Cuối những năm 40 của thế kỷ trước trong khi cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc Việt Nam dân chủ cộng hòa non trẻ đang ở giai đoạn cam go và khốc liệt, với tầm nhìn chiến lược của một thiên tài, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tính đến việc kiến thiết nước nhà sau chiến tranh cần được tiến hành khoa học và hiệu quả. Bác đã chỉ đạo thành lập tổ chức kiến trúc quốc gia “Đoàn kiến trúc sư Việt Nam”, tiền thân của Hội kiến trúc sư Việt Nam. Tại Hội nghị thành lập đoàn tổ chức vào dịp 27/4/1948, Người đã tự soạn thảo gửi đến hội nghị một bức thư với những định hướng rất cơ bản cho nền kiến trúc Việt Nam phát triển vào tương lai mà đến hôm nay vẫn nguyên giá trị về mặt đường lối và cả tính bản sắc:
“Trong 4 điều quan trọng cho dân sinh: Ở và đi là hai vấn đề cũng cấp thiết như ăn với mặc. Vì vậy việc kiến trúc là một việc rất quan hệ. Chúng ta phải tùy hoàn cảnh mà xây dựng ngay trong khi kháng chiến và sau khi kháng chiến thành công. Tôi mong hội nghị sẽ đi tới những kế hoạch thiết thực với tình thế hiện tại và những chương trình kiến thiết hợp với tương lai, kế hoạch và chương trình đúng với tinh thần đời sống mới. Tôi lại mong hội nghị chú trọng đặc biệt tới vấn đề nhà ở tại thôn quê, tìm ra những kiểu nhà giản dị và cao ráo, sáng sủa và rẻ tiền”.

Đến năm 2011, thực hiện chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng, quyết định của Thủ tướng Chính phủ, ngày 27/4 trở thành ngày Kiến trúc Việt Nam và ngày này được phép tổ chức kỷ niệm hàng năm trên phạm vi toàn quốc.
Trong tiến trình phát triển cùng lịch sử dân tộc, các KTS Việt Nam qua từng thời kỳ với sự tập hợp lực lượng và tổ chức hoạt động của Hội KTS Việt Nam đã có những đóng góp không nhỏ cho bộ mặt đô thị-nông thôn nước nhà ngày càng sáng sủa với “những kế hoạch thiết thực với tình thế hiện tại và những chương trình kiến thiết hợp với tương lai, đúng với tinh thần đời sống mới” như lời Bác dạy.
Tại những đô thị, vùng nông thôn, nhất là những thành phố lớn đã bảo tồn được những công trình mang giá trị bản sắc văn hóa quý giá của dân tộc với phần đóng góp quan trọng của kiến trúc, đã mọc lên những công trình mới mang âm hưởng thời đại và hướng tới tương lai từ khối óc, bàn tay kiến trúc. Các vùng nông thôn cũng đã từng bước giảm bớt sự phát triển mô hình xây dựng kiểu tùy tiện, trọc phú và bất chấp nhờ sự xuất hiện kịp thời của kiến trúc.
Đặc biệt trong những năm gần đây khi các tổ chức tư vấn nước ngoài tràn ngập thị trường Việt Nam, từ chỗ bị động lúng túng và bất lực cho những công trình xa lạ phi sắc bản địa mọc lên hiên ngang trên mảnh đất quê nhà. Các KTS Việt Nam với sự định hướng đề xuất các giải pháp kịp thời của Hội, anh em kiến trúc đã dần dần lập lại được thế cân bằng hướng tới “Quốc tế hoá kiến trúc Việt Nam” và “Việt Nam hóa kiến trúc quốc tế” một cách có trật tự và dung hòa. Sự thành công của kiến trúc Việt Nam dù còn nhiều hạn chế về sáng tạo và một bộ phận không nhỏ còn nặng về bắt chước một cách khiên cưỡng kiến trúc cũ thuộc Pháp, nhưng rõ ràng hiệu quả là không thể phủ nhận. Đặc biệt trong thời gian này, kiến trúc Việt Nam với những chương trình “Kiến trúc xanh, kiến trúc sinh thái, kiến trúc cộng đồng…” đã thực sự hòa nhập vào dòng chảy của kiến trúc nhân loại đương đại, đạt những kết quả xác tín: tại những cuộc thi quốc tế lớn, kiến trúc sư Việt Nam đã thường xuyên dành được giải thưởng với những thứ hạng rất cao, những khu phức hợp tại các đô thị và vùng miền đất nước khi thiết kế xây dựng xong đã bắt đầu lấp ló xuất hiện trong bản đồ kiến trúc thế giới…
Kiến trúc Quân đội, một bộ phận hữu cơ quan trọng của kiến trúc Việt Nam với những nét đặc thù riêng cũng đã và đang có những bước tiến đáng kể và gần đây hình như đã dồn dập khúc quân hành hơn, dù vẫn là trên con đường gập ghềnh cơ chế xin cho về lựa chọn phương án kiến trúc và sự đấu tranh chưa có lối ra, hồi kết giữa hai trường phái kiến trúc hiện đại và kiến trúc nhại cổ một cách máy móc thiếu sáng tạo của xã hội và ngay cả trong chính giới kiến trúc sư.
Với hướng kiến trúc hiện đại-xanh trong những năm gần đây KTS Quân đội đã thực hiện được một số chương trình: quy hoạch các khu doanh trại đơn vị chính quy-xanh-sạch-đẹp-sáng, thiết kế được những nhà máy đảm bảo cao về sinh thái, tạo lập được môi cảnh hóa giải đáng kể tính khắc nghiệt của thời tiết, môi trường, địa mạo trên các vùng biển, đảo. Về công trình đã có nhiều Bệnh viện, trường học hiện đại, tiện nghi theo hướng xanh đã và đang mọc lên: Viện Quân y 108, Viện Quân y 103, Viện Quân y 175, Viện y học cổ truyền QĐ, Viện 354, 87, 105, Học viện KTQS, HVHC, HVQY, HVQP, SQĐC… các đồn Biên phòng điểm sáng biên cương, các doanh trại xây dựng theo mẫu thống nhất làm hài lòng các bậc phụ huynh gửi con vào bộ đội, những dạng kiến trúc lắp ghép theo hướng công nghiệp hóa thích dụng cơ động, nhanh chóng, chính xác đã từng bước được triển khai; đã xuất hiện nhiều trong loại hình công trình trụ sở, viện nghiên cứu được xây dựng tương đối vẹn toàn theo giải thưởng cao nhất được lựa chọn từ các cuộc thi tuyển, tuyển chọn minh bạch có sự tham gia trực tiếp, đa diện của các chuyên gia giàu kinh nghiệm năng lực thuộc Hội kiến trúc sư Việt Nam. Trong các cuộc thi kiến trúc dân sự, các phương án kiến trúc quốc phòng cũng đã dành được một số giải thưởng cao có đề án đã thành công trình như Vincom Sài Gòn, Royanl City Hà Nội, Trung tâm thương mại Thái Nguyên, Trụ sở UBND tỉnh Vĩnh Long, Nghệ An, Nhà khách Chính phủ phía Nam…
Trong chương trình hoạt động thường niên, đặc biệt là các hoạt động của Hội và của Câu lạc bộ KTS trẻ VN, Chi hội KTS Quân đội đã tham gia rất chủ động tích cực, trải lòng và để lại nhiều dấu ấn tốt lành.
Tuy nhiên bên cạnh đó sự cũ kỹ lạc hậu về hình thái kiến trúc ở những công trình xây dựng rất mới, sự nhái lặp một cách đau thương (có lẽ vì hiệu quả chi phí tư vấn chi phối) của các công trình quốc phòng, những không gian quy hoạch mang tính máy móc, vô lối vẫn còn không ít ở các sản phẩm kiến trúc quân đội. Đó là chưa nói đến sự bất cập về công năng, sự lãng phí về diện tích không chỉ là những tồn tại cá biệt trong hàng rào “doanh trại Quân đội NDVN”.
Kiến trúc quốc phòng cũng còn một nguy cơ đáng kể nữa đó là sự mất sân tư vấn nhà. Mất với tư vấn quốc tế và mất với ngay tư vấn trong nước mà không phải là từ nguyên nhân “Bụt chùa nhà không thiêng” mà là do “Lối cũ ta về”, “Phôi pha” mãi ngân vọng trong tư duy sáng tác.
Cũng phải nhìn thẳng vào sự thật mà nói rằng, các kiến trúc sư quốc phòng dường như vẫn chưa thật mạnh mẽ trong bứt phá, có những đề xuất cách mạng, có những tự chỉ trích trăn trở để tự đổi mới mình kịp thời. Dường như tâm lý tôn thờ hai chữ “bình thân” và sợ “không phải đầu cũng phải tai” còn đè nặng.
Để cho kiến trúc quốc phòng ngày càng hòa dòng chảy trong lành trong dòng chảy kiến trúc Việt Nam trong sáng giàu bản sắc, chúng ta càng phải suy tư trăn trở và sáng tạo từ mỗi người, từ mỗi tổ chức tư vấn và sự định hướng bắt đầu từ Hội. Hành động mạnh dạn bằng ngôn ngữ của người kiến trúc đó là làm ra tác phẩm, thường xuyên lắng nghe học hỏi, sẵn sàng tích cực tham dự những chương trình nghề nghiệp của Hội KTS Việt Nam và các tổ chức chuyên ngành thực hiện. Các KTS cũng cần phải xây dựng rèn luyện một kỹ năng thuyết trình tốt để trình bày bảo vệ ý tưởng có sức thuyết phục, tạo lập một lối ứng xử khoan hòa, mềm dẻo linh hoạt để dành cơ hội được chấp nhận cao hơn cho sáng tạo mang tính chân thiện mỹ của mình.
Xin nói thêm rằng KTS là một nghệ sĩ nên căn bệnh “Văn mình, vợ người” và hậm hực đè lấp sáng suốt khi thất bại cũng luôn rình rập để đồng hành với chúng ta, hãy tỉnh táo và “biết điều với nhau”. “Ta hồn nhiên rồi ta sẽ bình minh”.
Hãy khép lại quá khứ vì quá khứ không làm lại được; hãy dừng lo lắng cho tương lai! vì chúng ta cũng chỉ là một phần không quyết định của thành bại tương lai của chính mình, nên cứ lo lắng về nó thì các khoang của bộ óc chúng ta đã chật ních những điều tục lụy, không còn khoảng trống nào để lai láng với nghề. Hãy sống hết mình, với hiện tại, vì chính hoa trái của hiện tại mới làm ra tương lai của chúng ta. Đó là điều cuối cùng cho tôi xin được chia sẻ với quý vị trong dịp 27/4 NGÀY KIẾN TRÚC VIỆT NAM này.
Kính chúc quý vị khách quý và các bạn đồng nghề đồng nghiệp sức khỏe, hạnh phúc và thành công, góp phần tạo ra được nhiều niềm vui dù nhỏ cho cuộc đời lớn, với những công trình mới dồi dào tâm huyết lương thiện và sáng tạo nhân văn.
Trân trọng cảm ơn tất cả./.

KTS Phan Đăng Sơn
Chủ tịch Chi Hội KTS Quân đội