Mười năm "tích cực" biến sông Tô thành cống

46

Đô thị hoá làm thay đổi dòng chảy, nhiều đoạn bị chôn lấp, cống hoá… dòng sông linh thiêng mang tên Tô Lịch – vị thần Thành Hoàng Hà Nội trở thành một cống thoát nước hôi thối và độc hại.

LTS: Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 tầm nhìn đến năm 2050 (gọi tắt là QHC Hà Nội) đã được trình Thủ tướng Chính phủ cuối tháng 9/2010.

Theo Luật Quy hoạch đô thị, Bản QHC Hà Nội sau khi Chính phủ phê duyệt sẽ tiếp tục lập và phê duyệt cấp có thẩm quyền các Quy hoạch chuyên ngành hạ tầng kỹ thuật, phân khu, chi tiết các khu vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, chi tiết các quận huyện ….

Bản QHC Hà Nội đã đi qua một chặng đường và đã theo đúng cam kết tiến độ. Từng nội dung cụ thể sẽ được hiện thực hóa ra sao. Mong muốn của người dân về không gian đô thị tương lai của mình thế nào sẽ được bàn thảo trong diễn đàn “Thiết kế đô thị do Bee.net.vn” khởi xướng. Rất mong được các chuyên gia, những người quan tâm hưởng ứng.

Loạt bài đầu tiên gắn với những con sông: Sông Hồng, Tô Lịch, Nhuệ, sông ngầm trong phố và tuyến đường vận chuyển nhanh nhiều khách khả thi nhất của Hà Nội.

Ngàn năm ai biết Thành Hoàng là ai?

Truyền thuyết kể rằng: Cao Biền – phủ thuỷ cao tay phương Bắc mưu tính thuần phục phương Nam bằng bùa chú, gặp cụ già râu tóc bạc phơ – vốn là Tô Lịch giang thần hiển linh cản phá, Biền sợ quá mà than rằng “đất này còn nhiều thần linh, ta phải cuốn gói về nước mất thôi”.

Năm 1010, Lý Thái Tổ định đô ở Thăng Long thường mơ thấy một ông lão râu bạch (dung mạo thần Tô Lịch) đến chúc mừng. Vua hỏi: “Tôn thần cũng giữ được hương lửa trăm năm hay sao?”. Ngài đáp: “Mong hoàng đồ như Thái Sơn bàn thạch, thánh thọ vô cương, trong triều ngoài quận thái hòa, bọn thần không chỉ hương hỏa một trăm năm mà thôi”.

Khi tỉnh dậy, bèn đem rượu tế, phong thần làm “Quốc đô Thăng Long Thành hoàng Đại vương”. Đến 1285, Trần Nhân Tông sắc phong cho thần Tô Lịch hai chữ “Bảo quốc”; năm 1288, lại gia phong hai chữ “Hiển Linh”; năm 1313, phong thêm hai chữ “Định Bang” nữa.

Sông Tô trong bản đồ Hà Nội TK15 và sơ đồ biến sông Tô thành cống thoát nước thải khổng lồ – Vị trí 7 trạm XLNT vô duyên vô dụng trị giá 1 tỷ USD.

Hà Nội xưa đầm hồ chi chít, dòng Tô dẫn nước từ sông Hồng như sợi nhau đem sinh khí từ lòng sông Mẹ sinh ra và nuôi sống cả Kinh thành – sông sinh ra Phố nên được mang tên vị Thành Hoàng, sông uốn lượn ôm ấp bao quanh Kinh thành xưa.

Đô thị hoá làm thay đổi dòng chảy, nhiều đoạn bị chôn lấp, cống hoá… dòng sông linh thiêng mang tên Tô Lịch – vị thần Thành Hoàng Hà Nội trở thành một cống thoát nước hôi thối và độc hại.

Mười năm “tích cực” biến sông thành cống

Không có tiền đầu tư, Sông Tô biến thành cống đã đành. Được biết, một thời HN đã từng lao động công ích nạo vét nên sông Tô có phần sạch hơn.

Thập kỷ 90, hơn 370 triệu USD đã được vay để thực hiện dự án kè cứng đôi bờ. Tuy vậy tình trạng xả thải trực tiếp vào sông ngày càng trầm trọng. Sông Tô chứa hơn 5 triệu m3 nước nhưng cạn quanh năm, sông nhận 150.000 m3 nước thải/ngày từ hàng trăm cửa cống đổ thẳng vào, các nhánh sông con, hồ điều hoà lấn chiếm tràn lan. Sông Tô nhiễm vượt mức 6-7 lần. Hơn 10 năm nay, hội họp bàn bạc liên miên để giải quyết vấn đề này, nhưng vẫn bế tắc.

Trạm Vân Trì không có nước thải , trạm Kim Liên không có tiền vận hành, trạm XLNT Trúc Bạch có như không vì cá chết vấn đầy hồ do không có hệ thống thu gom nước thải triệt để.

Vô lý nhất là kế hoạch bỏ ra 1 tỷ USD để xây 7 nhà máy xử lý nước thải xử lý 0,5 triệu m3/ngày. Nửa số tiền đã bỏ ra mà sông hồ vẫn bẩn.

