn giám sát thực hiện.

Việc giám sát sẽ bao gồm giám sát tiến độ và chất lượng, đánh giá các đề nghị thanh toán, đánh giá việc chậm chễ hoặc các lỗi của công trình, giải quyết các đề nghị của nhà thầu về các vướng mắc, khó khăn xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng, giám sát và đánh giá các lần kiểm tra và thử nghiệm thiết bị, công trình…

Việc quản lý hợp đồng còn bao gồm việc giám sát việc sử dụng lao động của nhà thầu, việc đảm bảo tiến độ trong quá trình sửa chữa, khắc phục sự cố gặp phải, giải quyết tranh chấp…

Khi nhà thầu chào với giá rẻ thì chủ đầu tư đứng trước khả năng nhà thầu yêu cầu điều chỉnh tăng giá hợp đồng, điều chỉnh hợp đồng trong quá trình thực hiện.

Do vậy, trước hết, chủ đầu tư cần quy định trong hợp đồng các trường hợp, điều kiện và phương pháp điều chỉnh giá làm cơ sở cho việc xem xét các đề nghị của nhà thầu.

Công trình EPC cần được giám sát chặt chẽ

Một số thông tin phản ánh thời gian qua về tiến độ, chất lượng thiết bị, công trình mà nhà thầu Trung Quốc làm tổng thầu không đảm bảo yêu cầu của hợp đồng, nguyên nhân không thể đổ hết lỗi cho nhà thầu. Trước hết, chủ đầu tư cần xem xét lại trách nhiệm của mình trong việc trao hợp đồng, quản lý, giám sát hợp đồng.

Thứ nhất, trong quá trình thương thảo, hoàn thiện hợp đồng, chủ đầu tư không quy định chặt chẽ những điều khoản của hợp đồng.

Với thái độ rất hợp tác của nhà thầu trong quá trình thương thảo thì chủ đầu tư khá yên tâm, ‘’lơ là” trong việc quy định các điều khoản về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và giải quyết tranh chấp chặt chẽ và phù hợp.

Do vậy, khi nhà thầu có hành vi vi phạm hợp đồng như nhà thầu không thực hiện đúng cam kết liên danh hoặc sử dụng nhà thầu phụ; sử dụng nhân sự chủ chốt không đáp ứng yêu cầu của gói thầu; thay đổi tiêu chuẩn về thiết kế, thiết bị, vật liệu; thay đổi thiết bị đã chào; không tuân thủ quy định của pháp luật về lao động; không đảm bảo yêu cầu về quản lý dự án (tổ chức thực hiện hợp đồng, quản lý nhân sự, vệ sinh môi trường, an toàn lao động…), quản lý tiến độ, chất lượng công trình; không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hành; gây thiệt hại cho chủ đầu tư…, thì chủ đầu tư không có cơ sở hoặc các chế tài trong hợp đồng chưa đủ để khắc phục, đền bù thiệt hại mà nhà thầu gây ra.

Thứ hai, năng lực của chủ đầu tư còn hạn chế. Đối với hợp đồng EPC thì có thể áp dụng một hoặc kết hợp nhiều hình thức hợp đồng. Hiện nay, trên thế giới, các hình thức hợp đồng phổ biến được áp dụng đối với hợp đồng EPC là hình thức trọn gói và theo đơn giá. Một số chủ đầu tư xác định hình thức hợp đồng chưa phù hợp với tính chất của gói thầu.

Theo TS. Nguyễn Quang A trong bài viết trên VNR500 hôm 1/9, việc thương thảo, hoàn thiện hợp đồng EPC là một việc khó.

Thỏa thuận trong hợp đồng nói chung và hợp đồng EPC nói riêng phải chặt chẽ, rõ ràng, đầy đủ. Do vậy, nếu chủ đầu tư không đủ năng lực thì sẽ dẫn đến các điều khoản trong hợp đồng không đủ để ràng buộc trách nhiệm, nghĩa vụ của nhà thầu.

Năng lực hạn chế của chủ đầu tư còn thể hiện trong một số trường hợp khi nhà thầu có vi phạm thì chủ đầu tư không kiên quyết xử lý do sức ép về tiến độ công trình và nhiều lý do chủ quan và khách quan khác. Bên cạnh đó, chủ đầu tư cũng thiếu kiến thức về pháp luật nên khi tranh chấp xảy ra thì e ngại không đưa vụ việc ra giải quyết tại cơ quan trọng tài, tòa án.

Ngoài ra, không thể không đề cập vấn đề minh bạch trong việc lựa chọn nhà thầu của chủ đầu tư.

Nhận thức và ý thức của chủ đầu tư về vấn đề minh bạch trong đấu thầu, chính sách chống tham nhũng của chính phủ cần được chấn chỉnh và nâng cao.

Thứ ba, tư vấn giám sát độc lập do chủ đầu tư lựa chọn vẫn chưa đáp ứng yêu cầu cả về năng lực, kinh nghiệm và đạo đức nghề nghiệp. Đôi khi chủ đầu tư can thiệp vào công việc của tư vấn giám sát hoặc khi tư vấn giám sát phát hiện lỗi, vi phạm của nhà thầu thì chủ đầu tư lại giúp nhà thầu tránh những kết luận bất lợi của tư vấn giám sát.

