Các chuyên đề Danh bạ Hội viên Hội KTSVN Danh bạ Công ty Danh bạ Sản phẩm Giới thiệu sách Diễn đàn Tìm kiếm
30-11-2012 05h00

Kiến trúc cho nông thôn: Bây giờ chưa phải là quá muộn

Kienviet.net - Nông thôn Việt Nam đang trong quá trình vận động và phát triển, tất yếu sẽ hình thành nên một diện mạo mới của thời kỳ mới. Sau hơn 25 năm phát triển trong điều kiện kinh tế thị trường, đặc biệt từ Nghị quyết Trung ương 7 khóa X của Đảng về nông nghiệp – nông dân – nông thôn và Bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới của Chính phủ ban hành năm 2009 đến nay, bộ mặt kiến trúc nông thôn đã có rất nhiều đổi thay. Những biểu hiện về kiến trúc của các công trình được xây cất ngày một gia tăng ở nhiều làng, xã đang trở thành vấn đề cần được quan tâm của xã hội, chính quyền các cấp và các tổ chức nghề nghiệp… Việc quan tâm đến quy hoạch xây dựng nói chung và hướng phát triển để tạo lập bộ mặt kiến trúc nông thôn trong tương lai bây giờ vẫn chưa phải là quá muộn, dẫu cho nhiều nét kiến trúc truyền thống đang bị mai một và nhiều kiểu nhà lạc lõng, lai căng bắt chước đã mọc lên ở các làng quê …TS.KTS Ngô Doãn Đức, Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam, một trong số người có nhiều tâm huyết và gắn bó với kiến trúc nông thôn chia sẻ.

Thưa KTS, được biết cách đây mấy năm Hội KTS Việt Nam có đợt khảo sát về kiến trúc nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ông có thể đưa ra ý kiến về tình hình kiến trúc nông thôn qua cuộc khảo sát này không?

- Không chỉ mấy năm mà từ nhiều năm trước, trong chương trình hoạt động của mình, Hội KTSVN đã chủ trương hướng về nông thôn. Sau một thời gian chuẩn bị, đến năm 2008 tại TP. Ninh Bình, giới kiến trúc sư đã cùng nhau trao đổi về “kiến trúc nông thôn thời kỳ đổi mới” và chúng tôi đã chính thức thực hiện một Chương trình Kiến trúc nông thôn từ đó đến nay, cụ thể đã tiến hành khảo sát, đánh giá thực trạng kiến trúc nông thôn sau 20 năm phát triển trong kinh tế thị trường; mở các cuộc thi kiến trúc mẫu nhà ở nông thôn, nhà ở vùng bão lụt, triển lãm, hội thảo kết quả từng đợt và có cả việc triển khai xây thử nghiệm mẫu nhà tránh bão  ở miền Trung,…

Bàn giao mẫu nhà lõi tránh bão tại miền Trung 

Từ cuộc khảo sát chung ở địa phương các tỉnh đại diện cho 3 miền như ở Long An, Bình Định và đặc biệt tập trung ở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ như ở các tỉnh: Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình, Hải Dương, Bắc Ninh và khu vực Hà Tây của Hà Nội mở rộng, Hội KTSVN đã tổ chức hội thảo để đánh giá tình hình. Mặc dù khảo sát thể chưa rộng khắp nhưng qua đây cũng d thấy những vấn đề nổi lên về kiến trúc nông thôn.

Trước tiên là dưới tác động của gia tăng dân số và xé nhỏ gia đình trên phương diện giới hạn đất đai, sự tan vỡ khuôn viên truyền thống cùng các nhu cầu, bức xúc mới trong những năm qua,...dẫn đến sự chuyển hóa cấu trúc không gian và hình thái kiến trúc, làm thay đổi khá nhanh diện mạo kiến trúc ở nhiều làng quê mà khu vực đồng bằng Bắc bộ là một điển hình. Từ chỗ làng truyền thống vốn được cấu trúc hướng nội - khép lại thì ngày nay là hướng ngoại - mở ra, xu hướng nhà cửa bám theo đường giao thông, nhà chia lô xuất hiện…đã phố hóa nhiều đường làng. Kế đến là vấn đề kiến trúc nhà ở không có thiết kế gắn liền với việc xây cất tự phát, không có hướng dẫn, không có phép tắc, nên nhiều nơi lộn xộn. Mỗi nhà khang trang lên nhưng rất ít nhà đẹp và phần lớn không phù hợp với khung cảnh của nông thôn, xa lạ với nếp sống và điều kiện sinh hoạt của người dân. Nhà ở chia lô với kiểu kiến trúc sao chép, bắt chước ở các thành phố đã xuất hiện tràn lan ở nhiều vùng nông thôn…đang là một tình trạng cần được chú ý nghiên cứu điều tiết để không trở thành mối lo ngại cho sự phát triển. Vì vậy, bộ mặt kiến trúc nông thôn đồng bằng Bắc bộ nhìn chung đang lâm vào tình trạng mất dần bản sắc và phát triển theo chiều hỗn loạn, chắp vá.

