Không gian công cộng & tượng đài ở TP Hồ Chí Minh

98

1.    Không gian công cộng ở TP Hồ chí Minh.

Hiện nay, không gian công cộng ở thành phố ta là không gian…còn sót lại ở những nơi người ta không thể xây cất, không lấn chiếm được do diện tích nhỏ, hoặc đã được những con đường vây quanh bảo vệ nó khỏi bị xâm chiếm. Chứ thực ra chúng ta chưa có ý thức dành không gian của riêng mình đóng góp cho không gian công cộng như những nước tiên tiến. Ngày nay người ta tìm mọi cách để tối ưu hoá diện tích của mình để xây cất mà lờ đi những không gian đóng góp trở lại cho cái chung.KTS Dương Hồng Hiến

Ai cũng muốn được sống trong một không gian đẹp nhưng đụng đến quyền lợi của mình thì suy nghĩ lại. Vì vậy những nhà quản lý đô thị cần phải là những người nhạy cảm với vấn đề này để giành giật lấy lại những không gian công cộng cần thiết bằng luật lệ và bằng trái tim cùng một lúc. Không ai khác hơn chính những người cầm cân nảy mực cho những quyết định liên quan đến đô thị là những tác giả của những tác phẩm đô thị. Chỉ một sự thờ ơ, chỉ một sự khoan nhượng cũng đủ làm mất đi một khoảng trời cho thời gian hàng trăm năm của một thành phố.

Có không gian công cộng rồi, thì phải nghĩ đến sử dụng không gian ấy cho mục đích gì. Chỉ một ý tưởng tầm thường do lười suy nghĩ, hay chỉ một chút bận rộn của những người có trách nhiệm cũng sẽ đẩy cái không gian chung ấy vào một góc tối hoặc một con đường hẹp. Tôi có dịp thăm Seoul, thủ đô Hàn quốc, được đến tận nơi xem con suối đã được cải tạo lại thành một tác phẩm để đời cho nhân dân thành phố Seoul. Người ta nói đó là công trình của đương kim tổng thống lúc đó là thị trưởng TP Seoul.

Sông Cheonggyecheon - Được khôi phục từ đường cao tốc

Trong không gian công cộng, người ta có cái gì? Người ta có cái nhìn, cái ngồi, cái đứng, cái bóng mát, cái âm thanh, ánh sáng, màu sắc và sự giao lưu, sự suy tưởng. Ai sẽ giúp cho người dân có được những thứ đó. Rồi những thứ đó có được chắt chiu cẩn trọng để nó tồn tại cho hàng bao thế hệ sau này cùng được hưởng? Chắc chắn những thế hệ sau sẽ có cái nhìn khắt khe hơn về văn hoá, nghệ thuật và tâm tưởng gói ghém trong những tác phẩm trong không gian đó. Vậy ai chịu trách nhiệm cho chuyện đó.

Muốn vậy, theo tôi,  phải làm việc lại từ đầu mọi chuyện.

Đó là việc xác định chủ trương dành lại bao nhiêu m2 đất cho không gian công cộng bằng những con số cụ thể cho từng khu vực cụ thể của TP. Sau đó xác định ai là tổ chức chịu trách nhiệm nghĩ ra việc sử dụng không gian đó cho mục đích gì, quyền hạn của tổ chức đó tới đâu để có thể tổ chức đề xuất . (Theo tôi hiểu hiện nay những không gian đó được sử dụng như thế nào phụ thuộc vào các Quận huyện địa phương. Mà nếu đã giao cho các Quận huyện địa phương thì không gian công cộng cũng quanh quẩn chỉ đáp ứng cho việc tụ họp quần chúng cho rộng rãi ở những sự kiện hàng năm là được rồi. Đâu rồi các hội đồng nghệ thuật? )

2.    Tượng đài ở TP Hồ chí Minh

Người ta nói nhiều về chuyện tượng đài ở TP HCM xấu và nghèo nàn tầm vóc nghệ thuật. Nguyên nhân thì nhiều nhưng tựu trung cũng do cách làm vội vã, và những ứng xử nặng tính hành chính trong việc làm công trình công cộng. Ví dụ, để giải quyết trang trí cho một vòng xoay, người ta nghĩ ngay đến việc mời công ty công viên cây xanh đến cho đề xuất trồng cây xanh. Công ty cây xanh cho một kỹ sư cây xanh hoặc khá hơn, là một nghệ nhân cây xanh nghĩ ra một kiểu cây xanh đã từng làm, ví dụ ngôi sao kiểu trống đồng. Để cho nhanh, người ta them cái đồng hồ ở giữa cao nhất, thế là an toàn và hoàn thành một …tượng đài.

Tượng đài Trần Nguyên HãnỞ những tượng đài đã có ở TP, có cái xấu do sai tỉ lệ về nhân chủng, có cái tự nó đẹp riêng một mình, có cái vô thưởng vô phạt nghĩa là không xấu, không đẹp nhưng tựu chung không gây ấn tượng vì thiếu cái nhìn về tổng thể của không gian kiến trúc chung quanh nuôi dưỡng tượng đài. Hãy khoan nghĩ đến cái tượng mà hãy nghĩ đến những không gian chung quanh nó. Hãy quét dọn nhà trước khi đặt đồ mới vào.

Ai giúp được chuyện đó? Chỉ có những hoạ đồ quy hoạch và một nhạc trưởng (một cơ quan tổng chỉ huy) nghệ thuật giúp tổ chức với sự cẩn trọng cho một tác phẩm có đời sống lâu dài.

