Đối thoại 03: Mạn đàm vấn đề đặc thù trong các đô thị Việt Nam

40

Có cần phải nhận thức đặc thù của một đô thị?

Bản thân việc đặt câu hỏi vậy đã là một vấn đề rồi, người nhận thức được mình là ai sẽ không bao giờ hỏi có nên là chính mình hay không? Vấn đề không phải là chỉ là sự chua xót khi nhận ra mình đã mất chính mình. Còn nghịch lý có hậu là khi bạn nhận ra sự đau xót đó thực ra lúc đó là bạn bắt đầu có sự nhận thức về sự tồn tại của mình.

Tại sao lại giới hạn trong các đô thị việt nam? Các làng xã thủ công, nông nghiệp đâu?

Xin tạm giới hạn bằng ranh giới không gian, ở đây, giới hạn trong các đô thị. Các làng xã truyền thống xứng đáng riêng những chuyên đề chuyên sâu.

Có hay không đặc thù không gian đô thị Việt nam?


Hội an


Hội an

Đặc thù là những đặc điểm riêng tư, cụ thể của mỗi vùng, miền. Khi nói đến đô thị Việt nam, chúng ta đang nói về một đất nước có nhiều thành phố với những đặc trưng địa hình, khí hậu, lịch sử khác nhau. Vấn đề đặc thù của không gian đô thị Việt nam chỉ là điều tương đối. Có lẽ không nên đặt vấn đề bản sắc không gian đô thị hoặc bản sắc kiến trúc Ý, Pháp, Đức… bởi ngay trong một quốc gia, các thời đại, các miền không gian khác nhau đã có những dấu ấn khác nhau về văn hóa và nghệ thuật.

Điều cụ thể và cần thiết hơn, là sự nghiên cứu từng đô thị cụ thể, mỗi đô thị có một lịch sử, một tính cách riêng biệt, một bản lĩnh và một tâm hồn riêng. Giải pháp cho việc phát triển, cải tạo, hoặc mở rộng từng đô thị sẽ đến tự nhiên khi ta cảm nhận sâu sắc đặc trưng của đô thị nơi đó.

Việc nên làm là nghiên cứu và tìm tòi đặc thù của Hà nội, của Huế, Đà lạt, Sapa và các thành phố riêng biệt và tìm ra đặc thù của mỗi thành phố, hơn là việc mơ hồ chung chung tìm kiếm cái gọi là bản sắc đô thị Việt nam.

Đặc thù đô thị Hà nội là gì?

Là những gì đã hỉnh thành và tồn tại trước khi có sự xâm nhập của văn minh ngoại lai, và của tư tưởng hiện đại thế kỉ hai mươi. Cụ thể, cấu trúc không gian đô thị khu vực ba mươi sáu phố phường chính là đặc thù của đô thị Hà nội.

Đặc điểm của không gian đô thị khu vực này là gì?


Bản đồ được vẽ vào cuối thế kỉ 19, cho thấy đã hình thành khu vực ba sáu phố phường phía đông kinh thành.

Là không gian các tuyến phố mạng ô cờ của đô thị thế kỉ thứ mười chín. Cần chú ý là không gian với đầy đủ các thuộc tích của nó, chứ không chỉ đơn thuần là mạng lưới đường giao thông, mặc dầu chức năng giao thông đóng một vai trò quan trọng ảnh hưởng tới không gian tuyến phố. Các tuyến phố không chỉ diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi, còn là nơi gặp gỡ, trò chuyện, sinh hoạt hằng ngày của người dân.

Là hệ thống các điểm không gian cộng đồng – cụ thể ở đây là các công trình tín ngưỡng tâm linh của cộng đồng, bao gồm các ngôi đền thờ tổ nghề, thờ thánh, các ngôi đình và chùa. Sự hài hòa của hệ thống không gian đô thị này làm cho khu Ba sáu phố phường phong phú và đa dạng về không gian vật chất và tinh thần trong nhiều thế kỉ.

Còn vai trò của các công trình kiến trúc?