Các địa phương đã chọn khảo sát tuy có những hoàn cảnh lịch sử - xã hội và điều kiện kinh tế khác nhau, chưa phản ánh đủ mọi vấn đề của kiến trúc nông thôn ngày nay, song cũng có những điểm rất chung về đặc điểm và nguyện vọng của người dân. Ví dụ, điều tra 100 hộ dân thôn Phú Lộc, xã Cẩm Vũ, huyện Cẩm Giàng, Hải Dương: Về đời sống, 90% vẫn sống bằng nghề nông, diện tích ở trung bình 10-12m2. Nguyện vọng có tới 55% muốn có nhà xây dọc đường, 59% hộ muốn nhà có vườn và ao, gần 100% hộ dân chọn nhà ở kiểu hiện đại, cho rằng hình thức nhà truyền thống không đẹp, bố trí sử dụng không còn phù hợp, vật liệu làm nhà mau hỏng… Đa số chọn nhà kiểu mới 2-3 tầng, quy trình sử dụng khép kín, đẹp kiểu thành phố, vững chãi, tiết kiệm đất…

Từ thực trạng phát triển và nhu cầu, nguyện vọng của dân cư nông thôn như đã nêu trên cùng với các điều tra khác, chúng tôi thấy nổi cộm lên cả là vấn đề chuyển đổi nền kiến trúc nông thôn truyền thống sang hiện đại và vấn đề khắc phục tình trạng phát triển thiếu hướng dẫn và tự phát cần phải rõ quan điểm cùng những giải pháp thực tế. Do vậy, rất cần các cấp chính quyền vào cuộc, trong đó đặc biệt đề cao vai trò của cấp cơ sở, và nữa là Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới cần có mục cụ thể về kiến trúc nông thôn.

Nhà ở chia lô với kiểu kiến trúc sao chép, bắt chước ở các thành phố đã xuất hiện tràn lan ở nhiều vùng nông thôn 

- Vâng, sự thay đổi của kiến trúc nông thôn theo chiều hướng đô thị hoá, thực tế đã có những làng quê bị xoá bỏ dần và mất hẳn kiến trúc truyền thống, theo ông có đáng lo ngại không?

- Kiến trúc truyền thống của làng quê Việt vốn rất đậm đà bản sắc, hình ảnh vừa đẹp vừa sâu nặng trong tâm khảm của bao thế hệ. Trong lộ trình phát triển nông thôn cần phải có nghiên cứu ứng xử bài bản với những di sản của lớp người đi trước để lại ở trong mỗi gia đình, mỗi làng quê và toàn xã hội, thành chủ trương lớn của quốc gia và được nghiêm túc thực thi trên thực tế. Tình trạng đô thị hóa nông thôn trong suốt thời gian qua đã di n ra mạnh mẽ và sức tàn phá kiến trúc truyền thống d thấy và rõ nét nhất là ở các làng, xã ven đô khi đô thị được quy hoạch mở rộng.

Đô thị hóa đã gần như nuốt chửng làng cổ Cự Đà (Cự Khê, Thanh Oai) danh tiếng do bất cập của phát triển vội vã, gây hệ lụy cho một làng quê vốn một thời phong lưu có quỹ di sản kiến trúc khá đồ sộ - từng sở hữu 32 ngôi nhà Việt cổ trên 100 năm và khoảng hơn 30 ngôi biệt thự cổ điển Pháp - đã bị rơi vào cảnh tanh bành và ngột ngạt như hiện nay,…Đây là một bài học đắt giá về xây dựng nông thôn mới đã tàn phá nhiều di sản kiến trúc cũ, truyền thống.

Trong tình huống khác là ở làng nghề - làng dệt lụa Nha Xá (Duy Tiên, Hà Nam), nhiều năm qua người ta xây cất rất nhiều nhà mới đủ kiểu nhưng hầu như ngoảnh mặt, bỏ rơi gần 20 ngôi nhà ở kiểu biệt thự Pháp được xây dựng từ nửa đầu thế kỷ trước, trong đó nhiều ngôi nhà có khung cảnh rất đẹp,… Những dấu ấn của làng quê một thời hưng thịnh đang bị rơi dần vào quên lãng và sẽ không thể trở thành mảng di sản kiến trúc tự hào của Nha Xá nếu không nhanh chóng có giải pháp cùng người dân làm sống lại những công trình mang tính lịch sử này cho làng. Những gì đã và đang di n ra nhiều nơi mà tình trạng như ở Làng Cự Đà, làng nghề Nha Xá nêu ra không thể không lo ngại về bộ mặt kiến trúc nông thôn hiện nay nhất là với các làng xã nông thôn bị đô thị hóa.