Ngoài ra, một số cán bộ giám sát thuộc chủ đầu tư chưa thực hiện đúng và đầy đủ nhiệm vụ. Đây cũng là một nguyên nhân dẫn đến hợp đồng không được thực hiện theo thỏa thuận đã ký.

Thứ tư, công tác nghiệm thu công trình đôi khi chưa được thực hiện nghiêm túc. Có một số gói thầu chủ đầu tư vẫn chấp nhận nghiệm thu, thanh toán có điều kiện khi nhà thầu cam kết sẽ khắc phục được lỗi của thiết bị, công trình.

Thứ năm, nguyên tắc minh bạch trong đấu thầu và quản lý hợp đồng chưa được chủ đầu tư thực hiện nghiêm túc.

Đó là những thực trạng cơ bản trong công tác quản lý hợp đồng của chủ đầu tư.

Do vậy, không chỉ hợp đồng với các nhà thầu Trung Quốc mà các hợp đồng với nhà thầu Việt Nam hay nhà thầu nước ngoài khác, chủ đầu tư cũng cần nâng cao trách nhiệm quản lý hợp đồng, giám sát việc thực hiện của nhà thầu, thực hiện các điều khoản phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại theo các điều khoản của hợp đồng.

Khi có tranh chấp xảy ra thì nhanh chóng tìm hướng giải quyết, đồng thời không loại trừ khả năng đưa vụ việc ra cơ quan trọng tài để được giải quyết.

Không tẩy chay nhà thầu từ một quốc gia nào

Trong thời gian qua, thông tin từ một số phương tiện thông tin đại chúng phản ánh nhà thầu Trung Quốc thắng thầu do giá chào rất thấp.

Ngoài lý do hàng hóa, thiết bị của Trung Quốc có giá rẻ, chi phí chuyên gia thấp hơn so chi phí mà nhà thầu nước ngoài khác chào, nhà thầu Trung Quốc còn được hưởng các ưu đãi về xúc tiến đầu tư, chính sách thuế, chính sách tín dụng.

Trong khi đó, giá hàng hóa, thiết bị nhập khẩu, nguyên liệu, vật liệu đầu vào, giá nhân công lao động của Việt Nam, ở một khía cạnh nào đó, cao hơn của Trung Quốc. Ví dụ, sản xuất thép trong nước phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nguyên liệu nhập. Trong 6 tháng đầu năm 2010, giá nguyên liệu tăng từ 350 USD một tấn hồi đầu năm lên trên 600 USD vào tháng 4 khiến giá thành sản phẩm phải tăng theo nên khó cạnh tranh với thép Trung Quốc.

Chính sách thuế, chính sách tín dụng của Việt Nam chưa thực sự ưu đãi đối với chủ đầu tư và nhà thầu trong nước. Do vậy, các nhà thầu Việt Nam khi tham dự thầu không thể chào thầu với giá thấp trong khi không có trợ giá và các chính sách hỗ trợ khác.

Vấn đề nhập siêu từ Trung Quốc trong thời gian qua cũng được báo chí nhắc tới với một trong các lý do là do nhà thầu Trung Quốc thắng thầu nên đưa máy móc, thiết bị Trung Quốc vào Việt Nam.

Chúng ta cần nhận biết nếu nhà thầu nước ngoài khác trúng thầu (chẳng hạn từ EU, G7) thì tổng giá trị nhập siêu có thể còn cao hơn tổng giá trị thống kê hiện tại.

Vấn đề nhập siêu sẽ chỉ được giải quyết khi chủ đầu tư quán triệt chủ trương mua hàng hóa, thiết bị, nguyên vật liệu trong nước đã sản xuất được và dành thị phần cho các nhà thầu Việt Nam.

Việc các nhà thầu Trung Quốc thắng thầu ở một số gói thầu còn vì lý do mặc dù chủ đầu tư tổ chức đấu thầu rộng rãi quốc tế nhưng chỉ có nhà thầu Trung Quốc tham dự, không có nhà thầu Việt Nam hoặc nhà thầu nước ngoài khác tham dự thầu.

Tóm lại, chúng ta không tẩy chay các nhà thầu đến từ một quốc gia cụ thể, nhưng trước tiên, chúng ta cần khắc phục những tồn tại.

Để giúp các nhà thầu trong nước thắng thầu, tham gia với tư cách thành viên liên danh hoặc nhà thầu phụ các gói thầu EPC thì cần những chính sách vĩ mô đồng bộ, sự phối hợp giữa khu vực công và khu vực tư, tăng cường minh bạch trong đấu thầu, tăng cường năng lực của chủ đầu tư.

Quan trọng hơn, các nhà thầu trong nước phải tăng cường năng lực cạnh tranh về mọi mặt cả về năng lực công nghệ, quản lý, nhân sự và tính chuyên nghiệp để có thể tham dự thầu và làm tổng thầu các gói thầu EPC.

Nguyễn Vân Hương – Bộ KH&ĐT