Mọi hành vi đô thị hoặc diễn ra trong không gian kiến trúc, hoặc không gian đô thị. Không gian đô thị là không gian nằm bên ngoài công trình kiến trúc. Công trình kiến trúc tạo ra những không gian có đặc tích riêng biệt với không gian đô thị và cần được xem xét tại những góc độ cụ thể khác. Tuy vậy, công trình kiến trúc tạo nên giới hạn quanh những không gian đô thị, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Nhiều công trình kiến trúc không thể tách rời khi nghiên cứu không gian đô thị như hệ thống các không gian tín ngưỡng, tâm linh trong khu vực ba sáu phố phường.

Quá trình bản sắc bị đánh mất và đâu là phương hướng để tìm lại bản sắc của đô thị?


Đô thị mới Hà nội


Brasilia, Brasil,

Quá trình bị thuộc địa hóa là một trong những bước thay đổi diện rộng đầu tiên của nhiều đô thị việt nam bởi những tư tưởng bên ngoài.

Tuy nhiên, quá trình xây dựng đất nước theo tư tưởng quy hoạch hiện đại, công nghiệp hóa đất nước, và hội nhập nền kinh tế toàn cầu là những yếu tố thay đổi nhiều nhất diện mạo đô thị truyền thống. Điều này diễn ra không chỉ tại Việt nam, mà còn rất nhiều nước trên thế giới giai đoạn sau chiến tranh thế giới thứ hai, và trong vài thập kỉ gần đây.

Tại mỗi thành phố, tuy vậy, còn xót lại những “mảnh vỡ” của đô thị trước khi bị những yếu tố ngoại lai đồng hóa. Có những khu vực còn chứng tỏ sức sống bền bỉ và hấp dẫn qua nhiều thăng trầm, biến đổi. Đây là những tiêu bản quý giá, cần được gìn giữ, nghiên cứu, cảm nhận để tìm hiểu về nét độc đáo của lịch sử, văn hóa mỗi thành phố.

Truyền thống có làm cản bước của sự phát triển?


Hà nội


Amsterdam, Holand

Phải hiểu cuộc sống không chỉ có vật chất, ngoài ra còn có cảm nhận về môi trường thiên nhiên, lịch sử, văn hóa nơi mình sống. Những điều mà dù có nhận ra hay không, đều làm nên cuộc sống của mỗi con người. Nếu phát triển vật chất bằng mọi giá và để mất đi những giá trị khác, đó chỉ là một sự phát triển lệch lạc, một ảo tưởng về cuộc sống tốt đẹp hơn khi so sánh các thước đo vật chất.


Venice

Nhiều thành phố trên thế giới có những bản sắc riêng như Venice, Florence, Amsterdam, hay Dresden… ở những cấp độ tuy khác nhau, đều có cuộc sống cân bằng về vật chất, và sự giàu có về các giá trị tinh thần. Trải qua hơn một thế kỉ thử nghiệm của tư tưởng hiện đại trên phạm vi toàn cầu, những nơi không bị mất đi bản sắc của chính mình đã gợi ý những lối đi về sự phát triển hài hòa và bền vững.

Một vài minh họa các dự án phát triển?

Bằng những đồ án cụ thể, nhiều kiến trúc sư trên thế giới đã nghiên cứu kĩ lưỡng cấu trúc không gian đô thị của thế kỉ 19. Các đồ án đều kế thừa liên tục với cấu trúc đô thị trước hiện đại ở từng thành phố cụ thể.


Berlage, South Amsterdam


Upper Egypt, Gourna existing condition


Hasan Fathy, New Gourna Master Plan Development 1950-60


Ignazio Gardella,
Department of Architecture in Genoa, 1979 – 89
Alvaro Siza,
Quinta da malaguera social housing, Evora Potugal, 1977
Schiderswijk ward social housing, The Hague, Netherland, 1983/1988


Aldo Rossi, Mercury Hotel, Berlin

Lời cuối

Lời lẽ thô sơ, chắc chắn còn nhiều thiếu xót, nông cạn, chỉ xin trình bày một vài góc nhìn tản mạn về đặc thù của các đô thị Việt nam. Có điều gì sai xót, xin các quý vị xa gần mở lòng chỉ bảo thêm cho chủ đề này thêm phong phú và đầy đủ.