Có xây thêm 2 nhà máy Phú Đô, Yên Xá (600 triệu USD) để tiêu hết 1 tỷ USD cũng chỉ xử lý 2% tổng nước sông hồ. Vài phần trăm nước sạch không đủ pha loãng 23 triệu m3 nước bẩn sông hồ nội thành, hiện 100% đang ô nhiễm với cấp độ khác nhau.

Trạm lớn nhất ở Yên Sở đón nước thải cuối dòng. Sông Tô xuyên qua nội thành –phát tán mùi hôi, ô nhiễm nước mặt và nước ngầm, XLNT chỉ để làm sạch hồ cảnh khách sạn liên doanh, nước lọc xong đổ thẳng vào sông Hồng. Cư dân TP hình thành thói quen thải nứoc ô nhiễm trực tiếp ra môi trường.

Là một nước nghèo, những nhà máy XLNT tại Hà Nội trở nên vô duyên – vô lý vì rất đắt tiền và vô dụng đã đành, nhưng tai hại hơn: nó đang làm cho cư dân TP sống trong ảo tưởng là những trạm XLNT tập trung sẽ giải quyết ổn thoả nước thải ô nhiễm. Yên tâm đi, mọi người tha hồ đổ thẳng nước thải ra sông hồ.

Không tiền, sông hồ ô nhiễm đã đành, Hà Nội tốn phí nhiều tiền mà không làm nước sông hồ sạnh hơn. Nghịch lý ấy đang cần trả lời thoả đáng.

Trông người mà ngẫm đến ta

Những nước phát triển như Đan Mạch, Mỹ… áp đặt điều kiện chặt chẽ XLNT triệt để trước khi đổ vào sông hồ. CHLB Đức cũng vậy, nhưng họ đang chuyển dần sang mô hình bán tập trung XLNT tại nguồn quy mô nhỏ đến từng cụm dân cư.

Tại Nhật, đất nước giàu có, từng trải qua thời kỳ ô nhiễm môi trường do phát triển kinh tế quá nóng thời hậu chiến. Nhật Bản đang thực hiện luật XLNT tại nguồn bắt buộc đến từng hộ gia đình.

Nhà máy XLNT tập trung, bán tập trung và gia đình: Đồng hồ đo và các nhân viên địa phương đang kiểm tra chất lượng vệ sinh nước thải của từng nhà trước khi đổ vào cống chung.

Việt Nam gần đây bắt đầu quan tâm đến bảo vệ môi trường nước và có nhiều sáng kiến: dùng hoá chất, thuỷ sinh hay thanh niên ra quân tình nguyện … Tuy vậy những cách này không ổn.. Cần có thiết bị kiểm soát chất lượng nước tự động thay cho việc ngửi thủ công. Thiết bị đo khối lượng và chất lượng nước thải xác định trách nhiệm trả phí XLNT từng tổ chức cá nhân xả nước thải. Thiết bị ngày càng rẻ và phổ biến.

Cần thay thế các biện pháp đối phó với môi trường không bền vững bằng các công nghệ phù hợp.

Ảnh trái: Phương án thoát nước do PPJ đề xuất. Ảnh phải: thay các nhà máy XLNT tập trung bằng phân tán Sơ đồ cấp nước từ sông Hồng qua hồ lắng, trạm lọc vào sông Nhuệ đổ vào sông Tô. Các cửa cống phải có trạm XLNT, đo độ sạch trước khi đổ vào sông. Sông Nhuệ cấp vào sông Tô qua khu Ciputra, Tây Hồ Tây. Hồ Tây chỉ nhận nước sạch từ quanh hồ đổ vào

Như vậy muốn nước sông Tô nối các hồ bằng nước sạch cần bổ cập nguồn nước sạch cho sông Tô. Nước thải phải xử lý 100% trước khi đổ vào sông.

Thay thế phương án 7 trạm XLNT tập trung thành hàng trăm trạm XLNT tại nguồn quy mô phân tán đến từng tổ chức các nhân, hộ gia đình có nước thải. Xóa bỏ bao cấp chi phí XLNT.

Nước sông Tô trong sạch đem lại lợi ích môi trường sống vệ sinh, cảnh quan đô thị: nơi nghỉ dưỡng giải trí, giao thông thuỷ và hơn cả là văn hoá cư dân đô thị nâng cao: Mỗi người có trách nhiệm với chính hành vi để bảo vệ cuộc sống và tương lai đô thị phát triển thân thiện bền vững.

* Sử dụng tư liệu của cụ Nguyễn Văn Uẩn, nghiên cứu của Kelly Shannon, báo cáo của PPJ…

KTS Bùi Thế Trung sinh năm 1983, Tốt nghiệp ĐHKT Hà Nội 2005, lĩnh vực chuyên môn KTS cảnh quan. Đã tiến hành các đợt khảo sát độc lập tại BangKok, Kualalumpur, Singapore …., nghiên cứu các vấn đề GTCC, hạ tầng đô thị và giải pháp phát triển đô thị bền vững. Cộng tác với Tạp chí KTVN- BXD

KTS Bùi Thế Trung; Ảnh minh họa Hanoidata ST&BT