Làm thế nào để phát triển kiến trúc nông thôn duy trì được sự nối tiếp có được bộ mặt kiến trúc mới mà không làm lu mờ đi vẻ đẹp vốn có, đặc biệt đối với các làng nghề truyền thống ? có lẽ phải duy trì tốt 2 yếu tố cộng sinh và đào thải. Khắc phục và cải tiến những lạc hậu trong kiến trúc truyền thống để thêm vào những yếu tố mới, đảm bảo sự hòa hợp, tạo cơ hội tốt nhất cho phát triển bền vững theo đúng nghĩa. Xóa dần xu hướng người nông dân cứ có tiền là phá bỏ ngôi nhà cũ của cha ông mà xây cất ngôi nhà theo kiểu thành thị: nhiều tầng, khoa trương, kiểu cách nhưng xa rời sự cởi mở thân thiện với môi trường cảnh quan nông thôn.

Nhân đây, cũng cần phân biệt khái niệm về “đô thị hóa nông thôn” hay nông thôn bị đô thị hóa. Có những làng quê rất đẹp, tại sao phải đô thị hóa? Chúng ta cần hiện đại hóa, văn minh hóa nông thôn chứ chẳng việc gì phải đô thị hóa nó.

- Nhưng cùng với sự thay đổi, phát triển, thì kiến trúc truyền thống của làng quê Việt, theo ông, có còn thích hợp cho nông thôn trong đời sống hiện đại?

- Ngôi nhà ở truyền thống là kết tinh của cả quá trình hình thành và phát triển là hình ảnh một thời ở mỗi vùng quê, có thể không còn phù hợp cho sử dụng trong điều kiện hiện nay nhưng ở góc độ di sản cần được bảo tồn để thành quỹ kiến trúc minh chứng cho sự phát triển. Có thể bổ sung hoặc chuyển đổi chức năng cho nhà hiện có theo hướng hiện đại, văn minh để phù hợp nhu cầu sử dụng mới nhưng cần giữ cho được những yếu tố của một di sản. Đối với nhà ở xây mới, để phản ánh đời sống mới cần có hình thức mới và tinh thần của kiến trúc truyền thống được coi trọng, khai thác thể hiện cho phù hợp về chức năng và hình thức kiến trúc. Làm được như vậy thì kiến trúc truyền thống vừa được tôn vinh vừa hòa nhập vào khung cảnh mới và đó là sự thích hợp cần được chú ý thực hiện. Kiến trúc hiện đại phải kết nối được với truyền thống, dù gì cũng không thể đoạn tuyệt với quá khứ. Nhà ở nông thôn truyền thống vùng đồng bằng Bắc bộ rất chú ý hướng nhà, cấu trúc khuôn viên ở có lớp lang: cổng, ngõ và sân vườn bao quanh, phối kết cây xanh - mặt nước – công trình được thể hiện rõ trong bố cục, cái đó ở thành thị do quỹ đất nên điều kiện thể hiện khó khăn hơn. Đó cũng là một đặc trưng để tạo hình ảnh và cũng để d phân biệt kiến trúc đô thị khác với nông thôn.

Một mẫu nhà ở được đề xuất trong cuộc thi nhà ở nông thôn

- Cũng được biết cách đây mấy năm, Hội KTS có tổ chức cuộc thi kiến trúc nhà ở nông thôn. Những giải pháp mà các KTS đưa ra là gì thưa ông?

- Việc tổ chức các cuộc thi về kiến trúc nhà ở nông thôn là một nội dung lớn trong Chương trình Kiến trúc nông thôn mà Hội KTS đã thực hiện, cụ thể vào năm 2009, chúng tôi đã  chọn 79 trong số 172 phương án thiết kế mẫu nhà cho nông thôn do KTS trong toàn quốc gửi đến dự thi đem trưng bày tại làng Kỳ Đặc, xã Văn An huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương để nhân dân đến xem, tham khảo và cũng tại đây các KTS đã có cuộc gặp mặt trao đổi cùng dân về những bản thiết kế - điều chưa từng có từ xưa đến nay!