            Ngày nay lãnh đạo cũng đã bớt dần việc lắng nghe những lý luận vuốt đuôi (ngó trước ngó sau của các nhà làm nghệ thuật luôn cẩn trọng dò ý lãnh đạo thích cái gì để làm cho dễ thông qua) mà có xu hướng cầu thị những ý kiến đột phá. Tuy nhiên để kết luận cho những vấn đề hệ trọng, họ  vẫn phải nhờ đến “vị nhạc trưởng nghệ thuật” đó.

Xu hướng sợ quần chúng không đủ trình độ thưởng thức nghệ thuật đã đẩy những người làm nghệ thuật và những người quản lý nghệ thuật đi vào xu hướng tả chân, biểu cảm lộ liễu mà quên đi sức mạnh của tính khái quát hoá trong nghệ thuật. Trong việc làm nghệ thuật ngày nay, người ta vẫn còn sợ tư duy “xuyên tạc” hoặc hiểu sai “đường lối” ở những tác phẩm nghệ thuật, nhất là ở những tượng đài. Vì vậy tượng đài có xu hướng làm càng dễ hiểu càng tốt. Người ta quên rằng, sự ẩn dụ của nghệ thuật có sức mạnh gấp trăm lần sự tả chân. Nhưng đi theo con đường kia dễ hơn cho cả hai,  người làm và người duyệt.Tượng đài bùng binh Lý Thái Tổ

            Những suy nghĩ theo lối mòn của nhiều thế hệ tiếp nối nhau đã làm cho người ta không còn muốn nghĩ them cái gì khác ngoài những gì đã làm. Nói đến kỷ niệm cho một chiến tích, thì luôn nghĩ đến một bố cục có ba hoặc năm chủng quân, có bộ đội chính quy, có dân quân du kích và có quần chúng có nam có nữ,. Nói đến nhân dân thành phố thì có bố cục của công nhân, trí thức (có …đeo kính), có thiếu nhi, có phụ nữ. Và để thông qua êm xuôi thì thông qua những thứ nói trên là an toàn nhất.   

Chủ đề cho tượng đài cũng là một câu chuyện khác. Cho đến nay, đề tài dễ đưa ra cho việc làm tuợng đài vẫn là chủ đề lịch sử, danh nhân. Nhưng đối với một thành phố năng động, sự đề cao một cá tính, một thuộc tính nào tiêu biểu cho thành phố đó là điều cần thiết. Tp HCM ngoài yếu tố lịch sử chính trị, nó còn là trung tâm của nền kinh tế phía nam. Chất “kinh thương” phải được nêu bật cho thế giới và cho chính người thành phố được nhắc nhở, tự hào và chiêm ngưỡng. Chất “nam bộ” trong con người Sài gòn cũng cần được trình bày như một phẩm chất cao quý . Và nó cần được thể hiện trong sự phóng khoáng không gò bó khuôn sáo ở các tượng đài của thành phố. Nghĩa là tượng đài của TP HCM không thể giống tượng đài ở Hà Nội hay Huế. 

Xem trên thế giới, các tượng đài không nhất thiết phải là tượng mà vẫn nói được chuyện lịch sử, danh nhân. Ví dụ ở Berlin tượng đài Gedachtniskirche (củaBrigitte Matschinsky-Denninghoff Martin Matschinsky) mô tả việc thống nhất Đông Tây Berlin, người ta để biểu tượng 2 móc xích bị bẻ khổng lồ, ở Washington DC có tượng đài Washington monument tưởng niệm vị tổng thống đầu tiên của nước Mỹ, người ta dựng một tháp nhọn (obelisk).

Tượng đài Gedachtniskirche & Obelisk

Tượng đài ở TP HCM cũng như các tỉnh thành thường quên một điều: Thiết kế cảnh quan chung quanh tượng điêu khắc chủ đề không gắn với nội dung chính, thiếu công năng và dễ tạo điều kiện cho tệ nạn bùng phát. Ví dụ: Tượng đài bùng binh Ngã bảy Lý thái Tổ, Điện biên phủ, Ngô Gia Tự thiết kế cây xanh cao đủ để người ta che dấu xô chậu, ngủ, chích. Mỉa mai hơn là treo mấy cái mẹt bằng cót ghi “Quyết tâm xây dựng môi trường …” nguệch ngoạc bằng tay trông rất …mất vệ sinh môi trường.

            Theo tôi nếu thành phố chúng ta chưa xây dựng một chiến lược rõ rệt về không gian công cộng trong đó có hệ thống tượng đài thì việc cần làm trước tiên là ngồi lại bàn việc làm sạch các không gian đó, tổ chức lấy ý kiến từ các nhà chuyên môn. Nhưng không phải chỉ bằng việc họp hành để nghe nói qua lại mà phải tổ chức thi cử bằng đồ án, rồi trên những ý kiến cụ thể mới định hướng cho việc quy họach lại hệ thống không gian công cộng. Ngòai ra việc nhường lại không gian chung cho đô thị ở các dự án ở TP cũng phải được thể hiện trong các quy định về mật độ sử dụng đất, khoảng lùi. Cụ thể là việc hợp khối các kiến trúc ở trung tâm thành phố lại, tránh chia nhỏ đất cho nhiều dự án trên một khu đất nhỏ sẽ khó tạo được một khoảng lùi cần thiết cho đô thị. Từ đó các khu tượng đài sẽ mới có không gian để “thở”, chuyện còn lại chỉ là tài khéo của người nghệ sĩ thêm vào cho từng tượng đài. 

KTS Dương Hồng Hiến

1 BÌNH LUẬN