Phố Hà Nội và những cái tên

184

Hà Nội xưa với 36 phố phường mang những nét đặc trưng riêng biệt. Mỗi khi nhắc đến tên phố, là nhắc đến những gì nổi bật nhất, điển hình nhất nơi đây. Cũng thật lạ, có lẽ chẳng nơi nào mà tên phố, tên đường lại đa dạng và mang đậm nét truyền thống như Hà Nội, và có lẽ cũng ít có nơi nào, tên phố gắn với nhiều sự kiện, nhiều dấu tích đến vậy.

Những tên phố mang nhiều nét đặc trưng của Hà Thành

Chúng ta quen tên phố Hà Nội thường gắn với những phố cổ, phố cũ và tên các danh nhân lịch sử. Mà thật lạ, trong các khu phố cổ có nhiều tên rất lạ, thường bắt đầu bằng chữ “Hàng”. Hàng Ngang là gì? Sao lại có tên là Hàng Ngang? Có những cách hiểu và cách giải thích khác nhau về điều này. Nguyên vài ba thế kỷ trước, từ thời Phạm Đình Hổ còn ở phường Hà Khẩu, tức Hàng Buồm nay, ông đã ghi lại rằng: Thăng Long có phố người Trung Hoa, mà lúc ấy mọi người phương Bắc bất cứ là người Hán, ở Quảng Đông, Phúc Kiến… đều được gọi là người Đường, tức Đường Nhân, người Pháp dịch chữ đó thành người Quảng Đông, tức là Cantonnais, và giọng nói nơ nớ mà thành “Ngang”. Cũng có thuyết giải thích: Thời đó, phố này có cái điếm canh nằm ngang nơi đầu phố nên gọi là Hàng Ngang.

Những mặt hàng lưu niệm truyền thống

Hàng Đào là nơi buôn bán vải vóc, tơ lụa. Nơi đây còn kèm thêm nghề nhuộm, mà chỉ nhuộm màu tươi như đỏ, vàng, hồng… vì thế mới có tên Hàng Đào. Nối với nó là Hàng Ngang, tên cũ gọi theo người nhuộm, chuyên nhuộm các mầu như thanh nhẹ, như xanh, lam, da trời, hồ thủy, vì thế Hàng Ngang từng có tên là Hàng Lam. Những màu khác lại phải nhuộm ở nơi khác. Vải đen nhộm ở phố Hàng Vải Thâm gần đó. Vải nâu nhuộm ở làng Đồng Lầm, quãng làng Kim Liên ngày nay, nổi tiếng về vải màu nâu may áo dài phụ nữ Hà thành nhiều thế kỷ. Riêng ngôi đình phố Hàng Vải Thâm xưa kia có hàng nem rán cua bể ngon nổi tiếng, thu hút rất đông thực khách, trong đó chủ yếu là khách về Hàng Vải Thâm buôn bán.

Hà Nội xưa, hàng gì bán đó. Hàng Đường chuyên làm các loại bánh, mứt, kẹo và nổi tiếng với Ô mai đến tận ngày nay. Hàng Bún thì chuyên làm bún, Hàng Da chuyên cung cấp các sản phẩm từ da, thuộc da; Hàng Cá chuyên bán các loại cá tươi, ngon… Ai cần mua gì, cứ thẳng đường lên các tuyến phố đó lựa chọn mà không cần mất công đi nhiều nơi. Kể ra cũng thật tiện lợi! Riêng có vài khu phố như Hàng Chuối, thì lại không phải là nơi buôn bán chuối mà chỉ xuất phát từ việc nơi đây trước kia là một bãi đất trống, quân lính trồng chuối nuôi Voi.

Chỉ cần nói tên phố, ta biết ngay ở đó bán gì

Hà Nội có một phố nằm hơi chéo trục Bắc Nam, đó là phố Nhà Hỏa. Nghe tên gọi này hơi lạ. Nguyên là Hà Nội từ trước đến thế kỷ 19, nhà cửa đều làm bằng nguyên vật liệu thô sơ, dễ cháy như tre gỗ nên hỏa hoạn xảy ra thường xuyên. Có những đám cháy lớn, thiêu trụi hàng nghìn nóc nhà trong chốc lát, người ta phải lập miếu thờ thần hỏa mong thần phù hộ dân chúng không cho cháy. Ngôi miếu thờ nằm trong khu ngõ nhỏ, ở quãng số 28 phố Hàng Điếu, mà thủa ấy, miếu thờ có ảnh hưởng ra cả khu vực, trong đó có phố Nhà Hỏa hiện nay, mà thành tên một đường phố.

Từ Hà Nội 36 phố phường xưa, đến sau khi giải phóng và khi Hà Nội được mở rộng, con số đó đã tăng lên gấp bội. Việc đặt tên phố, tên đường chắc hẳn không phải là điều đơn giản. Đặt tên làm sao để sau này, khi nhắc đến, người sau có thể biết được quá trình lịch sử và nét đặc trưng của một vùng.

Từng có ý kiến cho rằng, chúng ta có thể đặt tên phố Hà Nội theo tên các Thủ đô mà chúng ta kết nghĩa trên Thế giới, ví dụ như: phố Pari, London, Tokyo… Có người đã hóm hỉnh nói, nếu đặt tên kiểu như vậy ắt sẽ có lúc ta giật mình, bởi: một buổi sáng đọc báo có đăng tin: Hà Nội – Đốt rơm dạ, khói răng mờ London; hay như khi nghe một cuộc điện thoại rủ nhau tụ tập:

– Ông đi tới đâu rồi, hẹn nhau ở Pari rượu thịt chó nhé!

– Tôi đang tắc đường ở Tokyo, chắc 30 phút nữa mới tới được…

Nghe thì có vẻ hóm hỉnh thật, khôi hài thật, nhưng nếu đặt tên kiểu như thế thì có lẽ chúng ta còn phải giật mình nhiều. Chính vì vậy, việc đặt tên các đường phố mới của Hà Nội, có lẽ cần tham khảo từ nhiều nước trên thế giới, cũng như lấy ý kiến của đông đảo người dân. Hãy để Hà Nội với những tên phố, tên đường thật gần gũi, và thể hiện rõ đó là những khu phố mới, khác với những khu phố cổ, phố cũ, và cũng thật đơn giản để tránh tình khó nhớ, hỗn loạn.

Kiến xinh