Phần lớn các giải pháp kiến trúc đề xuất có bố cục và hình thức ngôi nhà thân thiện với môi trường, quen thuộc với sinh hoạt và nếp sống người dân nông thôn. Một số thành phần chức năng của nhà được nghiên cứu thiết kế sử dụng phù hợp với đời sống mới như sân phơi, kho lương thực, khu chăn nuôi…Nhiều phương án đã chú ý thể hiện tốt độ chuyển hóa từ kiến trúc truyền thống. Cuộc thi có đủ các mẫu nhà ở cho dân các vùng đồng bằng, trung du và miền núi, miền biển.

- Vậy làm thể nào để “ứng dụng” những giải pháp đó?

- Trong thời gian khoảng tuần l trưng bày các phương án thiết kế nhà ở làng Kỳ Đặc, dân làng đã đến xem rất hào hứng. Có người cứ tiếc vì vừa mới xây nhà xong chứ không thì đã chọn một trong những phương án trưng bày ở đây. D thấy được người dân họ không được ai hỗ trợ, hướng dẫn, nên bị khó khăn khi có nhu cầu và đương nhiên khi bức xúc họ phải đi bắt chước, vay mượn cũng là d hiểu. Trong khi đó với nhiều người chắt chiu giành dụm cả đời mới xây được ngôi nhà, mà không có sự chuẩn bị kỹ càng thì đó là điều đáng tiếc…

Cho đến thời điểm hiện nay, người dân vẫn rất cần sự giúp đỡ từ nhiều phía và ngược lại nếu vào cuộc, qua việc giúp dân xây nhà cũng là điều kiện tốt nhất để tăng cường quản lý nhà nước với mảng kiến trúc này. Hiệu quả nhất là chính quyền địa phương phải có vai trò quan trọng và phải sớm vào cuộc. Chính quyền sẽ là cầu nối giữa người thiết kế với người dân, khuyến khích dân lựa chọn và xây nhà theo mẫu thiết kế. Như thế, chúng ta mới mong có một diện mạo nông thôn có bản sắc, sinh động mà nhất quán.

Hiện  nay, toàn quốc đang thực hiện công tác quy hoạch xây dựng nông thôn mới với 19 tiêu chí, đó là cơ sở để tiến hành hết sức cần thiết. Tuy nhiên, cũng cần làm rõ và cụ thể hơn về phần kiến trúc trong Bảng tiêu chí này, vì kiến trúc sẽ phản ánh trực tiếp bộ mặt của những làng quê mới.

- Vâng,  25 năm đổi mới, cùng với những mặt tích cực của sự phát triển thì bộ mặt nông thôn cũng bị tàn phá, nhiều kiến trúc truyền thống làng quê bị đập bỏ không tiếc nuối. Trong khi đó, những ngôi nhà cao tầng hình ống, với nhiều kiểu bắt chước khắp nơi đã mọc lên thì không d gì làm lại được. Theo ông, tìm một giải pháp cho kiến trúc nông thôn bây giờ có là quá muộn?

- Những làng cổ tuyệt đẹp như Cự Đà, như Nha Xá và nhiều làng quê khác đang trong tình trạng phát triển lệch lạc, không ít nơi bị mất hẳn hoặc giữ lại được rất ít những di sản kiến trúc… là một thực tế đã và đang di n ra trong thời gian dài vừa qua. Do vậy, về phương diện kiến trúc và quy hoạch đối với các làng xã truyền thống cần phải đề cao sự phát triển tiếp nối và phát huy tốt nhất giá trị của quá khứ. Thực ra, vấn đề này không phải bây giờ mới đặt ra, mà đã được đặt ra trong nhiều năm rồi.

Nông thôn vẫn đang trong quá trình vận động phát triển và hoàn thiện, đặc biệt là công cuộc xây dựng nông thôn mới của chúng ta vẫn tiếp tục, thì việc  quan tâm đến vẫn chưa phải là quá muộn. Hãy bắt đầu ngay khâu quản lý xây dựng từ chính quyền địa phương cơ sở. Bên cạnh việc cấp những mẫu nhà để cho dân tham khảo, khuyến khích xây dựng theo mẫu phù hợp, cũng nên nghĩ đến chính sách cho các tổ chức và cá nhân về nông thôn tham gia hướng dẫn chuyên môn với chính quyền địa phương. Cũng phải tính đến việc xây dựng phải có phép ở nông thôn, có được như vậy mới kiểm soát được tình hình phát triển.

- Vâng xin cám ơn ông !

MINH NHẬT- DOÃN ĐỨC thực hiện


© Hội Kiến trúc sư Việt Nam (VAA) - Thành viên Liên hiệp Hội KTS Quốc tế (UIA),
Hội đồng KTS Châu Á (ARCASIA) và Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật Việt Nam
Trụ sở: 23 Đinh Tiên Hoàng, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội